Κωστής Παλαμάς: Δεν ξέρω παρά να τραγουδώ (2004)

13 Ιανουαρίου σήμερα και μια ξεχωριστή επέτειος μας δίνει την αφορμή να περάσουμε σε έναν άλλο σημαντικό Έλληνα ποιητή. Στις 13 λοιπόν Ιανουαρίου του μακρινού 1859 γεννήθηκε στην Πάτρα από Μεσολογγίτες γονείς ο Κωστής Παλαμάς (1959-1943), πατριαρχική μορφή της λεγόμενης «Νέας Αθηναϊκής Σχολής» της λογοτεχνίας μας ή αλλιώς «Γενιάς του 1880», κορυφαία πνευματική προσωπικότητα των νεοελληνικών γραμμάτων με ογκωδέστατο ποιητικό (κυρίως) έργο δομημένο σε μια μεγάλη σειρά μεγαλόπνοων ποιητικών συλλογών («Τραγούδια της πατρίδος μου», «Τα μάτια της ψυχής μου», «Ίαμβοι και ανάπαιστοι», «Η ασάλευτη ζωή», «Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου», «Η φλογέρα του βασιλιά», «Οι καημοί της λιμνοθάλασσας», «Ο τάφος», «Η πολιτεία και η μοναξιά», «Βωμοί» κ.ά.), αλλά και σημαντικά πεζά, θεατρικά ή δοκιμιακά κείμενα που τον κατέστησαν ως την αδιαμφισβήτητα κυρίαρχη μορφή της προπολεμικής πνευματικής ζωής του τόπου μας. Η προσφιλής του θεματολογία ανέτρεχε στην ελληνική ιστορική μνήμη αναδεικνύοντας με μεγαλόπνοη γραφή τις λαμπερές, αλλά και σκοτεινές στιγμές της διαχρονικής διαδρομής του έθνους, ενώ παράλληλα συνέθεσε και πληθώρα έργων καθαρά λυρικής πνοής που αποτύπωναν την καθημερινότητα και τις μικροχαρές και πίκρες των απλών ανθρώπων. Το ακαταμάχητο κύρος της προσωπικότητάς του συνέβαλε αποφασιστικά και στην εδραίωση της απλής λαϊκής γλώσσας (της λεγόμενης «δημοτικής») ως κυρίαρχης γλώσσας της ελληνικής λογοτεχνίας σε πλήρη αντιδιαστολή με την επίσημη γλώσσα του κράτους που εκείνη την εποχή ήταν η λόγια εκδοχή της («καθαρεύουσα»).

Είναι αξιοσημείωτη η διαχρονική δημοφιλία της παλαμικής ποίησης στο μουσικό πεδίο. Στο λόγιο χώρο ο Επτανήσιος συνθέτης Σπύρος Σαμάρας ήταν αυτός που μελοποίησε το 1896 το ποίημα «Αρχαίο πνεύμ' αθάνατο», το οποίο γράφτηκε για τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες της νεότερης εποχής και το 1958 καθιερώθηκε ως ο επίσημος ύμνος του παγκόσμιου αυτού θεσμού, ενώ ο Μανόλης Καλομοίρης έγραψε σημαντικά έργα βασισμένα στην ποίηση του Κωστή Παλαμά («Μαγιοβότανα», «Κάποια λογάκια», «Τραγούδια για φωνή και πιάνο»). Στο χώρο του απλού τραγουδιού ήδη από τη δεκαετία του '30 ο νεαρός τότε Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε αρκετά ποιήματα του Παλαμά (που δισκογραφήθηκαν πολύ αργότερα), αλλά στην επίσημη δισκογραφία πρώτος ο Γιάννης Σπανός παρουσίασε δυο θαυμάσιες μελοποιήσεις στις πρώτες του «Ανθολογίες» («Μια πίκρα», «Άφκιαστο κι αστόλιστο»), για να ακολουθήσουν ολοκληρωμένοι κύκλοι από τους συνθέτες Βασίλη Αρχιτεκτονίδη («Δυο κύκλοι»), Μιχάλη Τερζή («Ύμνος και θρήνος για την Κύπρο / Έξι τραγούδια σε ποίηση Παλαμά», «Όλη τη μουσική μες στην αγάπη βάλε»), Πέτρο Ταμπούρη («Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου»), Λουκά Θάνου («Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου»), μαζί με πληθώρα μεμονωμένων μελοποιήσεων από πολλούς συνθέτες της παλιότερης και νεότερης γενιάς (Νότης Μαυρουδής, Χρήστος Λεοντής, Σωκράτης Βενάρδος, Μιχάλης Τραγουδάκης, Αντώνης Πελεκάνος, Σταμάτης Κραουνάκης, Μιχάλης Κουμπιός, Βασίλης Παπανικολάου, Νένα Βενετσάνου, Δημήτρης Παπαδημητρίου, Ορφέας Περίδης κ.ά.).

Θα ξεκινήσουμε λοιπόν το μικρό μας αφιέρωμα στον δισκογραφημένο Παλαμά με ένα εξαιρετικό άλμπουμ που εξέδωσε το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ) το 2004, προϊόν ενός ειδικού αφιερώματος του πανεπιστημίου στον ποιητή με αφορμή την επέτειο των 60 χρόνων από το θάνατό του. Πρόκειται για μια μεγάλη παραγγελία σε νέους Έλληνες τραγουδοποιούς για σύνθεση καινούργιων τραγουδιών βασισμένων στο ποιητικό έργο του Παλαμά που έγινε με πρωτοβουλία του τότε πρύτανη και γνωστού γλωσσολόγου Γεωργίου Μπαμπινιώτη, με σκοπό όλο αυτό το υλικό να παρουσιαστεί ζωντανά στο πλαίσιο των πολιτιστικών εκδηλώσεων με τίτλο «Τεχνών Επίσκεψις στο Παλαιό Πανεπιστήμιο» που διοργανώνονται κάθε χρόνο σε ειδικό χώρο στην Πλάκα. Η συγκεκριμένη λοιπόν εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στις 26 Σεπτεμβρίου του 2003, όπου και ηχογραφήθηκε ζωντανά κι εκδόθηκε σε ψηφιακό δίσκο από το ίδιο το πανεπιστήμιο με τίτλο «Δεν ξέρω παρά να τραγουδώ».

Πρόκειται για μια εξαίρετη από κάθε άποψη έκδοση σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου (περίπου 100 σελίδων μικρού μεγέθους) που περιλαμβάνει βαρυσήμαντα κείμενα του Γεωργίου Μπαμπινιώτη, του Κώστα Γεωργουσόπουλου και του καθηγητή του ΕΚΠΑ Ιωσήφ Βιβιλάκη, μαζί με πλούσιο υλικό για το ποιητικό έργο του Παλαμά, αλλά και για τους καλλιτέχνες που συμμετέχουν στο όλο εγχείρημα. Ο ψηφιακός δίσκος είναι γενναιόδωρος σε περιεχόμενο, αφού περιλαμβάνει δεκαεννέα συνολικά πρωτότυπα τραγούδια γραμμένα από αντίστοιχο αριθμό τραγουδοποιών της νεότερης γενιάς, οι οποίοι επέλεξαν μερικά από τα ελάσσονα και χαμηλόφωνα ποιήματα μέσα από το τεράστιο corpus του ποιητή, αναδεικνύοντας έναν διάχυτο λυρισμό που κρύβεται πίσω από τις μεγαλόπνοες ποιητικές συνθέσεις του. 

Μεταξύ των εκλεκτών αυτών τραγουδοποιών βρίσκουμε ονόματα, όπως: Γιώργος Ανδρέου, Φοίβος Δεληβοριάς, Κωστής Ζευγαδέλλης, Νίκος Ζούδιαρης, Σταμάτης Κραουνάκης, Κώστας Λειβαδάς, Λουδοβίκος των Ανωγείων, Νίκος Ξυδάκης, Ορφέας Περίδης και Μελίνα Τανάγρη. Οι ίδιοι μάλιστα ερμηνεύουν στις περισσότερες περιπτώσεις τα τραγούδια τους, ενώ συμμετέχουν και αρκετοί αξιόλογοι ερμηνευτές, όπως οι: Βικτωρία Ταγκούλη, Ελένη Τσαλιγοπούλου, Ανδρέας Καρακότας, Μαρία Σπυροπούλου και Σταύρος Ψαρουδάκης. Τα τραγούδια αποδίδονται με λιτότατη οργανική συνοδεία, ένα πιάνο ή μια κιθάρα. Το συνολικό ακρόαμα δημιουργεί μια υπέροχη μυσταγωγία.

Γιάννης Κονταράτος, Ναπολέων Λαπαθιώτης: Χρονοτριβείο (2024)

Ολοκληρώνουμε σήμερα αυτό το μικρό αφιέρωμα στη δισκογραφική παρουσία του ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (1888-1944) με μια πολύ πρόσφατη έκδοση και μάλιστα τη μοναδική με περιεχόμενο αποκλειστικά αφιερωμένο στον ποιητή. Πρόκειται για τον κύκλο «Χρονοτριβείο» που κυκλοφόρησε το 2024 από τις Εκδόσεις Μετρονόμος με μουσική του νέου συνθέτη Γιάννη Κονταράτου, ο οποίος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1993, σπούδασε στο Εθνικό Ωδείο  της Νέας Σμύρνης και πήρε πτυχίο κλασικού βιολιού, ενώ σήμερα διδάσκει στην ίδια σχολή. Ο Κονταράτος έχει ήδη μια ενδιαφέρουσα μουσική παρουσία συνεργαζόμενος με πολλούς νέους καλλιτέχνες, όπως ο Αλέξανδρος Εμμανουηλίδης, η Ρίτα Αντωνοπούλου, η Ματούλα Ζαμάνη, ο Νίκος Ζουρνής και άλλοι, για να μας δώσει τελικά το 2024 την πρώτη του προσωπική δουλειά με το συγκεκριμένο δίσκο μελοποιημένης ποίησης.

Ο δίσκος περιλαμβάνει 12 μέρη, από τα οποία τα εννιά αποτελούν μελοποιήσεις αντίστοιχων ποιημάτων του Λαπαθιώτη, ένα μάλιστα από αυτά («Πού πάμε») σε διπλή εκδοχή, ενώ το άλμπουμ συμπληρώνεται με δύο οργανικά μέρη. Τα τραγούδια έχουν έντονα μελωδικό χρώμα σε ύφος μπαλάντας με συνοδεία κυρίως κιθάρας, μερικά από τα οποία είναι πολύ όμορφα («Ψυχή της νύχτας», «Επιστροφή) και καταφέρνουν να αποδώσουν κατάλληλα την ατμόσφαιρα του ποιητικού λόγου. Ο ίδιος ο συνθέτης μας εξηγεί την οπτική του απέναντι στον ποιητή: «Ποιήματα με νοσταλγικό χαρακτήρα και όχι μόνο, τα οποία βρήκαν τη σειρά τους σε ένα νοητό αέναο κύκλο και ύστερα σαν μια ιστορία μελοποιήθηκαν. Έχοντας ως μέσο τους στίχους αυτούς, βρήκα τις λέξεις που χρειαζόμουν, τις λέξεις που έψαχνα για να εκφράσω μουσικά το πέρασμα του χρόνου. Όλον εκείνον τον πόνο και τη λησμονιά για τις στιγμές και τους ανθρώπους που δεν θα ξανασυναντήσουμε πια».

Παραδόξως πάντως οι τρυφερές μπαλάντες κάποιες στιγμές δίνουν τη θέση τους σε απροσδόκητα ηχητικά ξεσπάσματα, όπως στο μακροσκελές ορχηστρικό ιντερλούδιο («Φαντάσματα»), διάρκειας σχεδόν 15 λεπτών, όπου μάλιστα η ψιθυριστή ροή του λόγου καταπνίγεται από τα έντονα ηλεκτρονικά ηχοχρώματα καθιστώντας έτσι το λόγο δευτερεύον στοιχείο στην υπηρεσία του επιβλητικού ήχου! 

Ο ίδιος ο συνθέτης είναι ο βασικός ερμηνευτής των τραγουδιών, ενώ συμμετέχουν η Ασπασία Στρατηγού, ο Παντελής Νικηφόρος, η Ναταλία Λαμπαδάκη και ο Θοδωρής Κρητικός.

Δημήτρης Μαραμής: Κυριακές μες στο χειμώνα (2006)

Παραμένοντας στη δισκογραφία του ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη θα σταθούμε σήμερα σε μια ακόμη αξιόλογη μουσική εργασία που βασίζεται σε μελοποιημένη ποίηση της γενιάς του συγκεκριμένου ποιητή. Πρόκειται για μια προσεγμένη έκδοση σε μορφή βιβλίου με ένθετο ψηφιακό δίσκο υπό το γενικό τίτλο «Κυριακές μες στο χειμώνα» που κυκλοφόρησε το 2006 από τις Εκδόσεις Σοκόλη-Κουλεδάκη. 

Το πενηντασέλιδο βιβλίο αποτελεί μια ανθολόγηση των κυριότερων ποιητών του Μεσοπολέμου, την οποία επιμελήθηκε ο Σωτήρης Τριβιζάς. Ανθολογούνται λοιπόν οι ποιητές: Κώστας Καρυωτάκης (1896-1928), Ναπολέων Λαπαθιώτης (1888-1944), Τέλλος Άγρας (1899-1944), Κώστας Ουράνης (1890-1953), Μαρία Πολυδούρη (1902-1930), Μήτσος Παπανικολάου (1900-1943), Γιώργος Κοτζιούλας (1909-1956) και Μίνως Ζώτος (1905-1932). Κοινό χαρακτηριστικό όλων των ποιητών αυτών είναι η διάχυτη πεσιμιστική διάθεση και μελαγχολία που διατρέχουν την ποίησή τους, ενώ είναι αξιοπρόσεκτο ότι όλοι τους πέθαναν πολύ νέοι.

Η έκδοση συνοδεύεται κι από ένα μικρό κύκλο τραγουδιών με τον ίδιο τίτλο που περιλαμβάνει έξι ποιήματα μελοποιημένα από τον συνθέτη και πιανίστα Δημήτρη Μαραμή, δύο του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη κι από ένα του Κώστα Καρυωτάκη, της Μαρίας Πολυδούρη, του Μήτσου Παπανικολάου και του Τέλλου Άγρα. Όμορφες μελωδίες και έντονος λυρισμός σε λιτή φόρμα με το πιάνο του συνθέτη και το βιολί του Γιώργου Παναγιωτόπουλου. Τα τραγούδια ερμηνεύει ο Κωνσταντίνος Κληρονόμος, ένας ευαίσθητος ερμηνευτής που αναδείχθηκε μέσα από τη «Δεύτερη Ακρόαση» (2004) της Μικρής Άρκτου.

Η δουλειά αυτή του Δημήτρη Μαραμή μοιάζει να λειτουργεί ως ενδιάμεσος κρίκος ανάμεσα στις δυο προσεγγίσεις του συνθέτη στον Federico Garcia Lorca, πρώτα με τα «Σονέτα του σκοτεινού έρωτα» (2004) κι αμέσως μετά με το ολοκληρωμένο άλμπουμ «Σκοτεινός έρωτας» (2007). Σε όλες αυτές τις δουλειές ο συνθέτης συνεργάστηκε με τον ποιητή και δοκιμιογράφο Σωτήρη Τριβιζά, με τον οποίο συνυπογράφει και την παραγωγή του παρόντος δίσκου.

Ανδρέας Α. Αρτέμης: Νυχτερινοί μονόλογοι (2001)

Άλλη μια ενδιαφέρουσα μουσική έκδοση με μελοποιημένο Λαπαθιώτη και άλλους ποιητές είναι η ανεξάρτητη κυπριακή παραγωγή «Νυχτερινοί μονόλογοι» που υπογράφεται από τον Κύπριο τραγουδοποιό και ποιητή Ανδρέα Α. Αρτέμη (Πάφος, 1962), που εκδόθηκε το 2001 με υλικό γραμμένο στα μέσα της δεκαετίας του '80 στην Αθήνα, όπου ζούσε τότε ο συνθέτης, ο οποίος αποτελεί μια σημαντική σύγχρονη φωνή της μαρτυρικής Μεγαλονήσου με πολύ ενδιαφέρον έργο που κατά κανόνα βασίζεται στο μελοποιημένο λόγο («Fontana amorosa», «Ο ερωτευμένος της Ρήγαινας», «Μελίσματα ήχων», «Μυθικό καλοκαίρι», «Λόγια της Κύπρου χάκινα», «Τρίλιες στο φως» κ.ά.).

Πρόκειται για μια μάλλον άγνωστη δουλειά που δεν στερείται ενδιαφέροντος, καθώς, αν και πρωτόλεια του δημιουργού, περιλαμβάνει εξολοκλήρου υλικό με μελοποιημένα ποιήματα παλιών Ελλήνων ποιητών, κυρίως της πρώτης μεσοπολεμικής γενιάς, κανείς από τους οποίους δεν βρίσκεται πια στη ζωή. Έχουμε λοιπόν τέσσερα ποιήματα του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (1888-1944), δύο της Μαρίας Αγγελάκη (1923-1991) κι από ένα των Γεώργιου Δροσίνη (1859-1951), Μυρτιώτισσας (1883-1968), Κώστα Ουράνη (1890-1953), Ζωής Καρέλη (1902-1998), Μαρίας Πολυδούρη (1902-1930), Χριστόδουλου Γαλατόπουλου (1902-1953), Ρίτας Μπούμη-Παπά (1906-1983) και Κατίνας Παΐζη (1911-1980). 

Η μουσική έχει ύφος νοσταλγικό με ρετρό διάθεση και διάχυτο λυρισμό που αναδεικνύει το μελαγχολικό χρώμα των ποιητικών κειμένων. Είναι ένα «παιχνίδι ήχων και λέξεων», όπως σημειώνει ο συνθέτης στο εσώφυλλο της λιτής έκδοσης. Αισθαντικές ερμηνείες καταθέτουν η Αθηνά Χαραλαμπίδου, ο Γιώργος Ελευθερίου και ο ίδιος ο συνθέτης.

Στέλλα Γαδέδη: Κήποι της νύχτας (1996)

Μιλώντας χθες για τη δισκογραφική παρουσία του ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη είχαμε την ευκαιρία να αναφερθούμε στην πρώτη συνθετική εργασία της κορυφαίας Ελληνίδα σολίστ του φλάουτου Στέλλας Γαδέδη (γενν. 1952), η οποία έχει καταγράψει στο ενεργητικό της αμέτρητες συμμετοχές στην Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ και στην Ορχήστρα των Χρωμάτων του Μάνου Χατζιδάκι, καθώς και εκατοντάδες ηχογραφήσεις στο στούντιο σε δουλειές άλλων έντεχνων και λόγιων συνθετών.

Το 1996 λοιπόν ο Σείριος του Μάνου Χατζιδάκι εξέδωσε το άλμπουμ «Κήποι της νύχτας» με 15 συνολικά "έντεχνες" συνθέσεις της Στέλλας Γαδέδη, στην παρθενική της εμφάνιση με την ιδιότητα αυτή, μια μουσική εργασία υψηλής αισθητικής βασισμένη αποκλειστικά σε μελοποιημένη ποίηση κυρίως ποιητών του Μεσοπολέμου, αλλά και άλλων (παλιότερων ή νεότερων). Η παρουσία του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (1893-1944) είναι κυριαρχική με έξι μελοποιημένα ποιήματα («Τραγούδι το φθινόπωρο», «Λυπήσου», «Ένα τραγούδια της αυγής», «Μελαγχολία», «Γράμμα», «Τ' αηδόνι»). Τα υπόλοιπα ανήκουν στους ποιητές Ζαχαρία Παπαντωνίου (1877-1940), Λάμπρο Πορφύρα (1879-1932), Κώστα Καρυωτάκη (1896-1928), Γιώργο Σεφέρη (1900-1971) και Γιώργο Χρονά (1948-). Αξιοσημείωτο είναι ότι ο δίσκος περιλαμβάνει και δυο οργανικά θέματα, από τα οποία το ένα («Βαλς») μαζί με το τραγούδι «Πηνελόπη Δέλτα» - σε ποίηση της Αφροδίτης Ραΐλα - προέρχονται από το ομώνυμο ντοκιμαντέρ της Όλγας Μαλέα παραγωγής 1990 για την ΕΤ1. 

Όλος ο δίσκος είναι πλημμυρισμένος από λυρικές μελωδίες με έντονα νοσταλγικά ηχοχρώματα που τονίζονται επιδέξια από την εκλεπτυσμένη ενορχήστρωση που επιμελήθηκε ο Μηνάς Αλεξιάδης σε συνεργασία με τη συνθέτρια, η οποία μάλιστα ερμηνεύει και τα τραγούδια και παίζει φλάουτο. Στην ορχήστρα συμμετέχουν και άλλοι σημαντικοί σολίστες, μεταξύ των οποίων ο Γιώργος Μουλουδάκης στην κιθάρα, ο Θόδωρος Κερκέζος στο σαξόφωνο, ο Σωκράτης Άνθης στην τρομπέτα και ο Τάσος Κάζαγλης στο κοντραμπάσο. Οι ζωγραφικοί πίνακες που κοσμούν τη φροντισμένη έκδοση ανήκουν στην ίδια τη Στέλλα Γαδέδη.

Ναπολέων Λαπαθιώτης: Μελοποιημένα ποιήματα (1967-2024)

Στις 8 Ιανουαρίου 1944 κι ενώ ο τόπος ακόμη βρισκόταν κάτω από τη στυγνή γερμανική Κατοχή, έφυγε από τη ζωή ο σπουδαίος ποιητής της Γενιάς του Μεσοπολέμου Ναπολέων Λαπαθιώτης (1888-1944), της ίδιας γενιάς με τον Κώστα Καρυωτάκη, τον Τέλλο Άγρα, τη Μυρτιώτισσα και τη Μαρία Πολυδούρη. Ο πατέρας του, με καταγωγή από την Κύπρο, ήταν στρατιωτικός, ενώ η μητέρα του είχε στενή συγγένεια με τον Χαρίλαο Τρικούπη. Το πολιτικοστρατιωτικό οικογενειακό του περιβάλλον επηρέασε και τις προσωπικές του επιλογές, οι οποίες αρχικά τον έφεραν στην πλευρά του Βενιζέλου, ειδικά όταν ο πατέρας του είχε ενεργό άνάμιξη στο κίνημα της «Εθνικής Αμύνης» (1916), αλλά αργότερα προσχώρησε στο κομμουνιστικό κόμμα αναπτύσσοντας μάλιστα έντονη αρθρογραφία στο αριστερό περιοδικό «Πρωτοπόροι», ενώ στα χρόνια της Εθνικής Αντίστασης κατά των Γερμανών εντάχθηκε στις τάξεις του ΕΛΑΣ. Δυστυχώς οι βαθιές υπαρξιακές του ανασφάλειες τον έριξαν στο σκοτεινό κόσμο των ναρκωτικών και τελικά στην αυτοχειρία.

Έγραψε μεγάλο αριθμό ποιημάτων με έντονα λυρική και πεσιμιστική διάθεση, ενώ καταπιάστηκε και με την πεζογραφία, αλλά και με τον κριτικό και δοκιμιακό λόγο. Το σύνολο του ποιητικού του έργου εξέδωσε το 1964 ο ποιητής και δοκιμιογράφος Άρης Δικταίος. Είναι εντυπωσιακή πάντως η υστεροφημία που εξασφάλισε για τον ποιητή η δημοφιλία πολλών ποιημάτων του που πέρασαν στο ευρύ κοινό μέσα από τις δεκάδες μελοποιήσεων που κοσμούν την ελληνική δισκογραφία. Η αρχή έγινε με τρία υπέροχα τραγούδια του Γιάννη Σπανού στις δύο πρώτες Ανθολογίες του, για να πάρουν στη συνέχεια τη σκυτάλη πάμπολλοι άλλοι συνθέτες μας, παλιοί και νεότεροι, όπως ο Σταύρος Κουγιουμτζής, ο Νίκος Μαμαγκάκης, ο Νότης Μαυρουδής, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Νίκος Ξυδάκης, ο Δημήτρης Παπαδημητρίου, ο Ορφέας Περίδης, ο Μιχάλης Κουμπιός, ο Δημήτρης Μαραμής και πολλοί άλλοι. Πάντως, ενώ η δισκογραφία του ποιητή είναι πλουσιότατη, στο σύνολό της σχεδόν περιορίζεται σε μεμονωμένα σκόρπια ποιήματα, με εξαίρεση το πρόσφατο άλμπουμ «Χρονοτριβείο» (2024) του Γιάννη Κονταράτου που περιλαμβάνει μελοποιημένα ποιήματα του Λαπαθιώτη, αλλά και ορχηστρικά θέματα εμπνευσμένα από την ποίησή του. Αξίζει πάντως να ξεχωρίσουμε το άλμπουμ της Στέλλας Γαδέδη «Κήποι της νύχτας» (1996) με έξι μελοποιημένα ποιήματα και το άλμπουμ του Ανδρέα Α. Αρτέμη «Νυχτερινοί μονόλογοι» με τέσσερα. Και βέβαια στο διαδίκτυο μπορεί κανείς να αλιεύσει πληθώρα μελοποιήσεων που παραμένουν εκτός δισκογραφίας, αλλά συχνά παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όπως μια θαυμάσια μελοποίηση του ποιήματος «Κλείσε τα παράθυρα»* από τον Λέσβιο συνθέτη Θόδωρο Ζουμπούλη, με τη δουλειά του οποίου θα ασχοληθούμε ξεχωριστά σε προσεχή μας παρουσίαση. 

Από την όμορφη αυτή τραγουδοποιητική ανθοφορία ασφαλώς κορυφαία στιγμή αποτελεί το αριστουργηματικό «Ερωτικό» του Νίκου Ξυδάκη με τη φωνή της Ελευθερίας Αρβανιτάκη, το οποίο μάλιστα γνώρισε και ενδιαφέρουσες ξένες διασκευές. Αξιοσημείωτο επίσης είναι ότι το ποίημα «Στη φυλακή με κλείσανε» αναδείχθηκε άτυπα ως το "σουξέ" του ποιητή, αφού γνώρισε αλλεπάλληλες μελοποιήσεις, κατά κανόνα σε λαϊκό χρώμα, από μια σειρά συνθετών εντελώς ετερόκλητου μουσικού ύφους, όπως ο ρεμπέτης Τάκης Μπίνης, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Σταύρος Κουγιουμτζής, αλλά και ο Ορφέας Περίδης!

Νίκος Τσιριγώτης: Φύρδην μίγδην (2025)

Παραμένουμε στη Λέσβο, για να σταθούμε στην καινούργια δισκογραφική δουλειά του δραστήριου ντόπιου συνθέτη Νίκου Τσιριγώτη, με τον οποίο έχουμε καταπιαστεί ήδη πολλές φορές στο παρελθόν, πάντα με αφορμή κάποια από τις εξαιρετικά ενδιαφέρουσες μουσικές εργασίες του στο χώρο του τραγουδιού. 

Πολύ πρόσφατα λοιπόν, μέσα στο 2025, ο Νίκος Τσιριγώτης εξέδωσε στη Μυτιλήνη σε ανεξάρτητη παραγωγή έναν ευρύ κύκλο τραγουδιών με το χαρακτηριστικό τίτλο «Φύρδην μίγδην». Ο τίτλος αποδίδει το περιεχόμενο της έκδοσης που επί της ουσίας αποτελεί μια συλλογή σκόρπιων τραγουδιών που γράφτηκαν κατά την τελευταία τριετία με διαφορετικές κάθε φορά αφορμές, αλλά και με διαφορετικούς στιχουργούς και ερμηνευτές. Αυτός είναι και ο λόγος που η συλλογή δεν έχει εσωτερική ομοιογένεια ύφους, αλλά διακρίνεται από μια πολυποίκιλη εκφραστική αισθητική, γεγονός ωστόσο που πιστοποιεί την άνεση και ευχέρεια του συνθέτη στη διαχείριση της τραγουδοποιητικής φόρμας.

Το άλμπουμ είναι γενναιόδωρο, καθώς περιλαμβάνει 19 κομμάτια, από τα οποία τα 16 είναι κανονικά τραγούδια με στίχους διαφόρων Λέσβιων στιχουργών, ενώ τα υπόλοιπα τρία αποτελούν οργανικές συνθέσεις. Εικόνες και χρώματα του λεσβιακού τοπίου σε μια επίμονη κατάφαση στις ομορφιές και μικροχαρές της ζωής κι ένας διαρκής νόστος στις παιδικές και νεανικές μνήμες πλημμυρίζουν τα όμορφα αυτά τραγούδια που είναι ντυμένα με μελωδικά και ρυθμικά σχήματα απ' όλο το φάσμα της ελληνικής μουσικής φτάνοντας ως τα μικρασιατικά ακούσματα, αλλά και στη ρεμπέτικη παράδοση ανάμικτα με θαυμάσιες μελωδικές νησίδες. Κάποια από τα τραγούδια στηρίζονται σε μελοποιημένο ποιητικό λόγο, όπως τα «Λιανοτράγουδα της αγάπης» σε ποίηση του Στράτη Μυριβήλη, ενώ αξιορπόσεκτο είναι το τρυφερό χασάπικο «Τα μάτια σου» που έχει στίχους του γνωστού σκηνοθέτη και τραγουδοποιού Ανδρέα Θωμόπουλου, παλιού φίλου και συνεργάτη του συνθέτη.

Στην ερμηνεία των τραγουδιών έχει επιστρατευτεί ένα μεγάλο επιτελείο τοπικών ερμηνευτών, όπως: Μιχάλης Δήσσος, Κώστας Καλδέλλης, Αμέρσσα Τσιριγώτη, Χρύσα Βέκιου, Μυρσίνη Κουτσκουδή και άλλοι. Την ηχογράφηση και μίξη ήχου έκανε ο γιος του συνθέτη Γιάννης Τσιριγώτης.

Μαρία Βρανά-Παπάλα: Έξι τραγούδια για τη Σαπφώ (2024)

Κι από την Κύπρο ταξιδεύουμε σήμερα για το βόρειο Αιγαίο, για να σταθούμε στην αιολική γη της Λέσβου που συχνά μας έχει δώσει ωραίες αφορμές για την προβολή της τοπικής πολιτιστικής ζωής, η οποία και έντονη είναι και άκρως ενδιαφέρουσα. 

Την αφορμή αυτή τη φορά μας δίνει η σύγχρονη Λέσβια ποιήτρια Μαρία Βρανά-Παπάλα, η οποία γεννήθηκε στη Μυτιλήνη το 1968 και έχει αναδειχθεί σε μια αξιόλογη ποιητική φωνή με δυναμικό παρών τα τελευταία χρόνια, τόσο σε επίπεδο εκδοτικό, όσο και σε επίπεδο ζωντανών εκδηλώσεων με ποιητικό και μουσικό περιεχόμενο. Το 2022 εξέδωσε στη Μυτιλήνη την τρίτομη ποιητική συλλογή «Ανεμόεσσα Αιολίδα», ενώ παράλληλα παρουσίασε και μια συλλογή 18 στιχουργημάτων που έγιναν τραγούδια με γενικό τίτλο «Αιγαιοπελαγίτικα ρακοτράγουδα».

Πριν από ενάμιση χρόνο, τον Αύγουστο του 2024, η Μαρία Βρανά-Παπάλα εξέδωσε ένα ενδιαφέρον πόνημα αφιερωμένο στην αρχαία Λέσβια ποιήτρια Σαπφώ, η οποία έζησε και δημιούργησε το διαχρονικό λυρικό της έργο στο πρώτο μισό του 6ου αιώνα π.Χ. Το βιβλίο επιγράφεται «Σαπφώ: Λόγος και ποίηση» και συνδυάζει τον πεζό με τον έμμετρο λόγο, καθώς η συγγραφέας επιχειρεί μια αναλυτική βιογραφική και γραμματολογική προσέγγιση της ποιήτριας με διαλεκτική εναλλαγή πεζών και ποιητικών μερών. Τα ποιήματα αποτελούν συνθέσεις της ίδιας εμπνευσμένα από το βίο και την ποιητική γραφή της αρχαίας ποιήτριας. Την εικονογράφηση του βιβλίου έκανε η Ταξιαρχούλα-Ευφροσύνη Χριστιανού.

Αξιοσημείωτο είναι ότι έξι από τα ποιήματα αυτά έχουν μελοποιηθεί με ευαισθησία από τον στενό συνεργάτη της, συνθέτη και πιανίστα Αντώνη Σπούλο και στην έκδοση τα κείμενά τους συνοδεύονται από τον αντίστοιχο «κώδικα ταχείας απόκρισης» (QR Code), ώστε να μπορεί να τα ακούσει κιόλας ο αναγνώστης του βιβλίου. Τα ερμηνεύουν επτά ντόπιες φωνές και συγκεκριμένα οι: Αθηνά Πιπίνη, Ζαχαρούλα Ιωακείμ, Μαρία Γαλάνη, Επαμεινώνδας Χαραλαμπίδης, Πλουσία Ηλία, Κορνηλία Δεσλή και Χρύσα Βέκιου.

Μιχάλης Χριστοδουλίδης: Η καρδιά μου πεθυμώντα (2000)

Άλλη μια ξεχωριστή δισκογραφική δουλειά της Αλίκης Καγιαλόγλου κυκλοφόρησε το 2000 από την ΕΜΙ με τίτλο στην κυπριακή διάλεκτο «Η καρδιά μου πεθυμώντα», μιας και ο δίσκος περιλαμβάνει μουσική γραμμένη πάνω σε κυπριακή ποίηση από τον Κύπριο συνθέτη Μιχάλη Χριστοδουλίδη. 

Ο Μιχάλης Χριστοδουλίδης, γεννημένος στην Αμμόχωστο 1944, αποτελεί την επιφανέστερη σύγχρονη μουσική προσωπικότητα της μαρτυρικής Μεγαλονήσου, ενώ έχει ήδη μια αξιοπρόσεκτη δισκογραφία στην Ελλάδα από το 1984 που πρωτοεμφανίστηκε με το soundtrack της ταινίας «Η κάθοδος των εννέα», μια δισκογραφία σχεδόν εξολοκλήρου συνδεδεμένη με τον Γιώργο Νταλάρα («Ες γην εναλίαν Κύπρον», «Των αθανάτων», «Η άσφαλτος που τρέχει») και με δουλειές που στηρίζονται συνήθως σε κυπριακή ποίηση.

Ο δίσκος περιλαμβάνει έναν κύκλο δεκαπέντε ποιημάτων αγνώστου Κύπριου ποιητή που γράφτηκαν στα μέσα του 16ου αιώνα, σίγουρα πάντως πριν από το οριακό έτος 1571, τη χρονιά που η Κύπρος υποτάχθηκε στην τουρκική κατοχή μετά από ένα σχεδόν αιώνα βενετοκρατίας. Πάντως η περίοδος της παρουσίας των Βενετών στο νησί άφησε ισχυρό το αποτύπωμά της, καθώς συνέπεσε με την εποχή της μεγάλης Ιταλικής Αναγέννησης που επηρέασε και την Κύπρο. Φαίνεται μάλιστα ότι η ισχυρή παρουσία του μεγάλου Ιταλού ποιητή Πετράρχη (14ος αι.) επηρέασε και την κυπριακή ποίηση αφήνοντας έκδηλα τα σημάδια της σε μια ευρεία συλλογή ποιημάτων στην κυπριακή διάλεκτο που βρέθηκε στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας, στην οποία η Κύπρια ειδική μελετήτρια Θέμις Σιαπκαρά-Πιτσιλλίδου έδωσε τον τίτλο «Ρίμες αγάπης» αποδίδοντας έτσι το βασικό θεματικό κέντρο των συνολικά 156 ποιημάτων της συλλογής που απλώνονται σε σχεδόν 3000 στίχους. 

Από αυτή λοιπόν τη συλλογή έχει επιλεγεί το μελοποιημένο υλικό του δίσκου. Οι λυρικές μελωδίες του συνθέτη ζωντανεύουν το χαμένο κόσμο αυτών των παλιών ποιημάτων που βρίσκουν ιδιανικούς ερμηνευτές στο πρόσωπο της Αλίκης Καγιαλόγλου και του Κϋπριου Δώρου Δημοσθένους. Εύηχα ακουστικά όργανα (φλάουτο, όμποε, βιόλα, μαντολίνο, κιθάρα, κονταμπάσο και κρουστά) συγκροτούν τη λιτή ορχήστρα που διευθύνει ο συνθέτης. Η φροντισμένη έκδοση κοσμείται με ζωγραφικούς πίνακες του Μίλτου Παντελιά. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στο Ηχογραφικό Κέντρο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών σε παραγωγή του Balkan Music Forum, ενώ η έκδοση υποστηρίχθηκε από διάφορες χορηγικές προσφορές, όπως του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού της Κύπρου, καθώς και του Πολιτιστικού Ιδρύματος της Τραπέζης Κύπρου.