Ο "Επιτάφιος" του Μίκη Θεοδωράκη με τη Χορωδία Τρικάλων

Ο "Επιτάφιος" του Γιάννη Ρίτσου (γραμμένος το 1936) και του Μίκη Θεοδωράκη (μελοποιημένος το 1958) αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο του λεγόμενου "έντεχνου" ελληνικού τραγουδιού. Ταυτόχρονα είναι ο πιο πολυηχογραφημένος κύκλος τραγουδιών με περισσότερες από δέκα ολοκληρωμένες ηχογραφήσεις. Από την πληθώρα αυτή των εκτελέσεων ασφαλώς ξεχωρίζουν οι τρεις πρώτες που πραγματοποιήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του '60. Η ληξιαρχικά πρώτη ήταν αυτή της Νάνας Μούσχουρη με τη μουσική επιμέλεια του Μάνου Χατζιδάκι το καλοκαίρι του 1960, μια ερμηνεία με έντονα λυρικό ύφος. Με διαφορά μερικών μόλις ημερών ο Μίκης προχώρησε και ο ίδιος στη δική του "πρώτη" με τη στιβαρή λαϊκή φωνή του Γρηγόρη Μπιθικώτση και το μπουζούκι του Μανώλη Χιώτη. Οι δύο αυτές "πρώτες" ήρθαν αμέσως αντιμέτωπες προκαλώντας ένα ιδιότυπο "σχίσμα" στα τότε μουσικά μας πράγματα, για να κατισχύσει τελικά κατά κράτος η "λαϊκή" εκδοχή του συνθέτη. Φαίνεται όμως πως, παρά τη γενική αποδοχή αυτής της εκτέλεσης, ο συνθέτης κατά βάθος διατηρούσε κάποιες αμφιβολίες κι έτσι λίγο αργότερα, το καλοκαίρι του 1963, επιχείρησε μια "ενδιάμεση" προσέγγιση συνδυάζοντας λαϊκά και συμφωνικά στοιχεία με τη φωνή της Μαίρης Λίντα. Είναι και η εκτέλεση που - προσωπικά - θεωρώ την καλύτερη κι ας είναι η πιο υποτιμημένη.
Υπάρχει όμως και μια τέταρτη σπουδαία εκτέλεση του έργου που πραγματοποιήθηκε στα τέλη του 1964 (σε δίσκο εκδόθηκε το 1966 από την RCA και την Olympic), αυτή τη φορά χωρίς σόλο τραγουδιστή, αλλά με μεγάλη χορωδία και - για πρώτη φορά - με αφηγητή. Πρόκειται για μια εξαιρετική από κάθε άποψη ερμηνεία, όπου οι υπέροχες λαϊκές μελωδίες του συνθέτη απογειώνονται από τις αέρινες φωνές της περίφημης Χορωδίας Τρικάλων, που τότε ονομαζόταν Καλλιτεχνική Χορωδία Τρικάλων, υπό την εμπνευσμένη διεύθυνση της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου.
Είναι γνωστή βέβαια η μακρόχρονη σχέση του κορυφαίου αυτού και ιστορικού χορωδιακού συνόλου με το έργο του Μίκη Θεοδωράκη. Έχει κυκλοφορήσει άλλωστε και μια συλλεκτική τετραπλή κασετίνα με το σύνολο των ηχογραφήσεων της χορωδίας πάνω στο έργο του μεγάλου συνθέτη (Philips, 2000). Σπεύδω όμως να κάνω μια σοβαρή διευκρίνιση: Ασφαλώς η ολοκληρωμένη έκδοση της Philips περιλαμβάνει και τον "Επιτάφιο", μ' αυτόν άλλωστε ξεκινάει, αλλά δυστυχώς με μια σοβαρή παράλειψη: Αφαιρέθηκαν εξολοκλήρου τα αφηγηματικά μέρη της αρχικής εγγραφής και κρατήθηκαν μόνο τα 8 τραγούδια! Έτσι έχει την αξία της η έκδοση που σας παρουσιάζω, γιατί περιέχει ολοκληρωμένη την αρχική ηχογράφηση του έργου. Η απαγγελία γίνεται από την παλιά ηθοποιό του Εθνικού μας Θεάτρου Κάκια Παναγιώτου, γνωστή κι από κάποιες σποραδικές κινηματογραφικές της εμφανίσεις ("Θανασάκης ο πολιτευόμενος" κ.ά.). Η καλή ηθοποιός δίνει μια πολύ συγκινητική πράγματι απόδοση του αριστουργηματικού κειμένου. Συγκρινόμενη με τη μνημειώδη ερμηνεία της Ασπασίας Παπαθανασίου, θα έλεγα πως η προσέγγιση της Κάκιας Παναγιώτου είναι πιο γήινη και πιο ρεαλιστική. Είναι ένας συγκρατημένος μοναχικός θρήνος, πιο κοντά στα ανθρώπινα μέτρα, που ίσως να λειτουργεί τελικά και πιο πειστικά.

Μάνου Χατζιδάκι "Το καλοκαίρι θα θερίσουμε"

Ακούστε ένα άγνωστο τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι με την "αποκηρυγμένη" από τον ίδιο (αλλά τόσο όμορφη) φωνή της Λίτσας Σακελλαρίου. Η συγκεκριμένη ηχογράφηση είναι του 1971 και κυκλοφόρησε αρχικά σε δίσκο 45 στροφών και στη συνέχεια στο LP "Άμα λευτερωθεί η Κρήτη" με ενορχήστρωση Γιώργου Χατζηνάσιου. Το άκουσα για πρώτη φορά από ραδιοφωνική εκπομπή του Τρίτου Προγράμματος το 2006 σε ειδικό αφιέρωμα για την επέτειο των 12 χρόνων από το θάνατο του μεγάλου συνθέτη που επιμελήθηκε ο Βασίλης Νικολαΐδης.
Το τραγούδι όμως αυτό έχει μια πολύ ενδιαφέρουσα προϊστορία, αφού στην πραγματικότητα είναι ένα από τα πρώτα πρώτα τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι! Πρωτογράφτηκε το 1945 για το θεατρικό έργο του Αλέξη Δαμιανού "Το καλοκαίρι θα θερίσουμε" που ανέβασε ο Θίασος Ενωμένων Καλλιτεχνών σε σκηνοθεσία Γιώργου Σεβαστίκογλου. Στην παράσταση μάλιστα το ερμήνευε ΕΠΟΝίτικη χορωδία υπό τη διεύθυνση του Μίκη Θεοδωράκη!
Οι στίχοι του τραγουδιού, γραμμένοι από τον ίδιο τον συνθέτη, δεν είναι άλλοι από τους γνωστούς, αν και ελαφρώς παραλλαγμένους, στίχους του τραγουδιού "Τα παιδιά κάτω στον κάμπο" που γνωρίσαμε και αγαπήσαμε πολύ αργότερα μέσα από την ταινία "Sweet Movie" (1974).
Η μουσική όμως είναι εντελώς διαφορετική! Χρησιμοποιείται ένα ρυθμικό μοτίβο, το οποίο στη συνέχεια με την ονομασία "Καλαματιανός" ενσωματώθηκε στη σουίτα "Για μια μικρή λευκή αχιβάδα" (1947-8) για σόλο πιάνο, έργο υπ' αριθμόν 1 στην επίσημη εργογραφία του συνθέτη.

Πρόσκληση σε δείπνο από τον τροβαδούρο του θεσσαλικού κάμπου!

"Πρόσκληση σε δείπνο κυανίου" ονομάζεται ο ολοκαίνουργιος δίσκος του Θανάση Παπακωνσταντίνου! Κι αυτό είναι πάντα ένα σημαντικό γεγονός μέσα στη λειψυδρία του σύγχρονου δισκογραφικού τοπίου. Μάλιστα μετά τη ληξιαρχική πράξη θανάτου της Lyra και την προσωρινή του καταφυγή σε άλλες εταιρίες, ο τραγουδοποιός φρόντισε να δημιουργήσει ο ίδιος το δικό του χώρο, για να στεγάσει τις νέες του δημιουργίες. Τον ονόμασε "Αχός", έχει έδρα το Μεταξοχώρι Αγιάς και τον έχει περάσει επίσημα στην ιδιοκτησία των δύο γιων του. Καλά έκανε. Ούτως ή άλλως πια η εγχώρια δισκογραφική παραγωγή, ανεξάρτητα από την παντοδυναμία των πολυεθνικών κολοσσών, τείνει να πάρει τη μορφή οικοβιοτεχνίας με την εμπλοκή συγγενών και φίλων, οι οποίοι εν πολλοίς αποτελούν και το βασικό αγοραστικό της κοινό!
Πάντως ο σπουδαίος τροβαδούρος του θεσσαλικού κάμπου συνεχίζει ακούραστος τη δημιουργική του ανηφοριά οιστρηλατημένος από διαρκή έμπνευση. Χωρίς αμφιβολία, αποτελεί την ισχυρότερη δύναμη σήμερα στο ελληνικό τραγούδι. Και κάθε δουλειά του εξακολουθεί να μας εκπλήσσει ευχάριστα. Είναι κι αυτή η ακομπλεξάριστη μουσική του ιδιοσυγκρασία, η οποία δεν τον αφήνει να βολευτεί στα κεκτημένα ούτε να επαναπαυτεί σε μια εύκολη μανιέρα. 

Και στην καινούργια του δουλειά βρίσκουμε αυτά τα χαρακτηριστικά. Τραγούδια που δύσκολα μπορούν να καταταγούν σε κάποια από τις καθιερωμένες κατηγορίες. Με ευκολία και εμφανή απόλαυση περιδιαβαίνει κάθε μουσική έκφραση κι όλο αυτό καταλήγει σχεδόν πάντα σε συναρπαστικά μίγματα ήχων. Ο ίδιος βέβαια δίνει μεγαλύτερη βαρύτητα στο στίχο του και δε διστάζει να εκθέσει δημόσια μια μορφή ανεπιτήδευτης αυταρέσκειας για τις στιχουργικές του επιδόσεις. Προσωπικά δε μ' ενοχλεί καθόλου αυτό. Ίσα ίσα, θα το χαρακτήριζα κιόλας ως αυθόρμητη εξομολόγηση ενός ανθρώπου που ξέρει τα όριά του και συγχρόνως παλεύει να τα υπερβαίνει σταθερά.
Στην ερμηνεία των νέων τραγουδιών του το κύριο βάρος φέρει ο ίδιος, αλλά μαζί του έχει και φίλους απ' τα παλιά, όπως η Μελίνα Κανά κι ο Σωκράτης Μάλαμας, καθώς και καινούργιους, όπως η Ματούλα Ζαμάνη κι ο Παντελής Ζεμπίλης.

Η δισκογραφική περιπέτεια του "Canto General"

Όπως το ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ είναι η Βίβλος του ελληνικού λαού, έτσι το CANTO GENERAL είναι η Βίβλος της αμερικάνικης ηπείρου. Σε αυτό το «opus magnum» των 342 ποιημάτων, o χιλιανός ποιητής Pablo Neruda (1904-1973), «ο μηχανικός της ψυχής», όπως τον χαρακτήρισε η Δανάη Στρατηγοπούλου, αναπαριστά με εντυπωσιακές εικόνες τη γένεση της ηπείρου και την ιστορία των λαών που την κατοίκησαν, που την κατοικούν ακόμη, που υποφέρουν και αγωνίζονται ενάντια στους καταπιεστές που κατέφθασαν με τη δύναμη των όπλων να απομυζήσουν τους ανθρώπους και τα πλούτη μιας οργιαστικής φύσης. Αυτό άλλωστε προσδίδει στο έργο παγκόσμιο χαρακτήρα.
Με δυνατές μεταφορές, χείμαρρους εικόνων και μελωδιών, αυτή η ποίηση μιλά για το σύμπαν, στο κέντρο του οποίου στέκει ο άνθρωπος -ο άνθρωπος ως στοιχείο της φύσης- από την οποία υποφέρει αλλά και αντλεί ταυτόχρονα τη δύναμη του. Η σχέση του ανθρώπου με τη φύση γίνεται σύμβολο και πρότυπο, μέτρο για τις ανθρώπινες οχέσεις.

Ο Pablo Neruda έγραψε το μεγαλύτερο μέρος αυτού του έπους στα τέλη της δεκαετίας του '40, ενόσω βρισκόταν, φυγάς, στην παρανομία. Ο πρόεδρος -και μετέπειτα δικτάτορας- της Χιλής, Γονζάλες Βιδέλα, τον είχε επικηρύξει, αφότου ο ποιητής εξαπέλυσε κατηγορίες εναντίον του. Κυνηγημένος, διέσχισε «κάμπους, λιμάνια, πολιτείες...» Γι' αυτό το CANTO GENERAL έγινε η σπαρακτική κραυγή του ξεσηκωμού ενάντια σ' όλες τις δυνάμεις και τις μορφές καταπίεσης: από τον κατατρεγμο των ιθαγενών από τους κονκισταδόρ μέχρι τον τρόμο που σπέρνουν οι σύγχρονοι δικτάτορες, οι «μύγες». Γίνεται όμως και το μέγα τραγούδι της αλληλεγγύης προς τους καταπιεσμένους, τους ταπεινωμένους και τους εξανδραποδισμένους: εργάτες στα ορυχεία χαλκού και νιτρικού άλατος, ινδιάνους, πιονέρους, ξυλοκόπους, μια έκφραση αγάπης προς τους απλούς ανθρώπους, για τον άνδρα και τη γυναίκα που αγαπιούνται και πασχίζουν για ένα καλύτερο αύριο: «Γράφω για το λαό κι ας μη μπορεί να διαβάσει την ποίηση μου με τα απλοϊκά του μάτια». Ποτέ άλλοτε δεν δημιουργήθηκε τόσο δυνατή σχέοη ανάμεσα σ' ένα ποιητικό έργο και οε μια ολόκληρη ήπειρο....Όταν ο Neruda πήρε το βραβείο Νόμπελ το 1971, το CANTO GENERAL θεωρήθηκε το «αμερικάνικο ποίημα που δίνει ζωή στο πεπρωμένο και τα όνειρα μιας ηπείρου, ποίημα μέσω του οποίου μια ήπειρος συνειδητοποιεί την αξία της». 

 Δεν μας παραξενεύει λοιπόν που αυτό το ιδιαίτερο, το μοναδικό στη σύγχρονη λογοτεχνία, έργο εντυπωσίασε τον Μίκη Θεοδωράκη. Πάντοτε τον ενέπνεαν ιδανικά ανάλογα με αυτά του Neruda, ιδανικά για το οποία και οι δύο καλλιτέχνες φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και εξορίστηκαν. 

Για πρώτη φορά ο συνθέτης δεν χρησιμοποιεί ένα ελληνικό κείμενο ή ελληνική μετάφραση κάποιου ξένου κειμένου -όπως έκανε στην περίπτωση των Μπίαν και Λόρκα- αλλά το ισπανικό πρωτότυπο. O καινούριος ήχος των λέξεων μετατρέπεται σε καινούρια μουσική ηχητική. Σολίστες, χορωδίες και ορχήστρα -με ένα γιγαντιαίο σύνολο κρουστών μοναδικής ποικιλίας- εκτινάσσονται στη σφαίρα της υμνωδίας (...)

(Απόσπασμα από το βιβλίο του Guy Wagner «Μίκης Θεοδωράκης-Μια ζωή για την Ελλάδα», εκδόσεις τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδανός, 2002)

   

Ο Μίκης Θεοδωράκης καταπιάστηκε με το έργο για πρώτη φορά στη Γαλλία το 1972 μελοποιώντας αρχικά 4 μέρη, τα οποία ηχογραφήθηκαν στο Παρίσι το 1974. Τα μέρη ήταν: Los Libertadores, America insurecta, Vegetaciones και Vienen los Pajaros. Τα ερμήνευσαν η Μαρία Φαραντούρη και ο Πέτρος Πανδής. Ο δίσκος κυκλοφόρησε το 1975 πρώτα στη Γαλλία κι αμέσως μετά στην Ελλάδα από την ΕΜΙ, ενώ παράλληλα ο συνθέτης μελοποιεί ακόμη 3 μέρη (Voy a Vivir, La United Fruit Co., Algunas Bestias) και ηχογραφεί ζωντανά τα επτά πλέον μελοποιημένα κομμάτια στην Αθήνα (Στάδιο Καραϊσκάκη και γήπεδο Παναθηναϊκού) στις 13 & 16 Αυγούστου 1975. Τραγουδούν: Μαρία Φαραντούρη και Πέτρος Πανδής, ενώ προλογίζει ο Μάνος Κατράκης. Ο δίσκος εκδόθηκε από τη MINOS το 1975 και αποτελεί την επίσημη εκδοχή του έργου στη δισκογραφία του συνθέτη. H ίδια ηχογράφηση κυκλοφόρησε επίσης από την RCA στη Γερμανία (1975, RCA/2LPs, 1991/2CDs).

Το 1980 ηχογραφείται εκ νέου το έργο ζωντανά στο Ανατολικό Βερολίνο (σε 8 μέρη) με τη Μαρία Φαραντούρη και τον Heiner Vogt. Διευθύνει ο Μίκης (1980, Hansa Musikproduktion / 1994 Barbarossa). Μέχρι το 1981 ο συνθέτης μελοποιεί 5 ακόμη μέρη (Amor America, γραμμένο ήδη από το 1972, Emiliano Zapata, A mi Partido, Sandino, Lautaro) προσθέτοντας ένα ακόμη σε ποίηση δική του αφιερωμένο στη μνήμη του ποιητή (Neruda Requiem Aeternam) δίνοντας έτσι την τελική και ολοκληρωμένη μορφή του έργου σε δεκατρία (13) μέρη, τα οποία θα ηχογραφήσει το ίδιο έτος ζωντανά στο Μόναχο (Olympia Halle) με τους Μαρία Φαραντούρη και Πέτρο Πανδή, τη Χορωδία Jakob και την Ορχήστρα της Στοκχόλμης με διεύθυνση του Μίκη (MINOS-EMI, 1981 / 3LPs)

Το 1982 έγινε μια ακόμη ηχογράφηση με επτά μέρη του έργου από το σύνολο The Athenians, ειδικευμένο σε δισκογραφίες τουριστικού προσανατολισμού (ARC, 1982 / 2002).

Το 1985 θα ηχογραφηθούν εννέα μέρη του έργου με τον Πέτρο Πανδή και την Arja Saijonmaa (Blue Angel, 1985/2LPs), ακολουθεί το 1988 μια αμερικάνικη ηχογράφηση με τον Πέτρο Πανδή και την Mary Preus (Atma Sphere, 1988), ενώ το 1989 θα γίνει μια δεύτερη ηχογράφηση της ολοκληρωμένης μορφής του έργου (13 μέρη) με συμφωνική ορχήστρα και λυρικούς ερμηνευτές στο Βερολίνο με αρχιμουσικό τον Λουκά Καρυτινό και σολίστες την Αλεξάνδρα Παπατζιάκου και τον Φραγκίσκο Βουτσίνο. Η ψηφιακή εγγραφή θα κυκλοφορήσει σε διπλό CD το 1993 (INTUITION RECORDS)
Το 2002 η ηχογράφηση της MINOS-EMI του 1981 θα επανεκδοθεί από την FM Records σε διπλό ψηφιακό δίσκο, ενώ από την ίδια εταιρία θα επανεκδοθεί το 2008.

 
Να προσθέσουμε επίσης ότι μέρη του έργου μελοποιήθηκαν και από άλλους Έλληνες συνθέτες σε ελληνική απόδοση των στίχων: Το 1971 ο Γιάννης Γλέζος ηχογράφησε το δίσκο «Εμιλιάνο Ζαπάτα» σε ελληνική απόδοση του Λευτέρη Παπαδόπουλου, όπου περιλαμβάνονται μέρη από το Canto General, ενώ το 1975 ο Χρήστος Λεοντής συμπεριέλαβε στο δίσκο «Παραστάσεις» τρία αποσπάσματα από το Canto General σε ελληνική απόδοση της Δανάης Στρατηγοπούλου («Οι νεκροί της πλατείας», «Μοραζάν» και «Οι ελευθερωτές»). Δύο συνθέσεις επίσης της ίδιας της Δανάης συμπεριλαμβάνονται στο δίσκο «Χαμένο τίποτα δεν πάει» (1974) του δίδυμου Σπύρου και Λήδας (κόρης της Δανάης).

Ο Pablo Neruda στην ελληνική δισκογραφία:
(από το προσωπικό μου αρχείο)

Danai canta Neruda (1969) Δανάης Στρατηγοπούλου • Εμιλιάνο Ζαπάτα (1971) Γιάννη Γλέζου [«Εμιλιάνο Ζαπάτα», «Ο άνεμος στο νησί», «Όταν γέρνεις στα βράδια», μφρ. Λευτ. Παπαδόπουλου] • Χαμένο τίποτα δεν πάει (1974) Σπύρου Βλασσόπουλου, Λήδας [«Ven conmigo, ven», «Balada de Matilde» σε μουσική Δανάης Στρατηγοπούλου] • Δόξα και Θάνατος (1975) Βασίλη Δημητρίου [“Lovely Boy”, “Θρήνος” σε μφρ. Μανώλη Μαυρομάτη, ελεύθ. απόδ. Λ. Παπαδόπουλου] • Canto General (1974, 1975, 1981, 1989) Μίκη Θεοδωράκη [«Algunas bestias», «Voy a vivir», «Los Libertadores», «A mi partido», «Lautaro», «Vienen Los Pajaros», «Sandino», «La United Fruit Co.», «Vegetaciones», «Amor America», «Emiliano Zapata», «America insurrecta» & «Neruda Requiem Aeternam» σε ποίηση Μ. Θεοδωράκη] • Παραστάσεις (1975) Χρήστου Λεοντή [«Οι νεκροί της πλατείας», «Μοραζάν», «Οι ελευθερωτές», μφρ. Δ. Στρατηγοπούλου] • Εικόνες (1978) Ηλία Ανδριόπουλου [«Πικρή μπαλάντα»] • Τα ερωτικά (1980) Χρήστου Γκάρτζου [«Μικρή και τριανταφυλλένια», «Ασχημούλα μου», «Πεινάω για σένα», «Το γυμνό χέρι», «Όχι εγώ δε σ’ αγαπώ», «Γυναίκα μήλο σάρκινο», «Αν μας ρωτήσουν οι ουρανοί», «Γυναίκα που αγάπησα», «Ήμουν δικός σου», Η ώρα του θανάτου», «Ένα ταξίδι μέσα στη νύχτα», μφρ. Λευτ. Παπαδόπουλου] • Amor (1996) Μιχάλη Γρηγορίου • Στης νύχτας την ανάσα (2001) δίσκος της Λίας Βίσση [«Το σπίτι» σε μουσική Σ. Σάββα, ελλ. απόδοση Τάκη Καλογερόπουλου] • Δρόμοι της θάλασσας (2007) Μίμη Πλέσσα [«Poema de amor»] • Eros y muerte (2007) Angelique Ionatos [«Sabras que note amo», «Tal vez no ser…», «Amor mio, si muero», «No te toque la noche», «No estees lejos de mi…»]

Μια μαγική βραδιά με τον Ηλία Ανδριόπουλο

Όπως λένε σ' αυτές τις περιπτώσεις, ήμουν κι εγώ εκεί! Καταμεσής του περσινού καλοκαιριού στο μαγευτικό Μικρό Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου, μέσα στους πορτοκαλεώνες της ευλογημένης αργολικής γης και πλάι στις νότιες ακτές του Σαρωνικού, ο Ηλίας Ανδριόπουλος παρουσίασε μια ζωντανή αναδρομή στο συνθετικό του έργο στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Επιδαύρου. Τίτλος του προγράμματος: Μια διαδρομή από τα Γράμματα στον Μακρυγιάννη στις Ωδές του Ανδρέα Κάλβου. Η διαδρομή αυτή περιλάμβανε πέντε μεγάλους δισκογραφικούς σταθμούς της περιπέτειάς του μέσα στο ελληνικό τραγούδι: α) Γράμματα στον Μακρυγιάννη (1979), β) Λαϊκά Προάστια (1980), γ) Προσανατολισμοί (1984), δ) Αργοναύτες (1998), ε) Ωδαί (2003).  Έργα πολυσήμαντα που αποκτούν ξεχωριστό ειδικό βάρος, καθώς στηρίζονται σε κείμενα μεγάλων μας ποιητών (Ανδρέας Κάλβος, Γιώργος Σεφέρης, Οδυσσέας Ελύτης) και στιχουργών (Νίκος Γκάτσος, Μάνος Ελευθερίου, Μιχάλης Μπουρμπούλης). 

Δυο προσωπικές επισημάνσεις (ενστάσεις;) εδώ: α) Νομίζω πως η αφετηρία αυτού του ταξιδιού θα έπρεπε να ορίζεται στο έτος 1976 με το έργο "Κύκλος Σεφέρη", που σήμανε και την πρώτη εμφάνιση του συνθέτη στο ελληνικό τραγούδι, αλλά παραδόξως το συγκεκριμένο έργο συνήθως ο ίδιος το ξεχνάει προτιμώντας τη μεταγενέστερη εκδοχή αυτών των τραγουδιών όπως παρουσιάστηκαν στο δίσκο "Αργοναύτες". Ομολογώ πως αυτό το βρίσκω πολύ παράδοξο, αν λάβουμε κιόλας υπόψιν ότι εκείνη η παρθενική του εμφάνιση πιστώνεται με την παρουσία ενός Νίκου Ξυλούρη! β) Θεωρώ παράλειψη που δεν περιλαμβάνεται στην ίδια ομάδα έργων και ο δίσκος "Ξένες Πόρτες" (1985) με ανάλογης βαρύτητας μουσικό και ποιητικό περιεχόμενο.

Η βραδιά πάντως ήταν μαγευτική. Το υλικό παρουσιάστηκε σε νέα ενορχηστρωτική επεξεργασία, λιτή και απέριττη, την οποία επιμελήθηκε ο πιανίστας Αχιλλέας Γουάστωρ. Συμμετείχαν δύο μόλις μουσικοί: ο Ηρακλής Ζάκκας (μαντολίνο, μπουζούκι) και ο Αλέξανδρος Μποτίνης (βιολοντσέλο). Το αφαιρετικό αυτό σχήμα έδωσε το χώρο να αναδειχθούν οι σπουδαίοι ερμηνευτές που λάμπρυναν τη βραδιά. Πάνω απ' όλους ο συγκλονιστικός βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος, ιδιαίτερα δραστήριος τα τελευταία χρόνια στο χώρο του έντεχνου λαϊκού τραγουδιού, και μαζί του εξαιρετική η μεσόφωνος Θεοδώρα Μπάκα και επαρκείς οι αδελφές Ελένη και Σουζάνα Βουγιουκλή. 

Ο διπλός ψηφιακός δίσκος που πρόσφατα κυκλοφόρησε στέκεται ανίσχυρος να αποδώσει τη μαγική ατμόσφαιρα εκείνης της αξέχαστης βραδιάς που έκανε τα όμορφα τραγούδια του Ηλία Ανδριόπουλου να βρουν την ιδανική τους απόδοση και να δικαιωθούν με τον πλέον πειστικό και συναρπαστικό τρόπο.

(C) 2014 Polytropon | 2 CDs

Ο αποστειρωμένος ιδεαλισμός της κυρίας Αρβελέρ

Μεταφέρω εδώ μια σειρά επίκαιρων κρίσεων της κυρίας Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ σχετικά με την κατάσταση που βιώνει η Ελλάδα και οι Έλληνες στα χρόνια των μνημονίων:

"Αυτό που με φοβίζει πολύ είναι ένα είδος αδράνειας. Νομίζεις ότι οι Έλληνες έχουν πάθει καθίζηση. Δεν υπάρχει ένα όραμα. Μνημόνιο-όχι μνημόνιο. Το μνημόνιο είναι όραμα; Τι θα πεις στα παιδιά; Όχι μνημόνιο, καλά, αλλά μετά; Πολύ περισσότερο απ’ όλα με φοβίζει ότι έχασαν οι Έλληνες τη δυνατότητα -όχι της ελπίδας, την οποία έχουν εναποθέσει στους ξένους- αλλά του οράματος".

Αυτά υπογραμμίζει μεταξύ άλλων η διεθνούς φήμης ακαδημαϊκός και πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κέντρου Δελφών Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, στη συνέντευξή της στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

"Αλλιώς μας βλέπει ένας καθηγητής πανεπιστημίου ή ένας φοιτητής κι αλλιώς ένας εργάτης, ο οποίος σου λέει, "γιατί εγώ να δουλεύω για τους Έλληνες;". Είχα πάρει ένα ταξί πρόσφατα στο Παρίσι και μου λέει ο ταξιτζής "κυρία Αρβελέρ, πρέπει να βοηθήσουμε τους Ισπανούς γιατί είναι εργατικοί, κάνουν ό,τι πρέπει, όχι σαν τους Έλληνες. Σε ένα μέρος του κόσμου, το οποίο δεν έχει να κάνει ούτε με τον χτεσινό πολιτισμό ούτε με τον αυριανό, αλλά έχει να κάνει με την καθημερινότητα, βγάζω το ψωμί μου, δεν το βγάζω, έχω οικογένεια, είμαι άνεργος, αυτοί σου λένε "φτάνει πια".

Από την άλλη μεριά σου λένε "οι Έλληνες κάνουν ότι μπορούν και μας δώσανε τα φώτα τους στο παρελθόν". Το θέμα, πάντως, είναι ότι χάσαμε την αίγλη, ότι ήμασταν αυτοί οι οποίοι κάνανε την καλύτερη αντίσταση, αυτοί που γέννησαν τη δημοκρατία. Τώρα σου λένε "δώσατε, αλλά φτάνει πια"".

Η "Εκδρομή" του Νίκου Μαμαγκάκη

Πολυσύνθετος μουσικός ο Νίκος Μαμαγκάκης, έδωσε με τρόπο εμφαντικό τα διαπιστευτήριά του και στο χώρο της κινηματογραφικής μουσικής συνεργαζόμενος με πολυάριθμους σκηνοθέτες του ελληνικού (και του ξένου) κινηματογράφου ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του '60.
Η πρώτη, γονιμότατη και μακροχρόνια συνεργασία του ήταν με τον σκηνοθέτη Τάκη Κανελλόπουλο στις ποιητικές ταινίες που μας πρόσφερε στα χρόνια του ασπρόμαυρου σινεμά. Ανάμεσά τους το έξοχο ψυχολογικό δράμα "Εκδρομή", παραγωγής 1966, που πραγματεύεται ένα ερωτικό τρίγωνο μέσα από ένα οδυνηρό πλέγμα αλληλοσυγκρουόμενων διλημμάτων και αντιφάσεων. 

Ο Μαμαγκάκης έγραψε ένα εξαιρετικό soundtrack που μουσικολογικά μάλλον ανήκει στο χώρο της λόγιας μουσικής και δη της μουσικής για σόλο κλασική κιθάρα. Αναπτύσσεται πάνω στη φόρμα του θέματος με παραλλαγές. Ένα λιτό αρχικό θέμα ακολουθεί μια γοητευτική διαδρομή μέσα από επτά πανέμορφες παραλλαγές και δύο άλλα ελεύθερα θέματα, ενώ διανθίζεται και με δύο τραγούδια γραμμένα πάνω σε στίχους του Δημήτρη Χριστοδούλου κι ερμηνευμένα από την Πόπη Αστεριάδη.
Το έργο ερμηνεύει ο σπουδαίος κιθαριστής Γεράσιμος Μηλιαρέσης, στενός συνεργάτης του συνθέτη εκείνη την εποχή, τον οποίο όμως εκ των υστέρων ο Μαμαγκάκης, με τη γνωστή ελευθεροστομία του, δεν δίστασε να επικρίνει ότι είχε παρέμβει αποφασιστικά στη διαμόρφωση του έργου σε βαθμό που αλλοίωσε την δική του αρχική πρόθεση ως συνθέτη! Υπερβολές, νομίζω, και εκκεντρικότητες του Μαμαγκάκη. Το έργο παραμένει μέχρι σήμερα συναρπαστικό σε κάθε του νέο άκουσμα και - παρά την περί του εναντίου επιμονή του συνθέτη - θεωρώ ότι αυτή η πρώτη του εκτέλεση σαφώς και υπερέχει από τη νεότερη με την Έλενα Παπανδρέου (1986).

(C) Lyra 1966

Ο Γιώργος Κουρουπός μελοποιεί το "Μονόγραμμα" του Ελύτη

Το "Μονόγραμμα", το κορυφαίο ερωτικό ποίημα του Οδυσσέα Ελύτη, γράφτηκε το 1971 και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ίκαρος. Η πρώτη μελοποιημένη του εκδοχή υπογράφεται από τον Γιάννη Ζουγανέλη (1983), ενώ το 1988 κυκλοφόρησε στη Γαλλία η δεύτερη μελοποίηση του έργου από τη σπουδαία Ελληνίδα μουσικό Angelique Ionatos (Αγγελική Ιωαννάτου).  Το 1999 ηχογραφήθηκε μια πολύ ενδιαφέρουσα ανάγνωση με τη σύμπραξη του Μίκη Θεοδωράκη και της Ιουλίτας Ηλιοπούλου, οι οποίοι απαγγέλλουν σε μορφή διαλεκτικής αντίστιξης το ποίημα υπό τους ήχους του τρυφερότατου Adagio του Μίκη.
Το 2006 κυκλοφόρησε μια τρίτη ολοκληρωμένη μελοποίηση του έργου σε μουσική Γιώργου Κουρουπού. Πρόκειται για μια παραγωγή της Ορχήστρας των Χρωμάτων με την υποστήριξη της «Λέσχης του Δίσκου», μιας πολύ αξιόλογης εκδοτικής επιχείρησης που δραστηριοποιούνταν επί 40 τόσα χρόνια στο χώρο της λόγιας μουσικής και της έκδοσης μουσικολογικών βιβλίων, αλλά δυστυχώς δεν υπάρχει πια. Η παρούσα έκδοση είναι υψηλής αισθητικής σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου με χοντρά εξώφυλλα και πλούσιο πληροφοριακό υλικό για το έργο και τη μελοποίησή του. Περιέχονται κείμενα του συνθέτη και της Ιουλίτας Ηλιοπούλου, καθώς και ολόκληρο το κείμενο του ποιήματος. Υπάρχει επίσης πλούσιο εικαστικό υλικό από το αρχείο του ίδιου του ποιητή, ενώ γίνεται αναλυτική παρουσίαση όλων των συντελεστών της ηχογράφησης. Πραγματικά μια έκδοση-κόσμημα, αντάξια του μεγάλου έργου του ποιητή, σπάνια για τα ελληνικά δεδομένα.
Ο συνθέτης χαρακτηρίζει το έργο με τον αδόκιμο όρο «σκηνική καντάτα», που πάντως αποδίδει με ακρίβεια τη φόρμα του έργου. Πρόκειται δηλαδή για μια σύνθεση για δύο φωνές (βαρύτονο και σοπράνο) σε μορφή τυπικής καντάτας, αλλά με την αναγκαία προϋπόθεση μιας στοιχειώδους σκηνικής δράσης, την οποία υπαινίσσεται το κείμενο. Υπάρχουν δύο πρόσωπα, ο άνδρας και η γυναίκα, τα οποία διαλέγονται ερωτικά, χωρίς απαραίτητα να βρίσκονται στον ίδιο χώρο. Ο πόνος μάλιστα για τη διαφαινόμενη «απουσία» του γυναικείου προσώπου συστέλλει και διαστέλλει εναλλάξ το χρόνο και διαμορφώνει μια κλιμακωτή διαδρομή δραματικής κορύφωσης.

Η μουσική του Γιώργου Κουρουπού είναι γραμμένη με πλήρη επίγνωση της ιδιαιτερότητας του κειμένου και της συμβατικότητας που εξ ορισμού έχει ένα τόσο τολμηρό μελοποιητικό εγχείρημα. Οι στέρεες όμως μουσικές του γνώσεις τού επιτρέπουν να ανατρέξει στις προχωρημένες μουσικές αντιλήψεις που ανέδειξε ο 20ος αιώνας (σειραϊσμός, δωδεκαφθογγισμός και ατονικότητα), για να υποτάξει το απαιτητικό κείμενο σε συγκεκριμένη μουσική φόρμα. Το αποτέλεσμα είναι εξαιρετικό, αν και δύσκολο ως ακρόαμα, ειδικά για ακροατές αμύητους σε τέτοια μουσικά μονοπάτια. Αλλά έτσι κι αλλιώς τις ίδιες δυσκολίες πρόσληψης επιβάλλει και το κείμενο, έστω κι αν σε πρώτο επίπεδο ανάγνωσης δίνει την αίσθηση μιας απλής ερωτικής εξομολόγησης.

Το ρόλο του άνδρα υποδύεται ο εξαιρετικά δραστήριος στη δισκογραφία τα τελευταία χρόνια, βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος, γνωστός μας και από ερμηνείες του σε έργα του Νίκου Μαμαγκάκη, του Γιάννη Μαρκόπουλου, του Νίκου Κυπουργού, του Μιχάλη Γρηγορίου κ.ά. Στο ρόλο της γυναίκας η σοπράνο Βασιλική Καραγιάννη. Τη Χορωδία διευθύνει ο Νίκος Βασιλείου. Τη γενική μουσική επιμέλεια και διεύθυνση της Ορχήστρας Των Χρωμάτων έχει ο Μίλτος Λογιάδης.
Το έργο υπήρξε παραγγελία της Οργανωτικής Επιτροπής των Ολυμπιακών Αγώνων «Αθήνα 2004» και παρουσιάστηκε σε παγκόσμια πρώτη εκτέλεση στις 18 Σεπτεμβρίου του 2004 στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, όπου και έγινε η παρούσα ηχογράφηση.

"Περιμένοντας τους βαρβάρους" του Γιάννη Γλέζου

Ιδού μια εξαιρετικά φιλόδοξη και δύσκολη προσπάθεια του αξιόλογου συνθέτη Γιάννη Γλέζου να μελοποιήσει γνωστά ποιήματα του Κωνσταντίνου Καβάφη! Φαίνεται μάλιστα ότι το διάβημά του αυτό είχε τη θερμή παρότρυνση του θείου του, ποιητή Γιάννη Ρίτσου!
Ο Γιάννης Γλέζος έγινε γνωστός στα τελευταία χρόνια της δεκαετίας του '60, όταν αναδείχθηκε σε έναν από τους αξιολογότερους δημιουργούς της ομάδας του Αλέκου Πατσιφά στη Lyra. Εκείνη άλλωστε την εποχή μάς έδωσε και τους δύο σημαντικότερους δίσκους του, την "Ελένη του Μάη" (1968) και τα "12 Τραγούδια του F.G.Lorca" (1969). Από τότε κιόλας ξεκίνησε η γόνιμη σχέση του με τη μελοποιημένη ποίηση. Ο δίσκος του για τον Λόρκα αποτελεί αναμφισβήτητα ένα μικρό αριστούργημα του είδους. Σε ανάλογο υψηλό επίπεδο κινήθηκε και ο επόμενος δίσκος του  με ποιήματα του Πάμπλο Νερούδα ("Εμιλιάνο Ζαπάτα", 1971) και λίγο αργότερα μια δεύτερη δουλειά σε ποίηση του Λόρκα ("Αντόνιο Τόρες Χερέδια", 1974). Ακολούθησε τετράχρονη σιωπή, όταν έφυγε στο εξωτερικό (Νέα Υόρκη) για σπουδές, για να επανέλθει το 1978 με το δίσκο "Χαρούμενος πηγαίνω". Ωστόσο η επιστροφή του δεν σημαδεύτηκε με την ίδια επιτυχία και οι νέες του δουλειές δεν είχαν πλέον τη φρεσκάδα και την έμπνευση των έργων της πρώτης του περιόδου.
Σ' αυτήν λοιπόν τη δεύτερη δημιουργική του περίοδο εντάσσεται και η μελοποίηση των 12 ποιημάτων του μεγάλου Αλεξανδρινού ποιητή. Το αποτέλεσμα δυστυχώς κινείται σε μέτρια επίπεδα και δίνει έντονα την αίσθηση ότι πρόκειται για μια πειραματική προσέγγιση, χωρίς να κομίζει τίποτε στην ούτως ή άλλως αυτάρκη ποίηση του Καβάφη. Ρυθμικά κομμάτια συχνά εμβατηριακού χαρακτήρα, που δεν καταφέρνουν να διεισδύσουν στις λεπτές αποχρώσεις της καβαφικής ποίησης, όπως τόσο λαμπρά λίγο νωρίτερα το είχε καταφέρει ο Μάνος Χατζιδάκις στον "Μεγάλο Ερωτικό" ή ο Δήμος Μούτσης στην "Τετραλογία" κι ακόμη καλύτερα αργότερα ο Θάνος Μικρούτσικος στο "Γέρο της Αλεξάνδρειας" (1983). Στις πιο λυρικές στιγμές του δίσκου ("Δέησις", "Φωνές", "Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον", "Ιθάκη") τα πράγματα είναι καλύτερα, χωρίς ωστόσο να αντιμετωπίζεται επιτυχώς η αίσθηση του απλού πειραματισμού, ο οποίος θα χρειαζόταν οπωσδήποτε μια ουσιαστικότερη συνέχεια, για να μπορέσει να δικαιωθεί.
Όλα τα τραγούδια ερμηνεύει ο ίδιος ο συνθέτης με την αδέξια και άγουρη φωνή του. Η δεύτερη φωνή ανήκει στη Μαρίζα Κωχ.