Νίκος Σκαλκώτας: Ο νεοκλασικός Σκαλκώτας (2020)

Με αφορμή τη σημερινή γενέθλια επέτειο του κορυφαίου λόγιου συνθέτη μας Νίκου Σκαλκώτα (1904-1949), ο οποίος ήρθε στη ζωή στις 8 Μαρτίου 1904 στη Χαλκίδα, είναι μια καλή ευκαιρία να ανοίξουμε μια παρένθεση στη συνεχή ροή δισκογραφικών εργασιών από το χώρο του απλού τραγουδιού, για να θυμηθούμε ότι αυτός ο τόπος γέννησε και μερικούς εξέχοντες δημιουργούς διεθνούς ακτινοβολίας που υπηρέτησαν το λόγιο πεδίο της μουσικής, ενίοτε μάλιστα ενταγμένοι στα πιο πρωτοποριακά ρεύματα της εποχής τους. 

Κι ακριβώς αυτά τα χαρακτηριστικά ενσαρκώνει με τον πιο πειστικό τρόπο ο Νίκος Σκαλκώτας, ο οποίος ανατράφηκε σε ένα μουσικό οικογενειακό περιβάλλον και η ροπή του προς τη μουσική έμοιαζε περίπου νομοτελειακή. Ήδη στα δέκα του χρόνια βρέθηκε μαθητής στο Ωδείο Αθηνών, απ' όπου αποφοίτησε με δίπλωμα βιολονίστα, για να συνεχίσει τις σπουδές του στην Ανωτάτη Μουσική Σχολή του Βερολίνου, όπου μάλιστα βρέθηκε δίπλα στον Κουρτ Βάιλ, ενώ την ίδια εποχή άρχισε να συνθέτει και τα πρώτα έργα του συνδυάζοντας τις ελληνικές παραδοσιακές καταβολές του με πρωτοποριακά μουσικά ρεύματα, όπως η τζαζ και η ατονικότητα που εκείνη την εποχή είχε αρχίσει να κυριαρχεί στην ευρωπαϊκή μουσική με πρωτεργάτη τον μεγάλο Αυστριακό συνθέτη Άρνολντ Σένμπεργκ. Την έντονη μουσική του δραστηριότητα στη Γερμανία διέκοψε η άνοδος του Χίτλερ στην εξουσία, η οποία ανάγκασε τον συνθέτη να επαναπατριστεί το 1933 οριστικά και να αφιερώσει την υπόλοιπη ζωή του στη σύνθεση εργαζόμενος παράλληλα ως ταπεινός βιολονίστας στα πίσω αναλόγια της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών (που υπήρξε η μετεξέλιξη της ιστορικής Ορχήστρας του Ωδείου Αθηνών).

Παρά το περιορισμένο γενικά ενδιαφέρον της διεθνούς κλασικής δισκογραφίας για τους Έλληνες συνθέτες λόγιας μουσικής, η αλήθεια είναι ότι ο Νίκος Σκαλκώτας εδώ και μερικές δεκαετίες απολαμβάνει μιας ιδιαίτερης δημοφιλίας που μεταφράζεται σε δεκάδες ηχογραφήσεις έργων του που γίνονται κτήμα του διεθνούς μουσικόφιλου κοινού. Θυμίζω κυρίως τη γιγαντιαία εκδοτική προσπάθεια της σουηδικής εταιρείας Bis, η οποία έχει ήδη εκδώσει τα άπαντα του συνθέτη σε μια σειρά εκτελέσεων και ηχογραφήσεων υψηλών ποιοτικών προδιαγραφών. Σχετικά πρόσφατα ο Σκαλκώτας πέρασε και στο ρεπερτόριο της εταιρείας Naxos, όπου έχουν εκδοθεί δύο πολύ ενδιαφέροντα άλμπουμ, στα οποία θα σταθούμε σ' αυτό το μικρό αφιέρωμα.

Το πρώτο λοιπόν χρονικά από αυτά τα άλμπουμ κυκλοφόρησε το 2020 με τίτλο «The Neoclassical Skalkottas» («Ο νεοκλασικός Σκαλκώτας») και περιλαμβάνει τέσσερις συνθέσεις νεοκλασικού ύφους γραμμένες τα τελευταία χρόνια της ζωής του συνθέτη (1946-1949). Η πρώτη σύνθεση επιγράφεται «Μικρή Συμφωνία» σε σι ύφεση μείζονα για ορχήστρα και γράφτηκε το 1948. Πρόκειται για μια χαριτωμένη τετραμερή σύνθεση αποτελούμενη από τα μέρη: i. Andante sostenuto - Allegro, ii. Andante triste, iii. Scherzino - Molto vivace, iv. Vivacissimo (finale). Η δεύτερη σύνθεση έχει τίτλο «Κλασική Συμφωνία» για ορχήστρα πνευστών, δύο άρπες και κοντραμπάσο, γράφτηκε το 1947 ως ένα είδος σπονδής στην κλασική συμφωνία του 18ου αιώνα (Haydn, Mozart) και είναι επίσης τετραμερής με μια μικρή εισαγωγή που τη διαδέχονται τρία γοργά ρυθμικά μέρη, για να κλείσει με ένα εύθυμο εμβατήριο. Το τρίτο έργο ονομάζεται «Τέσσερις εικόνες» για ορχήστρα, είναι γραμμένο κατά το διάστημα 1948-1949 και μοιάζει περισσότερο με ποιμενική σουίτα προγραμματικού χαρακτήρα που περιγράφει τον κύκλο καλλιέργειας ενός αμπελιού από τη σπορά ως το θέρισμα και το πάτημα των σταφυλιών. Το έργο βασίστηκε σε μια πιανιστική σύνθεση με τίτλο «Η γη και η θάλασσα της Ελλάδας», από την οποία προέκυψε επίσης το αριστουργηματικό μπαλέτο «Η θάλασσα». Το άλμπουμ κλείνει με το «Αρχαίον ελληνικόν εμβατήριον», ένα σύντομης διάρκειας συμφωνικό κομμάτι για μικρή ορχήστρα που γράφτηκε στο διάστημα 1946-1947.

Τα έργα ερμηνεύει η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών υπό τη διεύθυνση του αρχιμουσικού Στέφανου Τσιαλή. Οι ηχογραφήσεις πραγματοποιήθηκαν στο ηχογραφικό κέντρο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών από τον Ιούνιο ως τον Οκτώβριο του 2018.

© CD | Naxos | 2020 | Πηγή: d58