Βασίλης Δημητρίου: Δέκα Χρόνια Μαζί (1981)

Με το σπουδαίο θεατρικό (και όχι μόνο) ζευγάρι Στέφανου Ληναίου και Έλλης Φωτίου ο συνθέτης Βασίλης Δημητρίου συνεργάστηκε από τα πρώτα κιόλας χρόνια της εμφάνισής του στο μουσικό προσκήνιο. Ο δίσκος "Δέκα Χρόνια Μαζί" συγκεντρώνει τις χαρακτηριστικότερες στιγμές αυτής της μακροχρόνιας συνεργασίας που καταγράφηκε με 5 σημαντικές θεατρικές παραγωγές κατά το διάστημα 1972-1981 στο Σύγχρονο Ελληνικό Θέατρο. Πρόκειται για τις εξής παραστάσεις:
* 1972. "Ο διάσημος 702" του Αλέξη Μιροντάν
* 1973. "Οι κλειδοκράτορες" του Μίλαν Κούντερα
* 1974. "Οι Ρόζεμπεργκ δεν πρέπει να πεθάνουν" του Αλέν Ντεκό
* 1978. "Ένα τυχαίο ατύχημα" του Ντάριο Φο
* 1981. "Τα ανθρωπάκια" του Σάμι Φαγιάντ
Από τις παραστάσεις αυτές σταχυολογούνται κυρίως τα τραγούδια και μερικά ορχηστρικά μέρη, τα οποία φέρουν την ευδιάκριτη μελωδική σφραγίδα του καλού συνθέτη, αλλά και την ξεχωριστή του ενορχηστρωτική επιδεξιότητα. Τα τραγούδια ερμηνεύονται από τους δύο πρωταγωνιστές (Ληναίος, Φωτίου), καθώς και από άλλους γνωστούς ή άγνωστους ηθοποιούς που συμμετείχαν κατά καιρούς στο θίασό τους, όπως οι: Έρση Μαλικέντζου, Χρήστος Δαχτυλίδης, Μελίνα Μπριάνα, Σταύρος Ξενίδης. Μαζί τους σε μια χαριτωμένη ερμηνεία ο θαυμάσιος τραγουδιστής Νίκος Γεωργής, που τον ξέρουμε αποκλειστικά μόνο από δύο άλλες δουλειές του Βασίλη Δημητρίου, το "Δόξα και Θάνατος" (1975) και "Παραθύρι Παραθύρι" (1977).

Νικηφόρος Ρώτας: Κολοκοτρώνης (1976)

Ο λόγιος συνθέτης Νικηφόρος Ρώτας (1929-2004) ήταν γιος του ποιητή, θεατρικού συγγραφέα και μεταφραστή Βασίλη Ρώτα. Υπήρξε μέλος μεγάλης μουσικής οικογένειας και πολυγραφότατος, καθώς το corpus των έργων του ξεπερνάει τους 120 τίτλους. Καταπιάστηκε με όλες τις μουσικές φόρμες και κατηγορίες κι έγραψε έργα οργανικά, φωνητικά, θεατρικά, ηλεκτρονικά, καθώς και απλά τραγούδια. Υπήρξε επίσης σημαντικός παιδαγωγός και ασυμβίβαστος αγωνιστής της αριστεράς με πάμπολλες ραδιοφωνικές εκπομπές και κείμενα πολιτικού ή μουσικού ενδιαφέροντος. Σημαντική υπήρξε η πρώτη δισκογραφική του κατάθεση το 1968 με τα περίφημα "Χορικά" του που χορογράφησε η Ζουζού Νικολούδη. Το 1974 μας έδωσε μια πολυσήμαντη μελοποίηση ποιημάτων του Καβάφη ("Τραγούδια Καβάφη"), ενώ στη συνέχεια ηχογραφήθηκαν κάμποσα λόγια έργα του, κυρίως συνθέσεις μουσικής δωματίου.

Το 1976 εκδόθηκε από την ιδιωτική εταιρία του συνθέτη ΜΟΥΣΑ ο δίσκος "Κολοκοτρώνης" που περιλάμβανε μουσική και τραγούδια για την ομώνυμη θεατρική παράσταση του εταιρικού θιάσου "Ελεύθεροι Καλλιτέχνες", βασισμένη στο θεατρικό έργο του Βασίλη Ρώτα "Κολοκοτρώνης" ή "Η νίλα του Δράμαλη". Το έργο αποτελείται από οργανικά και φωνητικά μέρη με στοιχεία αυτοσχεδιαστικά, αλλά και έντονες αναφορές στην ελληνική παραδοσιακή μουσική.

Τραγουδά ο ίδιος ο συνθέτης και μαζί του οι: Ανδρέας Παπασπύρος, Θανάσης Ρουπακιώτης, Φώτης Αρμένης και Σπύρος Κουρκουνάκης. Ο συνθέτης παίζει φλογέρα και φλάουτο, ενώ την υπόλοιπη ορχήστρα απαρτίζουν αποκλειστικά παραδοσιακά όργανα, όπως κλαρίνο, βιολί, σαντούρι, λαούτο, νταούλι και τουμπερλέκι.

Το εξώφυλλο του δίσκου κοσμείται από ζωγραφικό έργο του Γιώργη Βαρλάμου που σχεδιάστηκε για την αφίσα της παράστασης.

Γιώργος Γεωργιάδης: Το Μεγάλο Τραγούδι (12 Ψαλμοί του Δαβίδ) [1974]

Από τη Minos και ειδικότερα από την ετικέτα Standard κυκλοφόρησε στα τέλη του 1973 ο δίσκος "Το Μεγάλο Τραγούδι" του συνθέτη Γιώργου Γεωργιάδη, βασισμένος σε 12 Ψαλμούς του Δαβίδ, με υπότιτλο "Τραγούδια της αγάπης, της ειρήνης και των νέων ανθρώπων". Το έργο πρωτοπαρουσιάστηκε το 1973 στο Θέατρο Μουσούρη σε μια εκδήλωση της ελληνοεβραϊκής κοινότητας με αφορμή τη συμπλήρωση 25 χρόνων ζωής του ανεξάρτητου ισραηλινού κράτους.

Πρόκειται για μια ιδιαίτερη συνθετική εργασία, η οποία έχει ως αφετηρία τα ιερά αυτά κείμενα της Γραφής, χωρίς αυτό να στέκεται εμπόδιο, για να γράψει ο συνθέτης καθαρά λαϊκά τραγούδια! Μοιάζει παράταιρο και άκρως συζητήσιμο λοιπόν το αποτέλεσμα κι εξαρτάται από την προσωπική οπτική του καθενός πώς θα το αντιμετωπίσει. Ως απλά τραγούδια πάντως στέκονται μια χαρά! Εξού και κλήθηκαν να τα ερμηνεύσουν δυο νέοι τότε ερμηνευτές με σημαντική πορεία στο τραγούδι τα κατοπινά χρόνια: Η Χάρις Αλεξίου και ο Κώστας Σμοκοβίτης. Είναι η μοναδική δισκογραφική δουλειά του Γεωργιάδη που αξιώθηκε να έχει τόσο εκλεκτούς ερμηνευτές, καθώς όλοι οι άλλοι κύκλοι τραγουδιών του αποδίδονταν από άσημους ή περιθωριακούς τραγουδιστές. 

Κατά τα λοιπά, η θεματική των βιβλικών κειμένων, που αποδίδονται ελεύθερα στη νεοελληνική από τον Νέστορα Μάτσα και τον Γιάννη Συλλάνταβο, ταιριάζει απόλυτα με τη γνωστή θεματολογία που συναντούμε στα περισσότερα έργα του συνθέτη: Αγάπη, ειρήνη, αδελφοσύνη και άλλα παρόμοια. 

Την ενορχήστρωση υπογράφει ο Νίκος Λαβράνος, ενώ διευθύνει ο συνθέτης. Ο δίσκος φυσικά δε γνώρισε καμία εμπορική απήχηση και γιαυτό σύντομα αποσύρθηκε από την κυκλοφορία και με τον καιρό έγινε δυσεύρετος.  

Σωκράτης Βενάρδος: Ταξιάρχες (1968)

Είχαμε την ευκαιρία ν' ασχοληθούμε με το συνθετικό έργο του Σωκράτη Βενάρδου (1927-1983) ήδη αρκετές φορές στο παρελθόν με την παρουσίαση έργων του, όπως η "Εθνεγερσία" (1973) και "Πόσα νάταν τα παιδιά" (1974). Το κύριο ενδιαφέρον του ήταν προσανατολισμένο σε συνθέσεις θρησκευτικής μουσικής ("Φάτνη", 1971, "Ύμνος της αγάπης", 1977, "Κοσμάς ο Αιτωλός", 1980). 

Το 1968 από την ιδιωτική δισκογραφική του εταιρία ΩΔΗ κυκλοφόρησε ένα περίεργο 45άρι δισκάκι με τίτλο "Ταξιάρχες". Το χαρακτηρίζω περίεργο, γιατί, ενώ έχει τη μορφή δίσκου 45 στροφών, παίζει ωστόσο στις 33 στροφές! Δε γνωρίζω άλλη τέτοια περίπτωση και δεν ξέρω για ποιο λόγο φτιάχτηκε μ' αυτή την τεχνική ιδιαιτερότητα το συγκεκριμένο δισκάκι!

Το περιεχόμενό του πάντως είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον. Σύμφωνα με τον συνθέτη, στο σχεδόν 20λεπτης διάρκειας έργο "Ταξιάρχες", με τον συνοδευτικό χαρακτηρισμό "Βυζαντινή Συμφωνία", οι "φωνές" των οργάνων της ορχήστρας ψάλλουν τους ήχους της βυζαντινής μουσικής. Είναι μια βουτιά του συνθέτη στη μουσική μας παράδοση, την οποία αντιλαμβάνεται ως ενιαία και συνεχή, με απαρχή τους αρχαίους μουσικούς "τρόπους" κι ενδιάμεσο σταθμό τη βυζαντινή υμνογραφία μέχρι τη σύγχρονη συμφωνική γραφή.

Νίκος Μαμαγκάκης: Ο Νέος Ερωτόκριτος (1975)

Σπανιότατος και απολύτως δυσεύρετος δίσκος! Τίτλος του: "Ο Νέος Ερωτόκριτος". Μουσική του Νίκου Μαμαγκάκη και ποίηση του Παντελή Πρεβελάκη. Είχα μια παλιά κόπια από ένα κακοποιημένο βινύλιο με κατεστραμμένα εξώφυλλα κι έψαχνα χρόνια να αποκαταστήσω τουλάχιστον τα σωστά εξώφυλλα αυτού του λησμονημένου ή ακόμη και άγνωστου δίσκου, ώσπου πρόσφατα το κατάφερα μέσω ενός αγαπημένου φίλου κι έτσι μπορώ πια να τον παρουσιάσω σε απολύτως αξιοπρεπή μορφή.

Ο δίσκος είναι πολύ ενδιαφέρων. Είναι μια "άλλη" εκδοχή του "Ερωτόκριτου" μέσα από τη ματιά του ρεθυμνιώτη συγγραφέα, ποιητή, δοκιμιογράφου και Ακαδημαϊκού Παντελή Πρεβελάκη (1909-1986), που το εξέδωσε το 1973 σε ιδιωτική έκδοση, αρνούμενος στα χρόνια της δικτατορίας να έχει οποιαδήποτε ανάμιξη στα κοινά.  Το έργο έχει τη μορφή έπους διανθισμένου όμως με έντονα λυρικά στοιχεία.

Ο σπουδαίος συνθέτης Νίκος Μαμαγκάκης μελοποίησε σημαντικό μέρος του έργου αντλώντας την έμπνευση από τις παραδοσιακές κρητικές μελωδίες του "Ερωτόκριτου", γράφοντας έτσι ένα έργο καθαρά κρητικού χρώματος, παρόλο που ο ίδιος υποστηρίζει στεναρά ότι ο αυθεντικός "Ερωτόκριτος" δεν είναι κρητικό ποίημα, αλλά πανελλήνιο. 

Στο ρόλο του ποιητή-τραγουδιστή εμφανίζεται ο Μανόλης Ρασούλης, ο τρίτος κρητικός της παρέας, σε πρώτη δισκογραφική εμφάνιση (την ίδια χρονιά που είχε μια μικρή συμμετοχή και στα "Νέγρικα" του Μάνου Λοΐζου). Ερωτόκριτος είναι ο άγνωστος Νίκος Κριτζάς κι Αρετούσα η Αφροδίτη Μάνου.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο χαλκέντερος συνθέτης το 2008 στην ιδιωτική δισκογραφική του εταιρία ΙΔΑΙΑ ηχογράφησε εκ νέου το έργο με καινούργια ενορχήστρωση και νέους ερμηνευτές μετονομάζοντάς το σε "Άγιος Ερωτόκριτος".

Μάνος Χατζιδάκις: Επιστροφή (ορχηστρική εκδοχή)

Το 1970, στην καρδιά της χούντας, ο Μάνος Χατζιδάκις βρισκόταν στην Αμερική, περιζήτητος συνθέτης εκεί, ιδιαίτερα από τα μεγάλα χολιγουντιανά στούντιο, με τα οποία άλλωστε είχε μια μικρή συνεργασία με αξιόλογα αποτελέσματα, αν και ποτέ αυτά δε στάθηκαν ικανά να τον γοητεύσουν τόσο πολύ που να παραδοθεί στη χλιδή των πλουσιοπάροχων συμβολαίων! 

Την ίδια εποχή στην Ελλάδα οι δισκογραφικές εταιρίες δεν έμεναν με σταυρωμένα χέρια, αλλά με διάφορα τεχνάσματα ξεφούρνιζαν στην αγορά "νέους" δίσκους του συνθέτη, συνήθως εν αγνοία του, εξού και η πλήρης απόρριψή τους στη συνέχεια από τον ίδιο. 

Υπήρχαν όμως και δουλειές που έγιναν εν γνώσει του, έστω και δι' αλληλογραφίας, όπως ο πανέμορφος λαϊκός δίσκος "Επιστροφή" (1970) με την επίβλεψη του Νίκου Γκάτσου, ο οποίος έγραψε τους στίχους πάνω σε μελωδίες που του εμπιστεύθηκε ο συνθέτης. 

Την ενορχήστρωση των τραγουδιών αυτών ανέλαβε ο Δήμος Μούτσης, ο οποίος παλιότερα είχε συνεργαστεί με τον συνθέτη ως απλός μουσικός (παίζοντας φυσαρμόνικα), ενώ το πρώτο του δισκογραφημένο τραγούδι ("Μέσα απ' το παλιό μου σπίτι") είχε στίχους του Χατζιδάκι! Τα 11 τραγούδια του δίσκου ερμήνευσαν ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης και η νεαρότατη Δήμητρα Γαλάνη. 

Ο δίσκος γνώρισε σημαντική εμπορική απήχηση και γιαυτό η εταιρία ένα χρόνο αργότερα τον επανακυκλοφόρησε σε οργανική μορφή, κρατώντας δηλαδή την αρχική ενορχήστρωση και αφαιρώντας τις φωνές. Η εκδοχή αυτή ίσως δεν είναι και τόσο γνωστή, αλλά στ' αλήθεια είναι άκρως γοητευτική, γιατί αναδεικνύει ανάγλυφα την αστείρευτη μελωδική φλέβα του συνθέτη, αλλά και τη μεγάλη μαστοριά του Δήμου Μούτση στην ενορχήστρωση. 

Κάθε φορά που πιάνω στα χέρια μου αυτόν το δίσκο, στο νου μου φέρνω δύο παράδοξα που τον συνοδεύουν: Το ένα είναι ότι ο Μάνος Χατζιδάκις - εντελώς ανεξήγητα, νομίζω - ποτέ δεν τον έκρινε άξιο να καταγραφεί στην επίσημη εργογραφία του (το ίδιο έκανε και για το δίσκο "Της γης το χρυσάφι") και το άλλο ότι στα εξώφυλλα δε βλέπω πουθενά το όνομα του Δήμου Μούτση! Τέλος πάντων. Εκείνο που έχει σημασία είναι ότι ο δίσκος υπάρχει και είναι πραγματικά υπέροχος! Κάποια στιγμή κυκλοφόρησε και σε ψηφιακή μορφή, αλλά ποτέ δεν κατάφερα να τον βρω, οπότε περιορίζομαι στο καλοδιατηρημένο παλιό μου βινύλιο.

Θανάσης Παπακωνσταντίνου: Η βροχή από κάτω (2006)

Μετά τις εντυπωσιακές μουσικές προτάσεις του Θανάση Παπακωνσταντίνου με τους δίσκους "Βραχνός Προφήτης" (2000) και "Αγρύπνια" (2002), κι αφού μεσολάβησαν κάποιες άλλες ηχογραφήσεις από ζωντανές του εμφανίσεις, το 2006 έρχεται η αναμενόμενη συνέχεια με το δίσκο "Η βροχή από κάτω", μια ομολογουμένως ιδιαίτερη και "δύσκολη" δουλειά, η οποία ευλόγως δεν πέρασε στον κόσμο, αν και ο χρόνος φαίνεται να τη δικαιώνει σιγά σιγά.
Έχω μια πολύ μεγάλη αδυναμία σ' αυτόν το δίσκο. Χαίρομαι και απολαμβάνω αφάνταστα τους ηχητικούς ακροβατισμούς και πειραματισμούς του Θανάση, οι οποίοι κάποιες στιγμές δείχνουν να οδηγούν τα πράγματα στα άκρα και προκαλούν ένα αυθόρμητο άγχος για το πού θα καταλήξουν, αλλά πάντα στο τέλος καταφέρνουν μ' ένα δυσεξήγητο τρόπο να επιφέρουν ένα είδος κάθαρσης μέσα από σκοτεινές και δαιδαλώδεις ηχοδιανοητικές διαδρομές. Το στοιχείο του αυτοσχεδιασμού φυσικά είναι έκδηλο, αλλά κάπου στο βάθος έχεις πάντα την υποψία ότι όλα αυτά δεν είναι και τόσο αυθόρμητα ή τυχαία, αλλά απόλυτα υπολογισμένα και άριστα οργανωμένα.
Από τις λίγες συμβατικές στιγμές του δίσκου θα ξεχώριζα δύο εξαίσια τραγούδια που διανθίζουν το υλικό. Είναι η "Βάλια Κάλντα", με την ερεβώδη ποιητική της γραφή, και η "Σάρα", ένα υπέροχο τραγούδι που δικαιούται μια μεγαλύτερη αναγνώριση, πέρα από το προσηλωμένο και πιστό κοινό του Θανάση. Διάσπαρτοι στίχοι του ποιητή Νίκου Καρούζου, αλλά και του Federico Garcia Lorca, επιτείνουν την έντονα ποιητική ατμόσφαιρα. Κάποια από τα θέματα αξιοποιήθηκαν και σε άλλες χρήσεις, όπως στη θεατρική παράσταση "Η μοιρασιά του διαβόλου" που ανέβηκε στο ΚΘΒΕ σε σκηνοθεσία Πέτρου Σεβαστίκογλου ή στην ταινία "Ο βασιλιάς" του Νίκου Γραμματικού.

Μίκης Θεοδωράκης: Επιτάφιος (Βεάκειο, 1977)

Η ιστορία του «Επιτάφιου» ως ποιητικού έργου, αλλά και ως μουσικής σύνθεσης, είναι γνωστή κι έχει σημαδέψει τα πνευματικά πράγματα του τόπου μας. Το εμβληματικό έργο του Μίκη Θεοδωράκη που σηματοδότησε και τη ληξιαρχική πράξη γέννησης του λεγόμενου "έντεχνου" λαϊκού τραγουδιού, μετά την πρώτη διπλή δισκογράφησή του το 1960, έχει γνωρίσει πολυάριθμες επανακτελέσεις μέχρι και τα πολύ πρόσφατα χρόνια. Φυσικά στην κορυφή παραμένουν οι τρεις πρώτες, σχεδόν σύγχρονες, ερμηνείες από τη Νάνα Μούσχουρη, τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τη Μαίρη Λίντα (έχω μια μικρή προτίμηση στην τελευταία).
Το 1977 στο θέατρο Βεάκειον του Πειραιά ηχογραφήθηκε μια ζωντανή εκτέλεση του έργου και μάλιστα στην ολοκληρωμένη του μορφή. Στο τραγούδι ήταν ο καλός λαϊκός τραγουδιστής Γιάννης Θωμόπουλος, ενώ τα μη μελοποιημένα μέρη του έργου απήγγειλε η εξαίρετη ηθοποιός Αλέκα Παΐζη. Στα μπουζούκια ο Κώστας Παπαδόπουλος, ο Λάκης Καρνέζης και ο Χρήστος Κωνσταντίνου. Διηύθυνε ο Μίκης Θεοδωράκης.
Ο δίσκος κυκλοφόρησε από τη χαμηλών ποιοτικών προδιαγραφών εταιρεία General σε μια πολύ φτωχή και πρόχειρη παραγωγή. Κάτω από τον ελληνικό, αλλά ανορθόγραφο, τίτλο έχει μπει το όνομα του συνθέτη με ...λατινικούς χαρακτήρες! Φυσικά το μάτι καρφώνεται κυρίως στη χτυπητή ανορθογραφία του τίτλου, όπου ο Επιτάφιος εμφανίζεται ως Επιτάφειος (με -ει-), αν και στο εξωφυλλάκι που βλέπετε έχω διορθώσει το ορθογραφικό αυτό εξάμβλωμα. Κρίμα, γιατί το υλικό του δίσκου είναι άκρως ενδιαφέρον!

Μίκης Θεοδωράκης: Αρκαδία ΙΧ (1969, ανέκδοτο)

Στα χρόνια της εφηβείας του ο Μίκης Θεοδωράκης βρέθηκε με την οικογένειά του στην Τρίπολη, όπου έζησε για τρία χρόνια κάτω από τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες της γερμανικής κατοχής. Τότε ήταν που συνέθεσε και τα πρώτα του έργα, ενώ παράλληλα αναμίχθηκε στην αντίσταση και υπέστη τις πρώτες διώξεις και φυλακίσεις. 

Η τύχη το 'φερε ώστε σε μια δεύτερη "κατοχή" της πατρίδας του, στα χρόνια της χούντας, ο συνθέτης να ξαναβρεθεί στην Αρκαδία, αυτή τη φορά σε αυστηρή απομόνωση στο ορεινό χωριό της Ζάτουνας, όπου παρέμεινε για δεκατέσσερις μήνες, από τον Αύγουστο του 1968 μέχρι τον Οκτώβρη του 1969. 

Η παραμονή του στη Ζάτουνα ωστόσο αποδείχθηκε ιδιαίτερα δημιουργική, αφού εκεί ο ανήσυχος συνθέτης έγραψε μια μακρά σειρά κύκλων τραγουδιού που τους έδωσε τον κοινό τίτλο "Αρκαδία" αριθμώντας τους από το 1 μέχρι το 11. Οι περισσότερες από τις "Αρκαδίες" του, τραγουδισμένες από τον ίδιο ή από τους στενούς συνεργάτες του (Φαραντούρη, Πανδής, Καλογιάννης), ηχογραφήθηκαν στη συνέχεια κι εκδόθηκαν σε δίσκους.

Η "Αρκαδία" με αριθμό 9, που φέρει τον υπότιτλο "Η μητέρα του εξόριστου" και τον χαρακτηρισμό Andante, βασίστηκε σε ποίηση του Κώστα Καλαντζή και γράφτηκε στις 7 Αυγούστου 1969. Πρόκειται για μια συγκινητική ελεγεία στην άτυπη φόρμα του τραγουδιού-ποταμού που ξεπερνάει σε διάρκεια τα 10 λεπτά και ερμηνεύεται λιτά κι απέριττα από τον ίδιο τον Μίκη με συνοδεία πιάνου. 

Το έργο παίχτηκε για πρώτη φορά στο Ραδιοφωνικό Σταθμό της Μόσχας το 1970, αλλά παραμένει ανέκδοτο. Το αρχείο που σας δίνω διασώζει αυτή την ιστορική εγγραφή. Ο ήχος είναι πολύ θολός, αλλά αυτό μικρή σημασία έχει μπροστά στην ανεκτίμητη αξία του ντοκουμέντου.