Ανδρέας Χατζηαποστόλου: Περασμένα ναι, ξεχασμένα όχι (1989)

Μιας και αναφερθήκαμε στον παλιό συνθέτη της οπερέτας Νίκο Χατζηαποστόλου, ευκαιρία σήμερα να σταθούμε και στον γιο του Ανδρέα Χατζηαποστόλου (γενν. 1930), επίσης συνθέτη με πολυάριθμα τραγούδια από την όψιμη εποχή του ελαφρού μέχρι την ακμή του ελαφρολαϊκού στα χρόνια του '70-'80.

Ο Ανδρέας Χατζηαποστόλου σπούδασε στο Εθνικό Ωδείο Αθηνών, ενώ διετέλεσε επί σειρά ετών διευθυντής της ελαφράς ορχήστρας του Ραδιοφωνικού Σταθμού Αθηνών. Είχε πάμπολλες συμμετοχές και βραβεύσεις σε διάφορα φεστιβάλ τραγουδιού, ενώ έλαβε μέρος και στην πολυσυζητημένη "Ολυμπιάδα" τραγουδιού που διοργάνωσε η Χούντα στο Καλλιμάρμαρο το 1968. Το 1976 μάλιστα βραβεύτηκε και από τη Γαλλική Ακαδημία!

Από την πρώιμη συνθετική περίοδο του Χατζηαποστόλου σας παρουσιάζω ένα διπλό άλμπουμ που εκδόθηκε το 1989 από τη μικρή εταιρία Athenaeum με τίτλο "Περασμένα ναι, ξεχασμένα όχι". Περιλαμβάνει ένα ευρύ απάνθισμα ελαφρών τραγουδιών με μια πλειάδα σημαντικών ερμηνευτών του είδους, μεταξύ των οποίων: Σώτος Παναγόπουλος, Μαίρη Λίντα, Γιάννης Βογιατζής, Μαίρη Λω, Λάουρα, Ρένα Βλαχοπούλου, Κλειώ Δενάρδου, Νάντια Κωνσταντοπούλου, Τρίο Κιτάρα, Μουζάς-Λιγνός κ.ά.

Νίκος Χατζηαποστόλου: Η Χρυσή Εποχή (1969)

Συνεχίζοντας την αναδίφηση του προπολεμικού ελαφρού τραγουδιού θα ήθελα σήμερα να σταθούμε σε έναν από τους πρωτεργάτες του είδους και σημαντικό συνθέτη σκηνικής μουσικής. Πρόκειται για τον Νίκο Χατζηαποστόλου (1884-1941), γέννημα θρέμμα της Αθήνας, την οποία τραγούδησε και αποθανάτισε σε πάμπολλα από τα πανέμορφα τραγούδια και τις καντάδες του.

Ο Νίκος Χατζηαποστόλου ξεκίνησε ως μέλος της χορωδίας στο "Ελληνικό Μελόδραμα" του Διονύση Λαυράγκα, ενώ συμπορεύτηκε με τον στενό του φίλο και βαρύτονο Γιάννη Αγγελόπουλο, ερμηνευτή πολλών ρόλων σε έργα του. Γύρω στα τριάντα του στράφηκε στο είδος της οπερέτας, επηρεασμένος από την επιτυχία στο είδος του Θεόφραστου Σακελλαρίδη. Έγραψε καμιά σαρανταριά οπερέτες με ήπια κωμικό περιεχόμενο. Η πρώτη είχε τίτλο "Μοντέρνα καμαριέρα", αλλά η κορυφαία του στιγμή υπήρξε η διαχρονική οπερέτα "Οι απάχηδες των Αθηνών", γραμμένη το 1921, ένα έργο που έκτοτε έχει γνωρίσει πολυάριθμες νεότερες παραστάσεις, ενώ μεταφέρθηκε και στον κινηματογράφο. 

Ο Χατζηαποστόλου συνέθεσε επίσης πάμπολλα τραγούδια ελαφρού και κανταδόρικου ύφους, ενώ σήμερα υπάρχει η προτομή του στην Πλάκα, την οποία επανειλημμένα τραγούδησε στις συνθέσεις του. Γιος του ήταν ο επίσης συνθέτης Ανδρέας Χατζηαποστόλου που υπηρέτησε το ελαφρό και ελαφρολαϊκό τραγούδι στις δεκαετίες του '60 και '70.

Η παρούσα συλλογή περιλαμβάνει ένα μικρό δείγμα από το σκηνικό έργο του Νίκου Χατζηαποστόλου με αυθεντικές προπολεμικές ηχογραφήσεις υπό τη διεύθυνση του ίδιου του συνθέτη. Ερμηνεύουν οι: Γιάννης Αγγελόπουλος (βαρύτονος), Μιχάλης Θωμάκος (τενόρος) και Μίνα Κυριακού-Χατζηαποστόλου (σύζυγος του συνθέτη).

Νίκος Τσιλίφης: Παλιές καντάδες (1968)

Με ελαφρώς παραλλαγμένο τίτλο, από "Καντάδες του παλιού καιρού" (1965) που ονομαζόταν προηγούμενος δίσκος του, ο μαέστρος και διευθυντής χορωδίας Νίκος Τσιλίφης ηχογράφησε το 1968 για τη Philips το δίσκο "Παλιές καντάδες" με παρόμοιο υλικό και κάποια κοινά κομμάτια σε νέα εκτέλεση.

Φυσικά μιλάμε πάντα για τραγούδια ρετρό, γραμμένα σε πολύ παλιότερες εποχές, άλλα από γνωστούς συνθέτες, όπως ο Διονύσης Λαυράγκας (1860-1941), ο Νικόλαος Κόκκινος (1861-1920) και ο Αργύρης Κουνάδης (1924-2011), και άλλα από ανώνυμους δημιουργούς, όλα επεξεργασμένα και εναρμονισμένα για χορωδία και μαντολινάτα από τον Νίκο Τσιλίφη.

Νίκος Τσιλίφης: Καντάδες του παλιού καιρού (1965)

Ο Κεφαλονίτης μαέστρος και συνθέτης Νίκος Τσιλίφης (1910-1978) αποτελεί μια μεγάλη μορφή στο εγχώριο χορωδιακό τραγούδι με πολύχρονη διαδρομή τόσο στην ιδιαίτερη πατρίδα του, το Ληξούρι, όπου ίδρυσε τα πρώτα χορωδιακά σχήματα, όσο και στην Αθήνα, όπου εγκαταστάθηκε μόνιμα το 1944 και ίδρυσε κατά καιρούς διάφορα σχήματα, όπως την περίφημη "Αθηναϊκή καντάδα" κι αργότερα τη "Μικτή Χορωδία Νίκου Τσιλίφη" μαζί με αξιόλογη μαντολινάτα (ορχήστρα με μαντολίνα και κιθάρες). Επί σειρά ετών έκανε θαυμάσιες ραδιοφωνικές εκπομπές και αμέτρητες ζωντανές εμφανίσεις σε διάφορους χώρους.

Στα μέσα της δεκαετίας του '60 η νεοσύστατη τότε δισκογραφική εταιρία Lyra του Αλέκου Πατσιφά έδωσε την ευκαιρία στον Νίκο Τσιλίφη να ηχογραφήσει μια σειρά δίσκων με καντάδες και τραγούδια της παλιάς εποχής, πάντα σε χορωδιακή μορφή με συνοδεία μαντολινάτας. 

Ο δεύτερος δίσκος αυτής της σειράς με τίτλο "Οι ωραιότερες καντάδες του παλιού καιρού" κυκλοφόρησε το 1965 και περιλαμβάνει ένδεκα πανέμορφα ρετρό τραγούδια που ήταν πολύ δημοφιλή στην προπολεμική Αθήνα και στις γειτονιές της Πλάκας. Μερικά γράφτηκαν από μεγάλους ποιητές, όπως ο Διονύσιος Σολωμός ("Η φαρμακωμένη"), ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης ("Η αγράμπελη") και ο Τίμος Μωραϊτίνης ("Στης Πλάκας τις ανηφοριές"). Όλα διασκευάστηκαν από τον Νίκο Τσιλίφη που διευθύνει τη χορωδία και τη μαντολινάτα. Tο γραφικό εξώφυλλο σχεδίασε ο Μίνως Αργυράκης.

Θεόδωρος Αντωνίου: Διάλογοι για φλάουτο και άρπα (2008)

Έφυγε από τη ζωή σήμερα, 26 Δεκεμβρίου 2018, ο συνθέτης Θεόδωρος Αντωνίου (1935-2018), μια κορυφαία μορφή στο χώρο της σύγχρονης λόγιας ελληνικής μουσικής, πολυγραφότατος και πρωτοπόρος δημιουργός με πολυσύνθετη δραστηριότητα που κάλυπτε όλα τα πεδία της μουσικής έκφρασης (συνθέτης, εκτελεστής/αρχιμουσικός, δάσκαλος). Ευτύχησε να έχει δασκάλους του τον Μανόλη Καλομοίρη και τον Γιάννη Α. Παπαϊωάννου, όταν αποφοίτησε το 1961 από το Ελληνικό Ωδείο, ενώ συνέχισε τις σπουδές του στη Γερμανία, όπου ήρθε σε επαφή με την ηλεκτρονική μουσική. Εκεί συνέθεσε και το πρώιμο Κοντσέρτο για Βιολί, το οποίο κέρδισε το πρώτο βραβείο της πόλης της Στουτγκάρδης το 1964. Στη συνέχεια βρέθηκε στην Αμερική, όπου είχε σημαντικές συνεργασίες με μεγάλα Πανεπιστήμια, όπως του Στάνφορντ, της Γιούτα, της Φιλαδέλφειας και κυρίως της Βοστώνης. 

Το έργο του υπήρξε ογκώδες και πολύπλευρο. Μας άφησε πάνω από 150 συνθέσεις σκηνικές (για θέατρο, κινηματογράφο και τηλεόραση), πάμπολλα έργα ηλεκτρονικής μουσικής, φωνητικά έργα, συμφωνικές συνθέσεις, αρκετές όπερες εμπνευσμένες από την αρχαιοελληνική μυθολογία και άφθονη μουσική δωματίου.

Από το τελευταίο αυτό είδος, τη μουσική δωματίου του Θεόδωρου Αντωνίου, διάλεξα ως ένα μικρό αφιέρωμα στη μνήμη του δύο συνθέσεις για φλάουτο. Η πρώτη έχει τίτλο "Διάλογοι για Φλάουτο και Άρπα" και γράφτηκε το 2004 βασισμένη στην παλιότερη σύνθεση του 1961, όπου τη θέση της άρπας είχε η κιθάρα. Το έργο παίχτηκε το 2005 στο 9ο Παγκόσμιο Συνέδριο Άρπας στο Δουβλίνο από το αξιόλογο ελληνικό σχήμα Duo Χορίαμβος, που αποτελούν οι μουσικοί Νίκος Νικόπουλος (φλάουτο) και Γωγώ Ξαγαρά (άρπα). Στην πλήρη του μορφή το έργο αναπτύσσεται σε εννέα μέρη, αλλά στη δισκογραφική του έκδοση τα μέρη περιορίστηκαν στα έξι.

Η δεύτερη σύνθεση είναι ένα τρίλεπτο ελεγειακό κομμάτι για σόλο Φλάουτο με τίτλο "Lament for Michelle" και γράφτηκε το 1988 με αφορμή τον απροσδόκητο θάνατο μιας στενής συνεργάτιδας του συνθέτη. Η μελωδία του βασίζεται πάνω σε ένα ηπειρώτικο μοιρολόι.

Δόμνα Σαμίου: Ελληνικά κάλαντα (1974)

Η Δόμνα Σαμίου (1928-2012) υπήρξε κορυφαία ερμηνεύτρια του παραδοσιακού μας τραγουδιού, αλλά και συστηματική ερευνήτρια του συγκεκριμένου πεδίου με πολύτιμες καταγραφές αυθεντικών ερμηνειών και λησμονημένων διαμαντιών της ελληνικής παράδοσης από κάθε γωνιά του ελληνισμού.

Σήμερα λοιπόν, ανήμερα Χριστούγεννα, τι πιο φυσικό από μια τέτοια επιμελημένη εργασία της Δόμνας Σαμίου που περιλαμβάνει ένα υπέροχο απάνθισμα με κάλαντα από όλη την Ελλάδα, ίσως με κάποια μεγαλύτερη αναλογικά έμφαση στα νησιά και τη Θράκη. 

Η συλλογή μοιράζεται εμφανώς σε τέσσερα μέρη, αφιερωμένα το καθένα και σε μία από τις μεγάλες γιορτές της χριστιανοσύνης (Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Φώτα, του Λαζάρου), όταν και τραγουδιούνται τα αντίστοιχα κάλαντα από μικρούς και μεγάλους. 

Στην εκτέλεση των καλάντων μαζί με τη Δόμνα Σαμίου συμμετέχουν ανδρικές και γυναικείες χορωδίες, καθώς και η Παιδική Χορωδία του Μικτού Γυμνασίου "Εστίας" Νέας Σμύρνης. Το εξώφυλλο του δίσκου κοσμείται από τον περίφημο πίνακα "Τα κάλαντα" του Νικολάου Λύτρα.

Ελένη Λιάκου: Όλα τα τραγούδια της (1968-1977)

Στην ελληνική στιχουργική δεν είναι και πολλά τα γυναικεία ονόματα που κέρδισαν μια θέση στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού. Θυμίζω τα πιο γνωστά: Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου, Σώτια Τσώτου, Βαρβάρα Τσιμπούλη, Λίνα Νικολακοπούλου. Τα τελευταία χρόνια βέβαια η γυναικεία παρουσία έχει ενισχυθεί σημαντικά, αλλά και πάλι υπολείπεται φανερά της ανδρικής.

Βρίσκω λοιπόν την ευκαιρία να σταθώ σε μια παλιότερη, μάλλον άγνωστη δυστυχώς, Ελληνίδα στιχουργό που για μια δεκαετία περίπου είχε αξιόλογη παρουσία στο ελληνικό πεντάγραμμο γράφοντας μερικά πολύ γνωστά τραγούδια, έστω κι αν το όνομά της παρέμεινε πάντα στην αφάνεια.

Πρόκειται για την Ελένη Λιάκου (1925-2003), η οποία δραστηριοποιήθηκε κατά το διάστημα 1968-1977 γράφοντας κάμποσα ωραία τραγούδια σε συνεργασία κυρίως με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση την εποχή που ο μεγάλος βάρδος είχε αρχίσει την πιο προσωπική του πορεία συνθέτοντας ο ίδιος τα τραγούδια του.

Η Ελένη Λιάκου γεννήθηκε στην Ιτέα Φωκίδας, αλλά μικρή έζησε στη Ναύπακτο, ενώ είχε συγγένεια με τον ποιητή Γιάννη Σκαρίμπα. Από μικρή έγραφε ποιήματα, ενώ όταν μεγάλωσε ήρθε στην Αθήνα, όπου παντρεύτηκε τον Δημήτρη Ρεπάνη, αδελφό του Αντώνη Ρεπάνη, ο οποίος γνωριζόταν από το στρατό με τον Μπιθικώτση κι έτσι έγινε η γνωριμία της Ελένης με τον μεγάλο τραγουδιστή. Ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης λοιπόν ήταν ο συνθέτης που μελοποίησε τους περισσότερους στίχους της φτιάχνοντας μερικά πολύ όμορφα λαϊκά τραγούδια που αρχικά κυκλοφόρησαν σε 45άρια, αλλά στη συνέχεια μπήκαν και σε δίσκους 33 στροφών. Ιδού μερικοί πασίγνωστοι τίτλοι: "Επίσημη αγαπημένη", "Το παρελθόν σου θα γίνει καπνός", "Το μεσημέρι καίει το μέτωπό σου", "Η κουρελού", "Πόσο γελάστηκα", "Μια γυναίκα φεύγει" και κάμποσα άλλα. 

Η συνεργασία της με τον Μπιθικώτση κράτησε μια τριετία περίπου (1968-1971), ενώ στη συνέχεια έγραψε μερικά τραγούδια με τον Αντώνη Ρεπάνη, τον Στέφανο Ιωαννίδη, αλλά και δικά της, χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία, ώσπου εκεί στα 1977 αποσύρθηκε οριστικά από το χώρο. Ευτύχησε πάντως να ακούσει τα τραγούδια της με μεγάλες φωνές του ελληνικού πενταγράμμου, όπως ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης, η Βίκυ Μοσχολιού, ο Σταμάτης Κόκοτας και ο Λευτέρης Μυτιληναίος.

Μίμης Πλέσσας: Καημοί της αυλής (1971)

Το 1971 ο ακούραστος συνθέτης Μίμης Πλέσσας είχε μια σύντομη συνεργασία με τη μικρή εταιρία Rally που είχε ιδρύσει μερικά χρόνια νωρίτερα ο παραγωγός Σπύρος Ράλλης, με την οποία άλλωστε έκανε και την πρώτη δισκογραφική του εμφάνιση το 1969 ο σπουδαίος τραγουδιστής Νίκος Δημητράτος (όπως μας πληροφορεί ο πάντα σωστά ενημερωμένος Θανάσης Γιώγλου).

Εκεί λοιπόν ο συνθέτης ηχογράφησε το δίσκο "Καημοί της αυλής", έναν από τους 3-4 συνολικά που έκανε στη συγκεκριμένη εταιρία την ίδια περίοδο. Πρόκειται για έναν μικτό δίσκο που περιλαμβάνει τραγούδια και οργανικά κομμάτια, τα περισσότερα του ίδιου του Πλέσσα, αλλά και μερικά άλλων δημιουργών (Μ. Χατζιδάκις, Στ. Ξαρχάκος). Κάποια είναι σε πρώτη εκτέλεση κι άλλα σε δεύτερη. 

Στο επιτελείο των ερμηνευτών, πέρα από τη σχετικά γνωστή τότε λαϊκή τραγουδίστρια Ρένα Βιολάντη, όλοι οι άλλοι ήταν καινούργιοι και άγνωστοι στο χώρο. Πρόκειται για τους Σπύρο Πολυκανδριώτη, Νατάσα Ροδίνη, Άννα Μαριάννα, Ανδρέα Αρμπετίνο και τον Νίκο Δημητράτο. Ο τελευταίος βέβαια στη συνέχεια έγινε πολύ γνωστός μέσα από μεγάλες συνεργασίες που είχε με σημαντικούς συνθέτες και ιδιαίτερα με τον Σταύρο Ξαρχάκο ("Το μεγάλο μας τσίρκο", "Νυν και αεί", "Ρεμπέτικο"), αλλά εδώ έκανε την πρώτη του συμμετοχή σε μεγάλο δίσκο. Στα ορχηστρικά κομμάτια μπουζούκι παίζει ο Στέλιος Ζαφειρίου.

Σημειώνω ότι ο δίσκος είναι σπανιότατος και τα τραγούδια συγκεντρώθηκαν από διάφορες πηγές, ακόμη και από το διαδίκτυο, ενώ τα εξώφυλλα με μεγάλη δυσκολία αποκαταστάθηκαν σε ανεκτό επίπεδο.

Μίμης Πλέσσας, Καίτη Χρυσολωρά: Αγάπη μου (1966)

Ο πολυγραφότατος και πολυδιάστατος συνθέτης Μίμης Πλέσσας ξεκίνησε από τη δεκαετία του '50 υπηρετώντας αρχικά το λεγόμενο "ελαφρό" τραγούδι, πριν τον κερδίσει ο κινηματογράφος και το λαϊκό τραγούδι, όπου κατάφερε να κατακτήσει την κορυφή για πολλά χρόνια με αλλεπάλληλες λαοφιλείς επιτυχίες.

Στο χώρο του "ελαφρού" λοιπόν τραγουδιού ανέδειξε το πηγαίο μελωδικό του ταλέντο που στάθηκε το εργαλείο για τη δημιουργία δεκάδων υπέροχων τραγουδιών που ερμήνευσαν μερικές από τις πιο δόκιμες φωνές του είδους, όπως η Τζένη Βάνου, ο Γιάννης Βογιατζής, η Νάνα Μούσχουρη, η Γιοβάννα, η Ρένα Βλαχοπούλου, η Νέλλη Μάνου, ο Αλέκος Πάντας και άλλοι. 

Συχνά εμπιστευόταν τραγούδια του και σε άγνωστες φωνές, πολλές από τις οποίες στη συνέχεια γίνονταν μεγάλα ονόματα κι άλλες που δεν κατάφεραν να προχωρήσουν. Στη δεύτερη περίπτωση ανήκει μια εξαιρετική ερμηνεύτρια που ανακάλυψε ο συνθέτης το 1966 και της εμπιστεύθηκε έναν θαυμάσιο κύκλο δώδεκα τραγουδιών. Πρόκειται για την Καίτη Χρυσολωρά, η οποία πέρα από τον μοναδικό μεγάλο δίσκο που ηχογράφησε εκείνη τη χρονιά με τον Πλέσσα, είχε μια ακόμη μικρή συνεργασία μαζί του την επόμενη χρονιά με ένα δισκάκι 45 στροφών ("Θαρθείς", "Δεν ξέρω"), αλλά στη συνέχεια χάθηκε ανεξήγητα από το προσκήνιο, ίσως και λόγω μιας κινητικής αναπηρίας που τη δυσκόλευε. 

Ο δίσκος λοιπόν "Αγάπη μου" κυκλοφόρησε το 1966 από τη Philips και περιλαμβάνει δώδεκα μελωδικά τραγούδια του συνθέτη, τα περισσότερα σε δεύτερη εκτέλεση, ενορχηστρωμένα επιδέξια από τον ίδιο με έντονα στοιχεία τζαζ. Ο Κώστας Πρετεντέρης είναι ο στιχουργός στα επτά από τα δώδεκα τραγούδια, ενώ τα υπόλοιπα έγραψαν οι Τάσος Μαστοράκης, Αλέκος Σακελλάριος, Χρήστος Γιαννακόπουλος και Κώστας Κινδύνης. Η Καίτη Χρυσολωρά τα ερμηνεύει υπέροχα με συγκινητική εκφραστικότητα. Στο οπισθόφυλλο σημειώνει ο συνθέτης για την ερμηνεύτρια:

"...Μια φωνή μπορεί να είναι ωραία αλλά άχρωμη ή να είναι ευαίσθητη και όχι σωστή ή να είναι καλή αλλά με περίεργη χροιά. Όλες αυτές οι αρετές μόνον στην σωστή αναλογία δίνουν εκείνο που κάνει το κοινόν να λέη... "Μ' αρέσει γιατί νιώθω ότι τραγουδάει για μένα." Η Καίτη Χρυσολωρά έχει το θείο δώρο της ευαισθησίας, της δροσιάς και της φωνητικής άνεσης και μαζί μ' όλα αυτά την τεχνική και την μόρφωση. Κι' όλα αυτά τα ξοδεύει σπάταλα γιατί αγαπάει με πάθος το τραγούδι. Είμαι συγκινημένος γιατί με το πλούσιο ταλέντο της μουδωσε την ευκαιρία να ξαναφτιάξω 12 από τα πιο αγαπημένα μου ερωτικά τραγούδια μ ένα τρόπο που πιστεύω πως θα τον αγαπήσετε όσο κι' εμείς".