Σταύρος Ξαρχάκος, Νίκος Ξυλούρης: Ο Δείπνος ο Μυστικός (1984)

Με αφορμή το δίσκο "Τα Ξυλουρέικα" (1978) είχαμε αναφερθεί στο δίσκο "Ο Δείπνος ο Μυστικός", σε μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου. Ο δυσεύρετος αυτός δίσκος κυκλοφόρησε από τη δισκογραφική εταιρεία ΑΕΜΕ (Στέλιος Αεράκης) το 1984, ένα χρόνο μετά το "Ρεμπέτικο", αν και είχε ηχογραφηθεί αρκετά χρόνια νωρίτερα, το 1978, δύο χρόνια δηλαδή πριν από την αποδημία του μεγάλου ερμηνευτή Νίκου Ξυλούρη.

Το έργο είναι αφιερωμένο στον Αγώνα του '21 και μοιράζεται σε δύο ενότητες: α) Ο Δείπνος ο Μυστικός, β) Μνήμη παλιά κι αστοχισμένη. Καθεμιά περιλαμβάνει ορχηστρικά μέρη και τραγούδια. Τα ορχηστρικά, άλλοτε αποτελούν οργανική επεξεργασία πάνω στις μελωδίες των τραγουδιών, κατά την προσφιλή συνήθεια του συνθέτη, κι άλλοτε ακολουθούν αυτόνομη μελωδική ανάπτυξη.

Τα κείμενα που χρησιμοποιήθηκαν για τα τραγούδια ανήκουν στον Ματθαίο Μουντέ, στον Παναγιώτη Ανδρόνικο και σε Ανώνυμο ποιητή.

Τα ερμηνεύει συγκλονιστικά ο Νίκος Ξυλούρης.

Το πανέμορφο εξώφυλλο σχεδίασε ο Γιώργος Σταθόπουλος με την πάντα ξεχωριστή και άμεσα αναγνωρίσιμη αισθητική του.

Οι ποιητές:

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟΣ

Καταγόταν από την ορεινή Δημητσάνα της Αρκαδίας. Φίλος των Υψηλάντηδων και δυναμικό μέλος της Φιλικής Εταιρείας με μεγάλη πατριωτική δράση. Του αποδίδεται το πατριωτικό θούριο "Ω, παιδιά μου ορφανά", που ξεσήκωνε τους ραγιάδες για τον Μεγάλο Αγώνα.

ΑΝΩΝΥΜΟΣ

Το τραγούδι "Του Νοταρά" ανήκει σε ανώνυμο λαϊκό ποιητή. Ο Νοταράς ήταν Φιλικός και γενναίος πολεμιστής του '21. Εδώ παρουσιάζεται σε μια προσωπική του ανθρώπινη στιγμή, όταν ερωτεύτηκε παράφορα τη Σοφία Ρέντη.

ΜΑΤΘΑΙΟΣ ΜΟΥΝΤΕΣ

Θεολόγος και σημαντικός ποιητής της μεταπολεμικής γενιάς. Γεννήθηκε στη Χίο το 1925. Εργάστηκε ως εκπαιδευτικός στη Μέση Εκπαίδευση, ενώ παράλληλα έκανε εκπομπές στο ραδιόφωνο και την τηλεόραση. Για 11 ολόκληρα χρόνια ήταν ο δημιουργός της ραδιοφωνικής εκπομπής "Αιγαίο: Ρίζα και διάρκεια". Συνεργάστηκε επίσης με την εφημερίδα "Το Βήμα", καθώς και με πολλά λογοτεχνικά περιοδικά. Πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα το 1955 στη "Νέα Εστία", ενώ το 1957 κυκλοφόρησε η πρώτη του ποιητική συλλογή με τίτλο "Παρακαταθήκη". Εξέδωσε συνολικά 5 ποιητικές συλλογές με τελευταία το "Νηπιοβαπτισμός" στα 1992. Πέθανε το 2000. Ποιήματά του μελοποίησαν ο Νίκος Κυπουργός, ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Σωκράτης Βενάρδος και ο Χρήστος Αλεξόπουλος.

Σταμάτης Κραουνάκης: Σκουριασμένα χείλια / Σαριμπιντάμ

Σήμερα, μετά από κάμποσες ημέρες αγρανάπαυσης, λέω να κάνω την αυγουστιάτικη πρεμιέρα με μια μικρή επιστροφή στα προηγούμενα, προκειμένου να αποκαταστήσω δύο δίσκους που νομίζω πως δεν παρουσιάστηκαν με σωστή ψηφιακή μεταγραφή από τις αρχικές αναλογικές τους πηγές.

Πρόκειται για τους δύο πρώτους κύκλους τραγουδιών του Σταμάτη Κραουνάκη και πιο συγκεκριμένα για τα "Σκουριασμένα χείλια" (1981) με ερμηνεύτρια τη Βίκυ Μοσχολιού και το "Σαριμπιντάμ" (1982) με τη Χριστιάνα. Δυο πολύ αξιόλογες, αν και πρωτόλειες, δισκογραφικές εργασίες του σπουδαίου συνθέτη, που τις ψηφιοποίησα εκ νέου για τους φίλους του Δισκοβόλου και νομίζω πλέον πως τα αρχικά προβλήματα έχουν εξαλειφθεί, αν και η χρήση των βινυλίων και ο χρόνος που εντωμεταξύ έχει φορτωθεί πάνω τους έχουν αφήσει κάποια μικρά εξωμουσικά κατάλοιπα που πάντως δε νομίζω πως είναι ιδιαίτερα αισθητά στο αυτί, ώστε να χαρακτηριστούν ενοχλητικά. Χαρείτε τα λοιπόν...

Κώστας Μουντάκης: Around the World (1973)

Με τον εμβληματικό λυράρη-τραγουδιστή της Κρήτης Κώστα Μουντάκη (1926-1991) ξεκινήσαμε πριν από μία εβδομάδα αυτό το γοητευτικό οδοιπορικό μας στα μουσικά μονοπάτια της πλούσιας κρητικής παράδοσης, με τον Κώστα Μουντάκη λέω να το κλείσουμε (προσωρινά, έστω) απόψε και μάλιστα με έναν σπανιότατο δίσκο του!

Πρόκειται για μια αμερικάνικη έκδοση με τίτλο "Around the World", που περιλαμβάνει μια άγνωστη ηχογράφηση που πραγματοποίησε ο Μουντάκης το 1973 στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τη διάρκεια εμφανίσεών του στην υπερατλαντική ομογένεια. Ο δίσκος καταγράφει δέκα αυθεντικά κρητικές πινελιές με σκοπούς σε ρυθμούς καλαματιανού, συρτού, σούστας και φυσικά πεντοζάλη. Ο ίδιος ο Μουντάκης τραγουδά και παίζει λύρα, ενώ στο λαούτο τον συνοδεύει ο Νίκος Μανιάς. Σπάνιο ντοκουμέντο...

Νίκος Ξυλούρης: Παντέρμη Κρήτη (1983)

Ιδού τώρα και μια μεταθανάτια έκδοση με "κρητικά" τραγούδια του Νίκου Ξυλούρη. Εκδόθηκε από την Columbia το 1983 με την επιμέλεια του Γιώργη Ξυλούρη, γιου του μεγάλου βάρδου. Είναι μια συγκινητική έκδοση μνήμης τρία χρόνια μετά το θάνατο του αγαπημένου μας Ψαρονίκου.

Ο δίσκος επιγράφεται "Παντέρμη Κρήτη" και περιλαμβάνει μια μικρή καταγραφή δέκα σκόρπιων ηχογραφήσεων του Νίκου Ξυλούρη που είχαν κυκλοφορήσει αρχικά σε δισκάκια 45 στροφών κατά το διάστημα 1970-1974. Επιπλέον έχουν περιληφθεί και δυο ανέκδοτες ηχογραφήσεις ("Ο βράχος", "Ανωγιανές κοντυλιές") που έγιναν το 1978, αλλά δεν μπήκαν ποτέ σε κάποιο δίσκο.

Νομίζω πως κάπου εδώ μπορώ να σταματήσω αυτή τη σειρά των "κρητικών" τραγουδιών του Νίκου Ξυλούρη, παρόλο που ξέρω ότι υπάρχουν κι άλλες κυκλοφορίες, κυρίως νεότερες, σε ψηφιακές πλέον εκδόσεις που ίσως μπορούν να βρεθούν ευκολότερα από τους λάτρεις του είδους.

Φυσικά δεν τελειώσαμε ακόμη με την Κρήτη. Το βράδυ έρχεται ένας ωραίος επίλογος. Προσωρινός βέβαια επίλογος. Η κρητική μουσική παράδοση είναι ανεξάντλητη...

Νίκος Ξυλούρης: Περήφανη ράτσα (1973)

Όλο λέω να τελειώσω με τα "Κρητικά" του μεγάλου Νίκου Ξυλούρη κι όλο συνεχίζω, με τη συνδρομή βέβαια και καλών φίλων του Δισκοβόλου.

Έχω λοιπόν τώρα ένα δίσκο του Ξυλούρη από το 1973. Τίτλος του: "Περήφανη ράτσα". Εκδόθηκε από τη Music Box, αν και εκείνη την εποχή ο τραγουδιστής είχε συμβόλαιο με την Columbia και μεγαλουργούσε ερμηνεύοντας "έντεχνους" κύκλους τραγουδιών του Γιάννη Μαρκόπουλου και του Σταύρου Ξαρχάκου. 

Κι αυτός ο δίσκος έχει τα ίδια χαρακτηριστικά των αξεπέραστων ερμηνειών του Νίκου Ξυλούρη στο οικείο γι' αυτόν κρητικό ρεπερτόριο με ένδεκα χαρακτηριστικούς σκοπούς, κυρίως ριζίτικα και συρτά. Τραγουδά φυσικά και παίζει λύρα ο ίδιος.

Νίκος Ξυλούρης: Ψαρρονίκος / Δημοτική Ανθολογία (1970/1976)

Ένα χρόνο μετά το δίσκο "Τα που θυμούμαι τραγουδώ" κυκλοφόρησε από την EMI ένας ακόμη "κρητικός" δίσκος του Νίκου Ξυλούρη και συγκεκριμένα ο υπ' αριθμόν 10 δίσκος της μεγάλης σειράς παραδοσιακών εκδόσεων με γενικό τίτλο "Δημοτική Ανθολογία". Στην πραγματικότητα βέβαια  δεν επρόκειτο για καινούργιο υλικό, αλλά για επανέκδοση με νέο τίτλο του δίσκου "Ψαρρονίκος: Κρητικά Τραγούδια" (1970).

Ο δίσκος περιλαμβάνει δώδεκα κρητικούς σκοπούς, ανάμεσα στους οποίους και οι πασίγνωστοι "Ανυφαντού" και "Μαλεβιζιώτικος χορός", καθώς και δύο θέματα από τον "Ερωτόκριτο", το μεγάλο αυτό κρητικό έπος με την πανελλήνια εμβέλεια, έργο στο οποίο ο Νίκος Ξυλούρης έχει επιστρέψει πολλές φορές στη μουσική του διαδρομή ερμηνεύοντάς το είτε με τον αυθεντικό κρητικό τρόπο, είτε στις διάφορες "έντεχνες" διασκευές του.

Αξιοσημείωτο είναι ότι τα περισσότερα κομμάτια του δίσκου φέρουν ως υπογραφή συνθέτη το όνομα της συζύγου του Ξυλούρη Ουρανίας Μελαμπιανάκη! Δεν ξέρω το λόγο. Υποθέτω ότι έχει μάλλον σχέση με τα πνευματικά δικαιώματα...

Μνήμη Χριστόφορου Λιοντάκη (1945-2019)

Αφιέρωμα στη μουσική της Κρήτης έχουμε αυτές τις μέρες και ιδού που η συγκυρία μας υποχρεώνει ξαφνικά να αναφερθούμε σ' ένα άλλο εκλεκτό τέκνο της Κρητικής γης που ανήκει σε διαφορετικό δημιουργικό πεδίο, αυτό της ποίησης. 
Δυστυχώς η αφορμή δόθηκε από έναν απροσδόκητο θάνατο: Έφυγε λοιπόν σήμερα από τη ζωή ο σημαντικός μεταπολεμικός ποιητής και μεταφραστής Χριστόφορος Λιοντάκης., ο οποίος γεννήθηκε το 1945 στο Ηράκλειο. Γραμματολογικά εντάσσεται στη λεγόμενη "Γενιά του '70" μιας και η πρώτη ποιητική του συλλογή με τίτλο "Το τέλος του τοπίου" κυκλοφόρησε το 1973. Για το έργο του "Με το φως" (1999) απέσπασε το πρώτο Κρατικό Βραβείο Ποίησης, ενώ έχει δεχθεί ανώτατες τιμητικές διακρίσεις τόσο από τη γενέθλια πόλη του, όσο και από το Γαλλικό Υπουργείο Πολιτισμού. Έργα του έχουν μεταφραστεί στα γαλλικά, στα αγγλικά, στα γερμανικά και στα ιταλικά.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μελοποίηση ποιημάτων του από δύο εκλεκτούς μας συνθέτες. Πρώτος ο Θανάσης Νικόπουλος στο δίσκο του "Μοναχικοί σαλτιμπάγκοι" (1987) συμπεριέλαβε το ποίημα του Λιοντάκη "Ο έρωτας δεν ήτανε δοσμένος" και αρκετά χρόνια αργότερα άλλο ένα ("Αθώος ιχθύς") στο δίσκο "Τραγούδια του έρωτα και της θάλασσας" (2001).

Πιο συστηματικά ασχολήθηκε με την ποίησή του ο Θάνος Μικρούτσικος στο δίσκο του "Ποίηση με μουσική" (1997), όπου μαζί με ποιήματα του Κ.Π. Καβάφη περιλαμβάνεται και μια μεγάλη ενότητα με τα εξής ποιήματα του Λιοντάκη: "Υπάρχει ακόμα χώρος", "Ήχος κλεισμένος", "Χειμώνας-άνοιξη", "Στην όχθη της λογικής", "Μινώταυρος", "Χρόνος και σταγόνες βροχής", "Δεν ήμουν κομπάρσος", "Ν' αλλάξει αίμα", "Πλατεία γεμάτη θάματα" και "Με αλκοόλ, νερό και πάγο". Ερμηνεύει ο Κώστας Θωμαΐδης. 

Νίκος Ξυλούρης: Τα που θυμούμαι τραγουδώ (1975)

Μετά τους πρώτους προσωπικούς του δίσκους με παλιότερες ηχογραφήσεις τραγουδιών και σκοπών της πατρίδας του - "Μαντινάδες και χοροί" (1970), "Ο Νίκος Ξυλούρης τραγουδά για την Κρήτη" (1973) - ο μεγάλος τραγουδιστής Νίκος Ξυλούρης είχε αφοσιωθεί σε ερμηνείες "έντεχνου" ρεπερτορίου μέσα από μεγάλες συνεργασίες με σημαντικούς συνθέτες, όπως ο Γιάννης Μαρκόπουλος και ο Σταύρος Ξαρχάκος. 

Κάνοντας λοιπόν ένα μικρό διάλειμμα σ' αυτό το δρόμο αποφάσισε το 1975 να επιστρέψει στις ρίζες του και να ηχογραφήσει έναν ακόμη "κρητικό" δίσκο για λογαριασμό της Columbia αυτή τη φορά, όπου ήδη ανήκε. Ο δίσκος ονομάστηκε "Τα που θυμούμαι τραγουδώ" και περιλαμβάνει δώδεκα χαρακτηριστικές χορευτικές μελωδίες από την Κρήτη δοσμένες μέσα από τη ματιά του Ξυλούρη, ο οποίος άλλωστε τις υπογράφει τυπικά και ως συνθέτης. 

Χωρίς άλλα σχόλια παραθέτω ένα απόσπασμα από το χαρακτηριστικό ιδιόγραφο σημείωμα του ερμηνευτή που υπάρχει στο οπισθόφυλλο του δίσκου. Κρατώ μάλιστα και τη δική του ορθογραφία:

"Τα που θημούμαι τραγουδώ, τα που κατέχω λέω..." Έξη χρόνους είχα να βγάλω δίσκο με δικά μου Κρητικά. Δούλεψα όλον αυτό το καιρό με μεγάλους και τρανούς συνθέτες. Είπα τραγούδια με πολλά λογιώ σκοπούς και δεν λέω, έμαθα πολλά. Όμως τα τραγούδια της Κρήτης και οι μαντινάδες που άκουγα σαν ήμουνα βοσκός στα όρη και ύστερα έπαιζα με τη λύρα στα πανηγίρια στα χωριά δεν αφήνανε το νου μου να πάρη αέρα. Έκατσα το ληπόν και δούλεψα πάνω σ' αυτούς τους παλιούς σκοπούς που με αγκιλώνανε και έβγαλα αυτόν το δίσκο. (...) Εκτός από τη λύρα και το λαγούτο, έβαλα σαντούρι, φλογέρα, ασκομαντούρα και νταούλια, γιατί και αυτά τα όργανα τα παίζανε παλιά στην Κρήτη...

Ο Νίκος Ξυλούρης τραγουδά για την Κρήτη (1973)

Το 1973, εν μέσω των μεγάλων "έντεχνων" ηχογραφήσεων του Νίκου Ξυλούρη (Μαρκόπουλος, Ξαρχάκος), κυκλοφορεί από τη Melophone ο δίσκος "Ο Νίκος Ξυλούρης τραγουδά για την Κρήτη". Και πάλι περιέχονται ηχογραφήσεις παλιότερες συγκεντρωμένες στο συγκεκριμένο άλμπουμ με υλικό από την Κρήτη που ερμηνεύει ο μεγάλος τροβαδούρος με την κρυστάλλινη φωνητική του άρθρωση και το αψεγάδιαστο παίξιμο της λύρας.

Εκείνο που πρέπει να διευκρινίσω βέβαια είναι ότι ο δίσκος αυτός ουσιαστικά αποτελεί επανέκδοση εν πολλοίς του δίσκου "Μαντινάδες και χοροί", αφού τα οκτώ από τα δώδεκα τραγούδια είναι τα ίδια. Η διαφορά των δύο δίσκων περιορίζεται σε τέσσερα "ριζίτικα" τραγούδια που έχουν προστεθεί εδώ, τα οποία μας δίνουν και την ευκαιρία να τα συγκρίνουμε με τη διαφορετική και πιο φρέσκια ερμηνεία τους που καταγράφηκε στη βραβευμένη έκδοση των "Ριζίτικων" (1971) υπό την επιμέλεια του Γιάννη Μαρκόπουλου.