Τζένη Βάνου: Τα ερωτικά του '60 (1995)

Η πρώτη και σημαντικότερη φάση της καριέρας της Τζένης Βάνου (1959-1965) δισκογραφικά είναι μοιρασμένη ανάμεσα στις εταιρείες Columbia (1959-1961) και Philips (1962-1964), ενώ στη συνέχεια είχε ένα σύντομο πέρασμα από τη Lyra, ώσπου αποφάσισε να εγκαταλείψει την εγχώρια μουσική σκηνή και να αναζητήσει την τύχη της στην Αμερική. Είδαμε χθες μια αντιπροσωπευτική ανθολογία με επιλεγμένες στιγμές από τα χρόνια της Columbia, οπότε σήμερα θα περάσουμε σε μια ανάλογη ανθολογία που καλύπτει της τριετία της Philips (1962-1964).

Το 1995 λοιπόν από τη Mercury εκδόθηκε μια αναδρομική συλλογή με 16 τραγούδια της Τζένης Βάνου από την περίοδο 1962-1964. Τίτλος της συλλογής: «Τα ερωτικά του ΄60». Όπως φαίνεται κι από τον τίτλο, έχουμε μια ανθολογία τραγουδιών ερωτικής θεματολογίας στο τυπικό ύφος του «ελαφρού» τραγουδιού της εποχής που υπηρέτησε με ζήλο και υψηλή ερμηνευτική ποιότητα η Τζένη Βάνου. Μαζί της σταθερά ο μέντοράς της Μίμης Πλέσσας που υπογράφει τη μουσική σε τέσσερα τραγούδια, όσα και ο συνθέτης και μαέστρος Κώστας Κλάββας, ενώ από δύο υπογράφουν ο Κώστας Καπνίσης, ο Αργύρης Κουνάδης και ο Σπήλιος Μεντής κι από ένα ο Γιώργος Μουζάκης και ο Λυκούργος Μαρκέας. Στίχους έχουν γράψει οι: Γιάννης Ιωαννίδης, Χρήστος και Γιώργος Γιαννακόπουλος, Κώστας Κινδύνης, Αλέξης Αλεξόπουλος, Μίνως Αργυράκης, Τάσος Μαστοράκης, Γιάννης Δαλιανίδης και Σπήλιος Μεντής.

Τα περισσότερα τραγούδια προέρχονται από δίσκους 45 στροφών της εποχής με εξαίρεση δύο («Απόψε», «Θαρθείς και θα με βρεις») που πρωτοκυκλοφόρησαν πολύ αργότερα στο άλμπουμ «Τι να πρωτοθυμηθώ» (1985) του Μίμη Πλέσσα. Παλιότερα όλων (ηχογραφημένα το 1962) είναι δυο υπέροχες μπαλάντες του Αργύρη Κουνάδη σε στίχους του ζωγράφου Μίνου Αργυράκη («Ανεμώνη, «Μικρή μου σελήνη»). Από τα υπόλοιπα τραγούδια αξίζει να επισημάνουμε ότι το «Θαρθείς και θα με βρεις» του Μίμη Πλέσσα είχε λάβει το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ Τραγουδιού του Βελγίου (1964), ενώ τα δύο μεγάλα σουξέ της συλλογής, το «Θέλω κοντά σου να μείνω» (του Γιώργου Μουζάκη) και «Το αμαξάκι» (του Κώστα Καπνίση), ερμηνεύονται σε ντουέτο από τη Τζένη Βάνου και τον στενό τότε συνεργάτη της Γιάννη Βογιατζή.

Τζένη Βάνου: Τα πρώτα μου τραγούδια (1959-1964)

Η μεγάλη Ελληνίδα ερμηνεύτρια Τζένη Βάνου (1939-2014), κατά κόσμον Ευγενία Βραχνού, έφυγε από τη ζωή πριν από 12 χρόνια, στις 5 Φεβρουαρίου 2014, ενώ σαν σήμερα ήρθε στη ζωή γεννημένη στην Αθήνα στις 10 Φεβρουαρίου 1939 (κατ' άλλους το 1936). Πολύ μικρή βρέθηκε να τραγουδά δίπλα στον Νίκο Γούναρη, όπου τη γνώρισε ο Μίμης Πλέσσας, ο πρώτος και μεγαλύτερος μέντορας της καριέρας της, ο άνθρωπος που την έβαλε στη δισκογραφία το 1959 με το τραγούδι «Αστέρι αστεράκι» και της χάρισε το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ Τραγουδιού της Θεσσαλονίκης το 1964 με το τραγούδι «Τώρα». 

Η πρώτη φάση της καριέρας της (1959-1965), αρχικά στην Columbia και στη συνέχεια στη Philips, ήταν και η σημαντικότερη, γιατί τότε καθιερώθηκε ως όνομα πρώτης γραμμής στο ελληνικό πεντάγραμμο μέσα από δεκάδες όμορφα τραγούδια που της έγραψαν οι πιο διαπρεπείς συνθέτες του λεγόμενου «ελαφρού» τραγουδιού, όπως ο Κώστας Γιαννίδης, ο Γιώργος Μουζάκης, ο Μίμης Πλέσσας, ο Κώστας Καπνίσης, ο Κώστας Κλάββας, ο Νίκι Γιάκοβλεφ, ο Γεράσιμος Λαβράνος, αλλά και ο Μίκης Θεοδωράκης με τον Μάνο Χατζιδάκι. Στη συνέχεια η καριέρα της φάνηκε να περιέρχεται σε στασιμότητα κι έτσι αποφάσισε να φύγει στην Αμερική, όπου παρέμεινε για μερικά χρόνια, χωρίς σπουδαία αποτελέσματα. 

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα με το ξεκίνημα της επόμενης δεκαετίας αποφάσισε να κάνει τη μεγάλη στροφή στην καριέρα της προσχωρώντας στο χώρο του ελαφρολαϊκού τραγουδιού που την ξανάφερε δυναμικά στο προσκήνιο και της χάρισε μεγάλες επιτυχίες και μια διαρκή παρουσία στο δισκογραφικό πεδίο που κράτησε ως τα τέλη της δεκαετίας του '90. Στο διάστημα αυτό είχε δίπλα της και πάλι σημαντικούς δημιουργούς, σταθερά τον Μίμη Πλέσσα, αλλά κι άλλους συνθέτες, όπως ο Γιώργος Κατσαρός, ο Τόλης Βοσκόπουλος, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Τάκης Μουσαφίρης, ο Αλέκος Χρυσοβέργης, ο Γιώργος Κριμιζάκης και ο Αλέξης Παπαδημητρίου. Μετά το 2000 εγκατέλειψε τη δισκογραφία και περιορίστηκε σε σποραδικές ζωντανές εμφανίσεις σε επιλεγμένα μαγαζιά.

Το άλμπουμ «Τα πρώτα μου τραγούδια» (1959-1964) κυκλοφόρησε από την ΕΜΙ Columbia το 1984 κι αποτελεί μια αντιπροσωπευτική ανθολόγηση των πρώτων ηχογραφήσεων της Τζένης Βάνου για λογαριασμό της συγκεκριμένης εταιρείας. Πρόκειται για μια συλλογή 16 τραγουδιών που καλύπτουν ουσιαστικά την τριετία 1959-1961 μαζί με ένα μεταγενέστερο τραγούδι του 1964. Παλιότερα όλων (ηχογραφήσεις του 1959) είναι τα τραγούδια «Της αυλής σου το φεγγάρι» των Μίμη Πλέσσα και Κώστα Πρετεντέρη και το κινηματογραφικό «Γκρίζο γατί» του Μάνου Χατζιδάκι και του Αλέκου Σακελλάριου (γνωστό βέβαια κυρίως με τη φωνή της Αλίκης Βουγιουκλάκη), ενώ νεότερο (ηχογράφηση του 1964) είναι το τραγούδι «Η σκλάβα» των Γιώργου Μουζάκη και Γιώργου Γιαννακόπουλου. Η συλλογή πάντως περιλαμβάνει πολλά ακόμη όμορφα τραγούδια, από τα οποία ξεχωρίσουν κυρίως τα εξής: «Αν σ' αρνηθώ», «Πέρασε ήλιε». «Από σένα αρχίζουν όλα», «Η αγάπη μας» (όλα του Μίμη Πλέσσα) και το υπέροχο «Ξύπνα αγάπη μου» του Κώστα Γιαννίδη σε δεύτερη εκτέλεση, το τραγούδι που έκανε διάσημη τη Νάνα Μούσχουρη με το πρώτο βραβείο που απέσπασε στο Φεστιβάλ Μεσογειακού Τραγουδιού της Βαρκελώνης το 1960.

Αξιοσημείωτο είναι ότι κάποια τραγούδια, παρά το «ελαφρό» τους ύφος, έχουν στην ορχήστρα τους και μπουζούκι - σε μια εποχή που στο ΕΙΡ (Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας) δεν επιτρεπόταν να ακούγονται τραγούδια με μπουζούκι - και μάλιστα με κορυφαίους σολίστες της εποχής, όπως ο Κώστας Παπαδόπουλος, ο Λάκης Καρνέζης, ο Χάρης Λεμονόπουλος και ο Στέλιος Μακρυδάκης. Στην εκτέλεση των τραγουδιών συμμετέχουν οι ορχήστρες διαφόρων συνθετών, όπως του Μίμη Πλέσσα, του Γιώργου Μουζάκη, του Κώστα Καπνίση και του Γιώργου Κατσαρού, ενώ στα φωνητικά κάποιων τραγουδιών συμμετέχουν ο Δημήτρης Μπαξεβανάκης, ο Γιάννης Μάνος και το Τρίο Μπελκάντο.

Μαριανίνα Κριεζή: Τραγούδια 1980-2004 (συλλογή)

Πριν από τέσσερα χρόνια, στις 6 Φεβρουαρίου 2022, έφυγε από τη ζωή η στιχουργός, μουσική παραγωγός και συγγραφέας παιδικών βιβλίων Μαριανίνα Κριεζή (1947-2022), η οποία έμεινε στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού ως η στιχουργός της εμβληματικής «Λιλιπούπολης», της ιστορικής εκείνης ραδιοφωνικής σειράς του Τρίτου Προγράμματος επί εποχής Μάνου Χατζιδάκι που μεταδιδόταν επί σειρά ετών (1977-1980), η οποία μάλιστα στην εποχή της είχε ξεσηκώσει θύελλα αντιδράσεων από το συστηρητικό κατεστημένο που θεωρούσε ότι η σειρά προωθούσε την ...κομμουνιστική ιδεολογία, γεγονός που αντιμετώπιζε με πλήρη απάθεια ο ίδιος ο Μάνος Χατζιδάκις αποκρούοντας κάθε κυβερνητική απόπειρα για επιβολή λογοκρισίας στα κείμενα!

Η Μαριανίνα Κριεζή γεννήθηκε στην Αθήνα, αλλά η καταγωγή της ήταν από την Ύδρα και οι οικογενειακοί της δεσμοί ανέτρεχαν μέχρι τους επώνυμους αγωνιστές του '21 που ανέδειξε το νησί. Ασχολήθηκε συστηματικά με την παιδική λογοτεχνία, ενώ έγραφε και κείμενα για διάφορες επιθεωρήσεις της εποχής. Η πιο γόνιμη περίοδος της στιχουργικής της παραγωγής ήταν οι δεκαετίες του '80 και '90, ενώ στη συνέχεια αποσύρθηκε σταδιακά από το πεδίο αυτό. Η στιχουργική της χαρακτηρίζεται από μιαν ανάλαφρα μελαγχολική οπτική των ανθρώπινων σχέσεων με πολλά χρώματα και διάχυτα συναισθήματα μορφοποιημένα σε τρυφερές απεικονίσεις της καθημερινότητας που αποδίδονται ανάγλυφα με πολύ εύστοχα λεκτικά σχήματα. Στίχους της βρίσκουμε σε καμιά δεκαριά δίσκους μεγάλης διάρκειας από τις συνεργασίες της με τους συνθέτες Νίκο Κυπουργό, Λένα Πλάτωνος, Δημήτρη Μαραγκόπουλο, Λάκη Παπαδόπουλο, Γιάννη Σπανό, Τάκη Μουσαφίρη, Μιχάλη Καπούλα, Διονύση Τσακνή και Δήμητρα Γαλάνη. Από αυτούς μόλις πέντε συγκροτούν ολοκληρωμένες δουλειές, δηλαδή: «Εδώ Λιλιπούπολη» (1980), «Σαμποτάζ» (1981), «Τσάι γιασεμιού» (1985), «Χαίρω πολύ» (1990) και «Η ζωή είναι γυναίκα» (1993). Η μεγαλύτερη ποσοτικά, αλλά και η πιο επιτυχημένη εμπορικά συνεργασία της ήταν αυτή με τον τραγουδοποιό Λάκη Παπαδόπουλο, ιδιαίτερα στην κοινή συνεργασία τους με την Αρλέτα που απέφερε τα πολυτραγουδισμένα «Σερενάτα» και «Τσάι γιασεμιού».

Στο μικρό πορτρέτο της στιχουργού που σας παρουσιάζω έχω επιλέξει χαρακτηριστικές στιγμές από τα όμορφα τραγούδια που μας έχει δώσει η στιχουργός κατά το διάστημα 1980-2004, ξεκινώντας από τα τραγούδια της «Λιλιπούπολης» και φτάνοντας ως το άλμπουμ «Το σ' αγαπώ μπορεί» της Δήμητρας Γαλάνη. Τα τραγούδια ερμηνεύουν οι: Σαβίνα Γιαννάτου, Σπύρος Σακκάς, Αντώνης Κοντογεωργίου, Λένα Πλάτωνος, Αρλέτα, Ελένη Δήμου, Μαργαρίτα Ζορμπαλά, Στράτος Διονυσίου, Διονύσης Τσακνής και Δήμητρα Γαλάνη. Η πιο ιδιαίτερη στιγμή της συλλογής είναι το καθαρόαιμο λαϊκό τραγούδι «Ένα λεπτό περιπτερά» του Τάκη Μουσαφίρη με τη φωνή του Στράτου Διονυσίου που έγινε μεγάλο σουξέ, αλλά σίγουρα αποτελεί μια εξαίρεση στο οικείο ύφος των τραγουδιών της Κριεζή. 

Οι Μούσες του Βασίλη Τσιτσάνη (1996)

Σήμερα θα σταθούμε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα έκδοση από το αρχείο της Minos-EMI που κυκλοφόρησε το 1996 με το τεύχος 13 του περιοδικού Μετρό. Το ένθετο αυτό ψηφιακό άλμπουμ περιλαμβάνει 14 τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη, όλα ερμηνευμένα από γυναικείες φωνές και γιαυτό ο δίσκος πήρε τον τίτλο «Οι μούσες του Βασίλη Τσιτσάνη».

Το υλικό του άλμπουμ διακρίνεται σαφώς σε δύο άτυπες ενότητες, μία με αυθεντικές ηχογραφήσεις από την εποχή των 78 στροφών του γραμμοφώνου κι άλλη μία με ηχογραφήσεις (σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση) από την όψιμη περίοδο του συνθέτη, δηλαδή από τα τέλη της δεκαετίας του '60 και μετά. Στην πρώτη περίπτωση ανήκουν οι κλασικές φωνές μιας Μαρίκας Νίνου, μιας Σωτηρίας Μπέλλου, μιας Ιωάννας Γεωργακοπούλου, μιας Στέλλας Χασκίλ, μιας Άννας Χρυσάφη, μιας Καίτης Γκρέυ και μιας Νταίζης Σταυροπούλου, ενώ στη δεύτερη περίπτωση έχουμε σημαντικές φωνές που λάμπρυναν το ελληνικό πεντάγραμμο κατά τις δεκαετίες του '60 και '70, όταν πια οι ηχογραφήσεις καταγράφονταν στις 45 και 33 στροφές, δηλαδή τη Χαρούλα Λαμπράκη, τη Βίκυ Μοσχολιού, τη Δήμητρα Γαλάνη, την Αλεξάνδρα και τη Λιζέτα Νικολάου. 

Δε λείπουν τα μεγάλα τραγούδια του εμβληματικού δημιουργού («Τι σήμερα, τι αύριο, τι τώρα», «Σαν απόκληρος γυρίζω», «Η Σεράχ», «Αργοσβήνεις μόνη», «Κάθε βράδυ λυπημένη», «Απόψε στις ακρογιαλιές»), αλλά ανάμεσά τους περιλαμβάνονται και κάποια λιγότερο γνωστά, όπως το ζεϊμπέκικο «Μαζί μου δεν ταιριάζεις» που ηχογραφήθηκε τη μέρα που έμπαιναν οι Γερμανοί στην Αθήνα το 1941 (αν και φυσικά κυκλοφόρησε αρκετά χρόνια αργότερα). Το υπέροχο αργό ζεϊμπέκικο «Δεν είναι όνειρο η ζωή» (ηχογραφημένο το 1968) που κλείνει το δίσκο δίνει την ευκαιρία στη Βίκυ Μοσχολιού για μια αξεπέραστη ερμηνεία αποδεικνύοντας ταυτόχρονα τη μεγάλη προσαρμοστικότητα του συνθέτη στο νέο ήχο του ελληνικού τραγουδιού. 

Τα περισσότερα τραγούδια έχουν στίχους του ίδιου του συνθέτη, ενώ ο Κώστας Βίρβος υπογράφει  τους στίχους τριών τραγουδιών («Τι σήμερα, τι αύριο, τι τώρα», «Περιπλανώμενη ζωή, «Η σκιά μου κι εγώ») και ο Νίκος Λούπας τους στίχους του χαριτωμένου «Τσολιά».

Ο Μανώλης Μητσιάς τραγουδά Βασίλη Τσιτσάνη και Μάνο Χατζιδάκι (2010)

Ο τρίτος κορυφαίος ερμηνευτής - της ίδιας γενιάς με τον Γιώργο Νταλάρα και τον Γιάννη Πάριο - που επιχείρησε μια εκτεταμένη προσέγγιση στο έργο του Βασίλη Τσιτσάνη, σε δεύτερη πάντα εκτέλεση, ήταν ο Μανώλης Μητσιάς, ένας διαχρονικός ερμηνευτής ταυτισμένος με το λεγόμενο «έντεχνο» λαϊκό τραγούδι, αλλά με συχνές προσφυγές και στις αυθεντικές πηγές του λαϊκού τραγουδιού. 

Το 2010 λοιπόν από τη Legend εκδόθηκε το διπλό ψηφιακό άλμπουμ «Από τον Τσιτσάνη στον Χατζιδάκι» που περιλαμβάνει ζωντανά ηχογραφημένο υλικό από παλιότερες συναυλίες του Μανώλη Μητσιά με τη σπουδαία Ορχήστρα Νυκτών Εγχόρδων του Δήμου Πατρέων υπό τη διεύθυνση του αρχιμουσικού της Θανάση Τσιπινάκη. Συγκεκριμένα, η έκδοση έχει περιλάβει 42 συνολικά τραγούδια σε διαλεκτική διάταξη με συνθέσεις του βάρδου του λαϊκού τραγουδιού Βασίλη Τσιτσάνη και του κορυφαίου «έντεχνου» συνθέτη Μάνου Χατζιδάκι. Τα τραγούδια του Τσιτσάνη ανθολογήθηκαν από μια διπλή συναυλία αφιερωμένη στο έργο του με τίτλο «Σου λέω λόγια μαγικά» που δόθηκε στο Συνεδριακό Πολιτιστικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Πατρών στις 18 και 19 Δεκεμβρίου 2001, ενώ τα τραγούδια του Χατζιδάκι από μια μεταγενέστερη συναυλία με τίτλο «Της γης το χρυσάφι» που δόθηκε στον ίδιο χώρο στις 17 Δεκεμβρίου 2007.

Η ιδέα της διαπλοκής του ετερόκλητου αυτού υλικού σε ένα εναιαίο σύνολο δεν προκαλεί καμία απορία για όσους παρακολουθούν τη διαδρομή στο τραγούδι του σπουδαίου ερμηνευτή. Μην ξεχνάμε άλλωστε ότι ο Μανώλης Μητσιάς υπήρξε ισόβιος συνοδοιπόρος του Μάνου Χατζιδάκι ήδη από τα πρώτα χρόνια της παρουσίας του στο ελληνικό πεντάγραμμο έχοντας πλουτίσει το προσωπικό του ρεπερτόριο με δεκάδες δικά του αριστουργηματικά τραγούδια. Και είναι γνωστή η απεριόριστη εκτίμηση που είχε ο μεγάλος συνθέτης για το έργο του Βασίλη Τσιτσάνη, για τον οποίο είχε δηλώσει κάποια στιγμή: «Πιστεύω ότι ο Τσιτσάνης είναι η μετεμψύχωση ενός Μπαχ, ενός Μπετόβεν, ενός Μότσαρτ. Αυτός ο καλλιτέχνης, χωρίς να ξέρει να βάλει στο πεντάγραμμο ούτε μια νότα, δημιουργεί αριστουργήματα! Τραγούδια που αν τα πάρουν ως βάση μεγάλοι σύγχρονοι μουσουργοί, θα συνθέσουν έργα υψηλής τέχνης...»! Λίγα χρόνια αργότερα η μεγάλη αυτή κουβέντα του Μάνου Χατζιδάκι γνώρισε μια απολύτως πειστική επιβεβαίωση με το βαρυσήμαντο ορχηστρικό έργο του Σταύρου Ξαρχάκου «Τσιτσάνη διάλογοι» (2004).

Οι ερμηνείες του Μανώλη Μητσιά είναι λιτές, σχεδόν τελετουργικές και καταφέρνουν να αναδείξουν τη φρεσκάδα και και τη διαχρονική ομορφιά των σπουδαίων αυτών τραγουδιών. Διόλου τυχαία ο Λευτέρης Παπαδόπουλος στο ένθετο σημείωμά του επισημαίνει: «Τα ’χω ακούσει χίλιες φορές αυτά τα τραγούδια με λαϊκή ορχήστρα, όπου κυριαρχούν τα μπουζούκια. Με μαντολίνα, όμως ποτέ. Τ’ άκουσα τώρα. Και έμεινα άφωνος! Άφησα για το τέλος τον Μανώλη Μητσιά. Αυτόν το μεγάλο τραγουδιστή, που δεν έχει ηλικία, όπως δεν έχει ηλικία το πάθος. Ωραιότερο Μητσιά δεν έχω απολαύσει στη ζωή μου! Φωνή αντρική, χλωρή, σχεδόν εφηβική, που μοσχοβολάει Ελλάδα και καλεί σε γιορτές, πανηγύρια, αλλά και ξαφνικούς εσπερινούς. Και όλη αυτή η πανδαισία, όχι σε κονσέρβα, αλλά μαγνητοφωνημένη από ζωντανή συναυλία». 

Να προσθέσω απλώς ότι στην ερμηνεία των τραγουδιών συμμετέχει το φωνητικό σύνολο Ηχώ. Το εξώφυλλο της έκδοσης κοσμεί μια όμορφη ζωγραφιά του Γιώργου Σταθόπουλου. 

Γιάννης Πάριος: Ο δικός μου Βασίλης Τσιτσάνης (2013)

Άλλος ένας μεγάλος Έλληνας ερμηνευτής που δοκίμασε τις φωνητικές του δυνατότητες στα τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη είναι ο Γιάννης Πάριος, ο μεγάλος ερωτικός του τραγουδιού μας, ο οποίος άλλωστε είχε ήδη δοκιμάσει τη φωνή του στο ακριβό μουσικό υλικό του Μίκη Θεοδωράκη που είχε αποφέρει το διπλό άλμπουμ «Ο ερωτικός Θεοδωράκης» (2001) από ζωντανή ηχογράφηση μεγάλης συναυλίας στο Λυκαβηττό.

Η φωνή του Γιάννη Πάριου βέβαια έχει αγαπηθεί κυρίως για τις αισθαντικές της ερμηνείες στο ερωτικό τραγούδι, αλλά ο σημαντικός αυτός ερμηνευτής δε διστάζει να ξανοιχτεί και σε άλλα πεδία κατά καιρούς, όπως είχε κάνει παλιότερα με τις εμβληματικές ερμηνείες των νησιώτικων τραγουδιών, αλλά και με την έκπληξη της συνεργασίας του με τον Μίκη Θεοδωράκη που προαναφέραμε. Με το καθαρόαιμο λαϊκό τραγούδι όμως δεν είχε κάποια προϊστορία, μέχρι να αποφασίσει να παρουσιάσει στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών επί τρεις συνεχόμενες βραδιές, από τις 23 ως τις 25 Απριλίου 2013, ένα πρόγραμμα αφιερωμένο αποκλειστικά στον μεγάλο βάρδο του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού Βασίλη Τσιτσάνη (1915-1984), το οποίο ηχογραφήθηκε ζωντανά και κυκλοφόρησε σχεδόν αμέσως σε διπλό ψηφιακό δίσκο από τη Minos-EMI, ενώ διανεμήθηκε μέσω της εφημερίδας Real News.

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει 30 συνολικά τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη που καλύπτουν ένα χρονικό διάστημα σχεδόν 40 χρόνων, από τα τέλη της δεκαετίας του '30 ως τα μέσα της δεκαετίας του '70, αφού ο μεγάλος συνθέτης δεν έπαψε ποτέ να είναι ενεργός μέχρι και το τέλος της ζωής του. Ο Ντίνος Γεωργούντζος ενορχήστρωσε το υλικό, το οποίο ξεκινάει με μια οργανική εισαγωγή, εν είδει οπερατικής ουβερτούρας, όπου διαπλέκονται οι μελωδίες μερικών από τα γνωστότερα τραγούδια του Τσιτσάνη. Μπουζούκι παίζουν ο Σπύρος Ιωαννίδης και ο Θοδωρής Κατσαρός, ενώ ένα πέρασμα κάνει με τον κλαρίνο του και ο Βασίλης Σαλέας. Στα φωνητικά συμμετέχουν ο Κώστας Αναγνώστου και η Ελένη Βαλτετσιώτη, καθώς και η οκταμελής Χορωδία του Κυριάκου Τσολάκη. Οι ερμηνείες του Γιάννη Πάριου είναι εκφραστικές και ισορροπημένες, χωρίς φωνητικές υπερβολές, αν και το χρώμα της φωνής του είχε πλέον χάσει τη γλυκύτητα του παρελθόντος. 

Γιώργος Νταλάρας: Αφιέρωμα στον Βασίλη Τσιτσάνη (2003)

18 Ιανουαρίου σήμερα, μια σημαδιακή μέρα, αφού η μοίρα το θέλησε μια τέτοια μέρα να έρθει στη ζωή, αλλά και να φύγει από αυτήν ο πρωτομάστορας του αυθεντικού λαϊκού μας τραγουδιού Βασίλης Τσιτσάνης (1915-1984). Έχουμε ήδη αναφερθεί επανειλημμένα και αναλυτικά στο μέγιστο αυτόν δημιουργό, ο οποίος μας κληροδότησε έναν αληθινό θησαυρό έξοχων λαϊκών τραγουδιών από το 1936 που βρέθηκε στην Αθήνα ίσαμε το τέλος της ζωής του, καθώς δεν έπαψε ποτέ να γράφει καινούργια τραγούδια, να τα παίζει ο ίδιος στους χώρους όπου εμφανιζόταν με την ορχήστρα του και να τα ηχογραφεί ασταμάτητα με νεότερους ερμηνευτές.

Το μικρό μας αφιέρωμα στον μεγάλο δημιουργό θα επικεντρωθεί σε μια σειρά νεότερων εκτελέσεων των τραγουδιών του από κορυφαίους Έλληνες ερμηνευτές. Η αρχή θα γίνει με τον Γιώργο Νταλάρα, έναν ερμηνευτή μπολιασμένο με τα γνήσια νάματα του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού, με το οποίο ξεκίνησε και στο οποίο επιστρέφει διαρκώς στη μεγάλη του μέχρι σήμερα διαδρομή στο ελληνικό τραγούδι. Από τις πάμπολλες ηχογραφήσεις που μας έδωσε κατά καιρούς με υλικό από τη χρυσή εποχή του ρεμπέτικου ασφαλώς ξεχωρίζουν δύο εμβληματικές εκδόσεις, πρώτα το διπλό άλμπουμ «50 Χρόνια Ρεμπέτικο» (1975) και λίγο αργότερα το θεματικό άλμπουμ «Ρεμπέτικα της Κατοχής» (1980).

Το 2003 λοιπόν από τη Minos-EMI κυκλοφόρησε το τριπλό ψηφιακό άλμπουμ «Αφιέρωμα στον Βασίλη Τσιτσάνη» με τον υπότιτλο «Ό,τι κι αν πω δε σε ξεχνώ». Το κύριο μέρος της έκδοσης (δύο ψηφιακοί δίσκοι) περιλαμβάνει 45 τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη σε ζωντανή ηχογράφηση που πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα Φίλων της Μουσικής του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών από μια σειρά αφιερωματικών παραστάσεων που παρουσιάστηκαν κατά το διάστημα 14-18 Φεβρουαρίου 2001 σε μια πολύ επιμελημένη παραγωγή που σκηνοθέτησε ο Σταμάτης Φασουλής και συμμετείχαν οι ηθοποιοί Σούλα Αθανασιάδου, Γιάννης Σκαραγκάς και Βαγγέλης Χατζηδημητρίου. Ο Γιώργος Νταλάρας επέλεξε το μουσικό υλικό των παραστάσεων αυτών και διασκεύασε κατάλληλα κάποια από τα τραγούδια του μεγάλου βάρδου. Ο ίδιος ήταν ο βασικός ερμηνευτής, ενώ έπαιξε κατά περίσταση και μπουζούκι, μπαγλαμά και κιθάρα. Δίπλα του οι σημαντικοί νεότεροι ερμηνευτές Γεράσιμος Ανδρεάτος και Ελένη Τσαλιγοπούλου, ενώ διακριτική συμμετοχή είχε η Γιώτα Δρακιά και η υπέροχη Παιδική Χορωδία του Δημήτρη Τυπάλδου. Μπουζούκι έπαιξαν ο Μανώλης Καραντίνης, ο Μανώλης Πάππος και ο Γιώργος Κοντογιάννης, ενώ την ενορχηστρωτική επιμέλεια είχε ο Κώστας Γανωσέλης.

Την έκδοση συμπληρώνει ένας τρίτος ψηφιακός δίσκος με τίτλο: «Η μάγισσα της Αραπιάς και άλλα παραμύθια...». Το υλικό του δίσκου αυτού συγκροτούν ανέκδοτες καταγραφές τραγουδιών του Τσιτσάνη που ερμηνεύει ο ίδιος μαζί με τον Γιώργο Νταλάρα από ανεπίσημες ηχογραφήσεις της περιόδου 1979-1983 που διέθετε στο αρχείο του ο σπουδαίος παραγωγός και ρέκτης του ρεμπέτικου τραγουδιού Κώστας Χατζηδουλής. Στο σπάνιο αυτό υλικό περιλαμβάνεται κι ένα παλιότερο ηχητικό ντοκουμέντο με τη φωνή του Βασίλη Τσιτσάνη που τραγουδά σε πρόβα το τραγούδι «Πέρα στα κάστρα του Γεντί», το οποίο ακούμε στην ολοκληρωμένη του μορφή από τον Γιώργο Νταλάρα από νεότερη ηχογράφηση του 2001.

Ο Κωστής Παλαμάς διαβάζει ποίησή του (ηχογράφηση 1930)

Σήμερα έχουμε ένα σημαντικό ηχητικό ντοκουμέντο που διασώζει τη φωνή του μεγάλου ποιητή Κωστή Παλαμά με απαγγελίες ποιημάτων του που έχουν καταγραφεί σε δίσκους φωνογράφου. Συγκεκριμένα, από το Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο της Μέλπως Μερλιέ διασώζεται μια ηχογράφηση με τη φωνή του ποιητή, την οποία κατέγραψε ο Γάλλος ελληνιστής Hubert Pernod. Η Μέλπω Μερλιέ (1889-1979), πραγματικό όνομα Μέλπω Λογοθέτη, σύζυγος του Γάλλου λαογράφου Οκτάβιου Μερλιέ, υπήρξε η ίδια σπουδαία μουσικολόγος, πιανίστρια και λαογράφος που αφιέρωσε όλη τη δραστηριότητά της στην καταγραφή και φωνογράφηση ελληνικών παραδοσιακών τραγουδιών από κάθε γωνιά του ελληνισμού κληροδοτώντας μας το εμβληματικό επώνυμο αρχείο της. 

Στα πολύτιμα λοιπόν αυτά αρχεία υπάρχει και η καταγραφή της φωνής του Κωστή Παλαμά, ο οποίος αποδέχθηκε χωρίς μεγάλη προθυμία την πρόταση να φωνογραφηθεί η απαγγελία μερικών ποιημάτων του με τη δική του φωνή. Η ηχοληψία πραγματοποιήθηκε το 1930 και περιλαμβάνει αναγνώσεις επιλεγμένων ποιημάτων από τις ποιητικές συνθέσεις «Ο τάφος» (έργο του 1898 γραμμένο με αφορμή τον ξαφνικό θάνατο του γιου του ποιητή Άλκη), «Η ασάλευτη ζωή» (1904), «Ο δωδεκάλογος του γύφτου» (1907) και «Καημοί της λιμνοθάλασσας» (1912). Ο ηχολήπτης του ιστορικού αυτού ντοκουμέντου αναφέρει σχετικά: «Στην πρώτη αυτή ηχογράφηση, ο ποιητής ήρθε λίγο συναχωμένος. Εξάλλου τον ενοχλούσε λίγο που έπρεπε να μιλήσει μπροστά από ένα μηχάνημα, και όχι μπροστά στο κοινό. Η φυσική του ντροπαλότητα και η αίσθηση ότι η φωνή του δεν ήταν τόσο καλή όσο παλιά προστέθηκαν στις υλικές δυσκολίες. Στο νο 3090 έκανε ένα λάθος ανάγνωσης: φωνή, αντί για φωτιά. Θεώρησα καλό να διατηρήσω όλες τις ηχογραφήσεις που η καθεμία τους είναι ενδιαφέρουσα από μόνη της».

Οι ιστορικές αυτές ηχογραφήσεις εκδόθηκαν για πρώτη φορά σε δίσκο 33 στροφών από τη Lyra (Διόνυσος) το 1965 στο πλαίσιο της σειράς Ελληνικά Ποιήματα, η οποία αφιέρωσε στον ποιητή δύο δίσκους που περιλαμβάνουν πέρα από το συγκεκριμένο ηχητικό ντοκουμέντο και μια σειρά αναγνώσεων παλαμικών ποιημάτων από τον λογοτέχνη και εμβληματικό κριτικό λογοτεχνίας Γιάννη Κατσίμπαλη (1899-1978).

Κωστής Παλαμάς: Δεν ξέρω παρά να τραγουδώ (2004)

13 Ιανουαρίου σήμερα και μια ξεχωριστή επέτειος μας δίνει την αφορμή να περάσουμε σε έναν άλλο σημαντικό Έλληνα ποιητή. Στις 13 λοιπόν Ιανουαρίου του μακρινού 1859 γεννήθηκε στην Πάτρα από Μεσολογγίτες γονείς ο Κωστής Παλαμάς (1859-1943), πατριαρχική μορφή της λεγόμενης «Νέας Αθηναϊκής Σχολής» της λογοτεχνίας μας ή αλλιώς «Γενιάς του 1880» και κορυφαία πνευματική προσωπικότητα των νεοελληνικών γραμμάτων με ογκωδέστατο ποιητικό (κυρίως) έργο δομημένο σε μια μεγάλη σειρά μεγαλόπνοων ποιητικών συλλογών («Τραγούδια της πατρίδος μου», «Τα μάτια της ψυχής μου», «Ίαμβοι και ανάπαιστοι», «Η ασάλευτη ζωή», «Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου», «Η φλογέρα του βασιλιά», «Οι καημοί της λιμνοθάλασσας», «Ο τάφος», «Η πολιτεία και η μοναξιά», «Βωμοί» κ.ά.), αλλά και σημαντικά πεζά, θεατρικά ή δοκιμιακά κείμενα που τον κατέστησαν ως την αδιαμφισβήτητα κυρίαρχη μορφή της προπολεμικής πνευματικής ζωής του τόπου μας. Η προσφιλής του θεματολογία ανέτρεχε στην ελληνική ιστορική μνήμη αναδεικνύοντας με μεγαλόπνοη γραφή τις λαμπερές, αλλά και σκοτεινές στιγμές της διαχρονικής διαδρομής του έθνους, ενώ παράλληλα συνέθεσε και πληθώρα έργων καθαρά λυρικής πνοής που αποτύπωναν την καθημερινότητα και τις μικροχαρές και πίκρες των απλών ανθρώπων. Το ακαταμάχητο κύρος της προσωπικότητάς του συνέβαλε αποφασιστικά και στην εδραίωση της απλής λαϊκής γλώσσας (της λεγόμενης «δημοτικής») ως κυρίαρχης γλώσσας της ελληνικής λογοτεχνίας σε πλήρη αντιδιαστολή με την επίσημη γλώσσα του κράτους που εκείνη την εποχή ήταν η λόγια εκδοχή της («καθαρεύουσα»).

Είναι αξιοσημείωτη η διαχρονική δημοφιλία της παλαμικής ποίησης στο μουσικό πεδίο. Στο λόγιο χώρο ο Επτανήσιος συνθέτης Σπύρος Σαμάρας ήταν αυτός που μελοποίησε το 1896 το ποίημα «Αρχαίο πνεύμ' αθάνατο», το οποίο γράφτηκε για τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες της νεότερης εποχής και το 1958 καθιερώθηκε ως ο επίσημος ύμνος του παγκόσμιου αυτού θεσμού, ενώ ο Μανόλης Καλομοίρης έγραψε σημαντικά έργα βασισμένα στην ποίηση του Κωστή Παλαμά («Μαγιοβότανα», «Κάποια λογάκια», «Τραγούδια για φωνή και πιάνο»). Στο χώρο του απλού τραγουδιού ήδη από τη δεκαετία του '30 ο νεαρός τότε Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε αρκετά ποιήματα του Παλαμά (που δισκογραφήθηκαν πολύ αργότερα), αλλά στην επίσημη δισκογραφία πρώτος ο Γιάννης Σπανός παρουσίασε δυο θαυμάσιες μελοποιήσεις στις πρώτες του «Ανθολογίες» («Μια πίκρα», «Άφκιαστο κι αστόλιστο»), για να ακολουθήσουν ολοκληρωμένοι κύκλοι από τους συνθέτες Βασίλη Αρχιτεκτονίδη («Δυο κύκλοι»), Μιχάλη Τερζή («Ύμνος και θρήνος για την Κύπρο / Έξι τραγούδια σε ποίηση Παλαμά», «Όλη τη μουσική μες στην αγάπη βάλε»), Πέτρο Ταμπούρη («Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου»), Λουκά Θάνου («Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου»), μαζί με πληθώρα μεμονωμένων μελοποιήσεων από πολλούς συνθέτες της παλιότερης και νεότερης γενιάς (Νότης Μαυρουδής, Χρήστος Λεοντής, Σωκράτης Βενάρδος, Μιχάλης Τραγουδάκης, Αντώνης Πελεκάνος, Σταμάτης Κραουνάκης, Μιχάλης Κουμπιός, Βασίλης Παπανικολάου, Νένα Βενετσάνου, Δημήτρης Παπαδημητρίου, Ορφέας Περίδης κ.ά.).

Θα ξεκινήσουμε λοιπόν το μικρό μας αφιέρωμα στον δισκογραφημένο Παλαμά με ένα εξαιρετικό άλμπουμ που εξέδωσε το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ) το 2004, προϊόν ενός ειδικού αφιερώματος του πανεπιστημίου στον ποιητή με αφορμή την επέτειο των 60 χρόνων από το θάνατό του. Πρόκειται για μια μεγάλη παραγγελία σε νέους Έλληνες τραγουδοποιούς για σύνθεση καινούργιων τραγουδιών βασισμένων στο ποιητικό έργο του Παλαμά που έγινε με πρωτοβουλία του τότε πρύτανη και γνωστού γλωσσολόγου Γεωργίου Μπαμπινιώτη, με σκοπό όλο αυτό το υλικό να παρουσιαστεί ζωντανά στο πλαίσιο των πολιτιστικών εκδηλώσεων με τίτλο «Τεχνών Επίσκεψις στο Παλαιό Πανεπιστήμιο» που διοργανώνονται κάθε χρόνο σε ειδικό χώρο στην Πλάκα. Η συγκεκριμένη λοιπόν εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στις 26 Σεπτεμβρίου του 2003, όπου και ηχογραφήθηκε ζωντανά κι εκδόθηκε σε ψηφιακό δίσκο από το ίδιο το πανεπιστήμιο με τίτλο «Δεν ξέρω παρά να τραγουδώ».

Πρόκειται για μια εξαίρετη από κάθε άποψη έκδοση σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου (περίπου 100 σελίδων μικρού μεγέθους) που περιλαμβάνει βαρυσήμαντα κείμενα του Γεωργίου Μπαμπινιώτη, του Κώστα Γεωργουσόπουλου και του καθηγητή του ΕΚΠΑ Ιωσήφ Βιβιλάκη, μαζί με πλούσιο υλικό για το ποιητικό έργο του Παλαμά, αλλά και για τους καλλιτέχνες που συμμετέχουν στο όλο εγχείρημα. Ο ψηφιακός δίσκος είναι γενναιόδωρος σε περιεχόμενο, αφού περιλαμβάνει δεκαεννέα συνολικά πρωτότυπα τραγούδια γραμμένα από αντίστοιχο αριθμό τραγουδοποιών της νεότερης γενιάς, οι οποίοι επέλεξαν μερικά από τα ελάσσονα και χαμηλόφωνα ποιήματα μέσα από το τεράστιο corpus του ποιητή, αναδεικνύοντας έναν διάχυτο λυρισμό που κρύβεται πίσω από τις μεγαλόπνοες ποιητικές συνθέσεις του. 

Μεταξύ των εκλεκτών αυτών τραγουδοποιών βρίσκουμε ονόματα, όπως: Γιώργος Ανδρέου, Φοίβος Δεληβοριάς, Κωστής Ζευγαδέλλης, Νίκος Ζούδιαρης, Σταμάτης Κραουνάκης, Κώστας Λειβαδάς, Λουδοβίκος των Ανωγείων, Νίκος Ξυδάκης, Ορφέας Περίδης και Μελίνα Τανάγρη. Οι ίδιοι μάλιστα ερμηνεύουν στις περισσότερες περιπτώσεις τα τραγούδια τους, ενώ συμμετέχουν και αρκετοί αξιόλογοι ερμηνευτές, όπως οι: Βικτωρία Ταγκούλη, Ελένη Τσαλιγοπούλου, Ανδρέας Καρακότας, Μαρία Σπυροπούλου και Σταύρος Ψαρουδάκης. Τα τραγούδια αποδίδονται με λιτότατη οργανική συνοδεία, ένα πιάνο ή μια κιθάρα. Το συνολικό ακρόαμα δημιουργεί μια υπέροχη μυσταγωγία.

Ναπολέων Λαπαθιώτης: Μελοποιημένα ποιήματα (1967-2024)

Στις 8 Ιανουαρίου 1944 κι ενώ ο τόπος ακόμη βρισκόταν κάτω από τη στυγνή γερμανική Κατοχή, έφυγε από τη ζωή ο σπουδαίος ποιητής της Γενιάς του Μεσοπολέμου Ναπολέων Λαπαθιώτης (1888-1944), της ίδιας γενιάς με τον Κώστα Καρυωτάκη, τον Τέλλο Άγρα, τη Μυρτιώτισσα και τη Μαρία Πολυδούρη. Ο πατέρας του, με καταγωγή από την Κύπρο, ήταν στρατιωτικός, ενώ η μητέρα του είχε στενή συγγένεια με τον Χαρίλαο Τρικούπη. Το πολιτικοστρατιωτικό οικογενειακό του περιβάλλον επηρέασε και τις προσωπικές του επιλογές, οι οποίες αρχικά τον έφεραν στην πλευρά του Βενιζέλου, ειδικά όταν ο πατέρας του είχε ενεργό άνάμιξη στο κίνημα της «Εθνικής Αμύνης» (1916), αλλά αργότερα προσχώρησε στο κομμουνιστικό κόμμα αναπτύσσοντας μάλιστα έντονη αρθρογραφία στο αριστερό περιοδικό «Πρωτοπόροι», ενώ στα χρόνια της Εθνικής Αντίστασης κατά των Γερμανών εντάχθηκε στις τάξεις του ΕΛΑΣ. Δυστυχώς οι βαθιές υπαρξιακές του ανασφάλειες τον έριξαν στο σκοτεινό κόσμο των ναρκωτικών και τελικά στην αυτοχειρία.

Έγραψε μεγάλο αριθμό ποιημάτων με έντονα λυρική και πεσιμιστική διάθεση, ενώ καταπιάστηκε και με την πεζογραφία, αλλά και με τον κριτικό και δοκιμιακό λόγο. Το σύνολο του ποιητικού του έργου εξέδωσε το 1964 ο ποιητής και δοκιμιογράφος Άρης Δικταίος. Είναι εντυπωσιακή πάντως η υστεροφημία που εξασφάλισε για τον ποιητή η δημοφιλία πολλών ποιημάτων του που πέρασαν στο ευρύ κοινό μέσα από τις δεκάδες μελοποιήσεων που κοσμούν την ελληνική δισκογραφία. Η αρχή έγινε με τρία υπέροχα τραγούδια του Γιάννη Σπανού στις δύο πρώτες Ανθολογίες του, για να πάρουν στη συνέχεια τη σκυτάλη πάμπολλοι άλλοι συνθέτες μας, παλιοί και νεότεροι, όπως ο Σταύρος Κουγιουμτζής, ο Νίκος Μαμαγκάκης, ο Νότης Μαυρουδής, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Νίκος Ξυδάκης, ο Δημήτρης Παπαδημητρίου, ο Ορφέας Περίδης, ο Μιχάλης Κουμπιός, ο Δημήτρης Μαραμής και πολλοί άλλοι. Πάντως, ενώ η δισκογραφία του ποιητή είναι πλουσιότατη, στο σύνολό της σχεδόν περιορίζεται σε μεμονωμένα σκόρπια ποιήματα, με εξαίρεση το πρόσφατο άλμπουμ «Χρονοτριβείο» (2024) του Γιάννη Κονταράτου που περιλαμβάνει μελοποιημένα ποιήματα του Λαπαθιώτη, αλλά και ορχηστρικά θέματα εμπνευσμένα από την ποίησή του. Αξίζει πάντως να ξεχωρίσουμε το άλμπουμ της Στέλλας Γαδέδη «Κήποι της νύχτας» (1996) με έξι μελοποιημένα ποιήματα και το άλμπουμ του Ανδρέα Α. Αρτέμη «Νυχτερινοί μονόλογοι» με τέσσερα. Και βέβαια στο διαδίκτυο μπορεί κανείς να αλιεύσει πληθώρα μελοποιήσεων που παραμένουν εκτός δισκογραφίας, αλλά συχνά παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όπως μια θαυμάσια μελοποίηση του ποιήματος «Κλείσε τα παράθυρα»* από τον Λέσβιο συνθέτη Θόδωρο Ζουμπούλη, με τη δουλειά του οποίου θα ασχοληθούμε ξεχωριστά σε προσεχή μας παρουσίαση. 

Από την όμορφη αυτή τραγουδοποιητική ανθοφορία ασφαλώς κορυφαία στιγμή αποτελεί το αριστουργηματικό «Ερωτικό» του Νίκου Ξυδάκη με τη φωνή της Ελευθερίας Αρβανιτάκη, το οποίο μάλιστα γνώρισε και ενδιαφέρουσες ξένες διασκευές. Αξιοσημείωτο επίσης είναι ότι το ποίημα «Στη φυλακή με κλείσανε» αναδείχθηκε άτυπα ως το "σουξέ" του ποιητή, αφού γνώρισε αλλεπάλληλες μελοποιήσεις, κατά κανόνα σε λαϊκό χρώμα, από μια σειρά συνθετών εντελώς ετερόκλητου μουσικού ύφους, όπως ο ρεμπέτης Τάκης Μπίνης, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Σταύρος Κουγιουμτζής, αλλά και ο Ορφέας Περίδης!

Γεώργιος Δροσίνης: Μελοποιημένα ποιήματα (1983-2016)

Πριν από 75 χρόνια ακριβώς, στις 3 Ιανουαρίου 1951, έφυγε από τη ζωή ένας μεγάλος Έλληνας ποιητής, εκπρόσωπος της λεγόμενης «γενιάς του 1880», συνοδοιπόρος και συμπατριώτης του ηγέτη εκείνης της γενιάς Κωστή Παλαμά. Ο λόγος για τον Γεώργιο Δροσίνη (1859-1951), ο οποίος γεννήθηκε στην Αθήνα, αλλά αντλούσε την καταγωγή του από το Μεσολόγγι. Υπήρξε πολυγραφότατος ποιητής, αλλά και πεζογράφος, με μια διάθεση να καταπιάνεται με πιο καθημερινά πράγματα σε σχέση με τον μεγάλο ομότεχνό του, αποφεύγοντας τις μεγαλοστομίες και τον ανούσιο ρητορισμό, με μια γλώσσα εμποτισμένη από τα αυθεντικά νάματα της απλής καθομιλούμενης δημοτικής. Η θεματολογία του είχε αφετηρία τις μικροχαρές της καθημερινής ζωής, τον έρωτα και τις διαπροσωπικές σχέσεις χωρίς να παρασύρεται σε στομφώδη ρομαντικά πάθη. Η αλήθεια είναι ότι η "βαριά σκιά του Κωστή Παλαμά", με τον οποίο διατηρούσε τακτική επαφή και άριστες σχέσεις, συνέβαλε στην υποτίμηση της ποιητικής του τέχνης, η οποία διέθετε όλα τα χαρίσματα ενός εμπνευσμένου δημιουργού. Ο απροκατάληπτος αναγνώστης μπορεί αυτό να το ανακαλύψει μέσα από τις πολυάριθμες ποιητικές του συλλογές («Ιστοί αράχνης», «Σταλακτίτες», «Ειδύλλια», «Φωτερά σκοτάδια» κ.ά.), αλλά και τα ηθογραφικά πεζά του κείμενα («Αμαρυλλίς», «Το βοτάνι της ζωής», «Έρση» κ.ά.), καθώς και την πληθώρα διηγημάτων και παραμυθιών, πολλά από τα οποία φιλοξενούνταν εν αφθονία στα παλιότερα ανθολόγια του δημοτικού σχολείου. Αξίζει πάντως θα θυμηθούμε ότι ποιητής αποτέλεσε τον κεντρικό ήρωα της παλιάς ελληνικής ταινίας «Ανθισμένη αμυγδαλιά» (1959) σε σκηνοθεσία Χρήστου Αποστόλου με πρωταγωνιστή τον Ανδρέα Μπάρκουλη. Ο τίτλος της ταινίας ήταν εμπνευσμένος από το γνωστότερο ίσως ποίημα του Δροσίνη, την «Αμυγδαλιά», η οποία μελοποιημένη σε μορφή αθηναϊκής καντάδας υπήρξε ένα από τα δημοφιλέστερα τραγούδια της προπολεμικής Αθήνας.

Κι ακριβώς η απλή, αλλά τόσο ζωντανή και οικεία γραφή του Δροσίνη με την πιστή προσήλωση στους τεχνικούς κανόνες της προσωδίας έδωσε τη δυνατότητα σε πολλούς συνθέτες μας να δημιουργήσουν όμορφα τραγούδια, αν και δεν καταγράφεται στη δισκογραφία καμία ολοκληρωμένη δουλειά αποκλειστικά με δική του ποίηση. Μόνο στην πιο πρόσφατη από αυτές, το άλμπουμ «Τα ψηλά βουνά» (2016) σε μουσική Μιχάλη Κουμπιού, έχει μεγάλο μερίδιο ο ποιητής συμμετέχοντας με έξι συνολικά τραγούδια. Ο πρώτος πάντως συνθέτης στο χώρο του απλού τραγουδιού που μελοποίησε Δροσίνη ήταν - ποιος άλλος; - ο Μίκης Θεοδωράκης και μάλιστα στα πολύ νεανικά του χρόνια, όταν το 1939 (μόλις στα 14 χρόνια του) μελοποίησε τα ποιήματα «Τι θέλω» και «Εσπερινός» ανθολογώντας τα από τα αναγνωστικά της εποχής. Συστηματικότερη πάντως ενασχόληση με τον ποιητή παρατηρείται από τη δεκαετία του '80 και δώθε. Πρώτος ο Λέσβιος συνθέτης Παράσχος Μανιάτης συμπεριέλαβε δύο ποιήματα στο άλμπουμ «Νοσταλγία» (1983) και στη συνέχεια ο Νίκος Κυπουργός άλλο ένα στο soundtrack της ταινίας «Rom» (1989). Ακολούθησαν αρκετές σκόρπιες μελοποιήσεις τα επόμενα χρόνια από τους συνθέτες Βασίλη Παπανικολάου, Γιάννη Ζουγανέλη, Περικλή Κούκο, Ανδρέα Α. Αρτέμη, Νότη Μαυρουδή, Δημήτρη Παπαδημητρίου και Μιχάλη Κουμπιό.

Στην παρούσα ανθολογία είναι συγκεντρωμένα είκοσι μελοποιήσεις ποιημάτων του Γεώργιου Δροσίνη που πέρασαν στη δισκογραφία κατά το διάστημα 1983-2016. Η αρχή γίνεται με την πολυτραγουδισμένη «Αμυγδαλιά» που εδώ ερμηνεύει ο Αλίκη Καγιαλόγλου από το προσωπικό της άλμπουμ «Αέρας φυσάει τα τραγούδια» (1995). Ακολουθεί ένα παλιό τραγούδι («Της κοπέλας το νερό») σε μουσική του Σπύρου Σαμάρα (1861-1917), κορυφαίου εκπροσώπου της επτανησιακής μουσικής σχολής, εδώ ερμηνευμένο από τον βαρύτονο Παντελή Κοντό, ενώ η συλλογή κλείνει με τα έξι τραγούδια του Μιχάλη Κουμπιού από το άλμπουμ «Τα ψηλά βουνά» (2016) που προαναφέραμε. Αξιοσημείωτο είναι ότι δύο ποιήματα του Γεώργιου Δροσίνη δείχνουν να διεκδικούν τον τίτλο των πιο μελοποιημένων, δηλαδή το «Τι θέλω» (με τους περίφημους στίχους: "Δε θέλω του κισσού το πλάνο ψήλωμα, σε ξένα αναστηλώματα δεμένο...") που μελοποίησαν ο Μίκης Θεοδωράκης και ο Παράσχος Μανιάτης, καθώς και παιδικό «Η αλεπού καλόγρια» που έχει γνωρίσει αλλεπάλληλες μελοποιήσεις: Νότης Μαυρουδής, Περικλής Κούκος, Γιάννης Ζουγανέλης και Γιάννης Γιοκαρίνης!

Μνήμη Ντόρας Γιαννακοπούλου (1937-2025)

Έφυγε σήμερα από τη ζωή η Ντόρα Γιαννακοπούλου (1937-2025) σε ηλικία 88 ετών. Υπήρξε σπουδαία καλλιτέχνιδα και μάλιστα με την τριπλή ιδιότητα της ηθοποιού, της ερμηνεύτριας και της συγγραφέως. Οι δυο πρώτες ιδιότητές της αναπτύχθηκαν παράλληλα, κυρίως κατά τη δεκαετία του '60, όταν εμφανίστηκε σε κάμποσες ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου («Η λίμνη των στεναγμών» 1959, «Ψιτ, κορίτσια» 1959, «Τα σκαλοπάτια της ζωής» 1962, «Καταιγίδα» 1965 κ.ά.), αλλά και στο θέατρο, ενώ η συνάντησή της με τον Μίκη Θεοδωράκη της έδωσε την ευκαιρία να προσφέρει την εκφραστική φωνή της σε σημαντικές δημιουργίες του μεγάλου συνθέτη («Όμορφη πόλη», «Ένας όμηρος», «Μαγική πόλις», «Μικρές Κυκλάδες»). 

Στα χρόνια της Επταετίας βρέθηκε στο εξωτερικό συμμετέχοντας στις περιοδείες του Μίκη Θεοδωράκη, όπου μάλιστα βρήκε την ευκαιρία να ηχογραφήσει εκ νέου κάποιους νεότερους κύκλους τραγουδιών του συνθέτη γραμμένους στα χρόνια του εκτοπισμού του στη Ζάτουνα της Αρκαδίας («Τα λαϊκά», «Αρκαδίες 2,3 & 6»).

Μετά τη Μεταπολίτευση στράφηκε στο χώρο της συγγραφής και μας έδωσε μερικά πολύ πετυχημένα μυθιστορήματα, τα περισσότερα από τα οποία παίχτηκαν και στην ελληνική τηλεόραση με μουσική του Βασίλη Δημητρίου και σκηνοθεσία του Κώστα Κουτσομύτη («Πρόβα νυφικού», «Ο μεγάλος θυμός», «Οι τρεις χήρες» κ.ά.). Η τελευταία συγγραφική της δημιουργία εκδόθηκε το 2011 με τίτλο «Πεθαίνω για σένα».

Η Ντόρα Γιαννακοπούλου στο Δισκοβόλο:

1962. Όμορφη πόλη (Τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη από την ομώνυμη θεατρική παράσταση)

1963. Ένας όμηρος (4 τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη από την ομώνυμη θεατρική παράσταση)

1963. Μαγική πόλις (Τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη από την ομώνυμη μουσική παράσταση με τη σύμπραξη του Μάνου Χατζιδάκι)

1964. Μικρές Κυκλάδες (Κύκλος τραγουδιών του Μίκη Θεοδωράκη σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη)

1965. Καταιγίδα (Μουσική και τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη για την ομώνυμη κινηματογραφική ταινία)

1970. Η Ντόρα Γιαννακοπούλου τραγουδά Μίκη Θεοδωράκη (Τραγούδια σε δεύτερη εκτέλεση από τους κύκλους «Τα λαϊκά», «Αρκαδία ΙΙΙ»)

1974. Τραγούδια της Ζάτουνας (Τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη σε δεύτερη εκτέλεση από τους κύκλους «Αρκαδία ΙΙ» και «Αρκαδία VI»)

2001. Οι τρεις χήρες (Μουσική του Βασίλη Δημητρίου για την ομώνυμη τηλεοπτική σειρά βασισμένη στο βιβλίο της Ντόρας Γιαννακοπούλου)

Γρηγόρης Μπιθικώτσης: Από τις 78 στροφές (2007)

Το 2007 από την ΕΜΙ / His Master's Voice εκδόθηκε ένα πολύ σημαντικό διπλό ψηφιακό άλμπουμ με τίτλο: Γρηγόρης Μπιθικώτσης: Από τις 78 στροφές. Και είναι σημαντική η συγκεκριμένη έκδοση, ενταγμένη σε μια μια μεγάλη σειρά ανάλογων αφιερωμάτων στους σπουδαιότερους καλλιτέχνες που φιλοξενούνταν κάτω από τη στέγη της μεγάλης αυτής δισκογραφικής εταιρείας, γιατί καταγράφει τα πρώτα βήματα που κορυφαίου ερμηνευτή και συνθέτη από την εποχή του γραμμοφώνου και των δίσκων 78 στροφών, ενός ηχητικού φορέα που ήταν ο μοναδικός μέχρι το 1960, όταν και άρχισε σταδιακά να επικρατεί ο δίσκος βινυλίου 45 (αρχικά) και 33 στροφών.

Η πολύ φροντισμένη έκδοση που επιμελήθηκε ο Κώστας Μπαλαχούτης φιλοξενεί συνολικά 40 τραγούδια με την απόλυτη σφραγίδα του Γρηγόρη Μπιθικώτση, είτε ως συνθέτη, είτε ως ερμηνευτή, είτε φυσικά και με τις δυο ιδιότητες. Τα τραγούδια είναι ηχογραφημένα κατά το διάστημα 1949-1960. Τα περισσότερα αποτελούν συνθέσεις του Μπιθικώτση, αρχής γενομένης με το ζεϊμπέκικο σε καθαρά ρεμπέτικο ύφος «Το καντήλι τρεμοσβήνει» ηχογραφημένο το 1949 σε στίχους του Χαράλαμπου Βασιλειάδη με ερμηνεύτρια τη Σούλα Καλφοπούλου και στις δεύτερες φωνές τον Μάρκο Βαμβακάρη και τον Στελλάκη Περπινιάδη. Ακολούθησαν το 1953 τα τραγούδια: «Πήρα τη στράτα την κακιά» και «Ξένο σπίτι, ξένες πόρτες», αμφότερα σε στίχους και πάλι του Χαράλαμπου Βασιλειάδη, από τα οποία το πρώτο ερμηνεύει η μόλις 13 χρονών πρωτοεμφανιζόμενη Πόλυ Πάνου και το δεύτερο ο Πρόδρομος Τσαουσάκης.

Το 1955 ήταν μια οριακή χρονιά για την πορεία του Μπιθικώτση, αφού εκείνη τη χρονιά αποφάσισε για πρώτη φορά να ηχογραφήσει τραγούδια του με τη δική του φωνή. Η αρχή έγινε με δυο ζεϊμπέκικα, το περίφημο «Τρελοκόριτσο» σε στίχους Γιάννη Παπαδόπουλου και το «Βρε πού πάμε» σε στίχους Δημήτρη Γκούτη. Η επιτυχία του «Τρελοκόριτσου» συνέβαλε αποφασιστικά στην άμεση καθιέρωσή του ως ερμηνευτή κι έτσι αμέσως άρχισε να ηχογραφεί και τραγούδια άλλων δημιουργών χτίζοντας σιγά σιγά το μύθο του. Από τους πρώτους μάλιστα που τον αξιοποίησαν ερμηνευτικά ήταν και ο Μάνος Χατζιδάκις με δυο τραγούδια («Είμαι άντρας», «Γαρίφαλο στ' αφτί») από την ταινία «Λατέρνα, φτώχεια και φιλότιμο» (1955). 

Στην έκδοση λοιπόν φιλοξενούνται και αρκετά τραγούδια άλλων συνθετών με τη φωνή του Γρηγόρη Μπιθικώτση ηχογραφημένα κατά την πενταετία 1956-1960, όπως του Μάρκου Βαμβακάρη, του Βασίλη Τσιτσάνη, του Απόστολου Καλδάρα, του Γιώργου Μητσάκη, του Γιώργου Ζαμπέτα, του Θόδωρου Δερβενιώτη, του Μπάμπη Μπακάλη και του Στέλιου Χρυσίνη. Από το 1960 και εξής με την έλευση των 45 στροφών και την ιστορική συνάντησή του με τον Μίκη Θεοδωράκη θα αλλάξει εκ βάθρων την καριέρα του...

Η Μαρία Φαραντούρη τραγουδά Έλληνες & ξένους συνθέτες (1975-2003)

Χθες σταθήκαμε στη διαχρονική συμπόρευση της Μαρίας Φαραντούρη με τον Μίκη Θεοδωράκη, μια διαδρομή που κράτησε πάνω από τέσσερις δεκαετίες αδιάλειπτης συνεργασίας. Θεωρώ λοιπόν απαραίτητο σήμερα να δούμε και στην παράλληλη διαδρομή της κορυφαίας ερμηνεύτριας μέσα από τις εξαιρετικά ενδιαφέρουσες συνεργασίες της και με άλλους Έλληνες (αλλά και ξένους) συνθέτες που συνέβαλαν σε μεγάλο βαθμό στην καθολική καταξίωσή της εντός κι εκτός των συνόρων.

Θα πρέπει βέβαια πρώτα απ' όλα να επισημάνουμε ότι η πρώτη δεκαετία της Φαραντούρη στο ελληνικό τραγούδι, από το 1965 δηλαδή που πρωτοεμφανίστηκε στη δισκογραφία ως τα μέσα της επόμενης δεκαετίας, όλη η δισκογραφημένη της δουλειά ήταν συνδεδεμένη αποκλειστικά με τον Μίκη Θεοδωράκη. Το 1975 σημειώθηκαν τα πρώτα της ανοίγματα σε άλλους δημιουργούς με δύο προσωπικούς δίσκους που υπέγραψαν δύο σπουδαίοι συνθέτες μας, ο Μάνος Λοΐζος με τα «Νέγρικα» σε στίχους του Γιάννη Νεγρεπόντη και η Ελένη Καραΐνδρου με τη «Μεγάλη αγρυπνία» σε στίχους του Κ.Χ. Μύρη. Η αλήθεια πάντως είναι ότι και τα δυο αυτά σημαντικά έργα είχαν αρχίσει να προετοιμάζονται αρκετά χρόνια νωρίτερα, αλλά τελικά βρήκαν το δρόμο της δισκογραφίας τη συγκεκριμένη χρονιά. Ένα χρόνο αργότερα ο Μάνος Χατζιδάκις επέλεξε τη Φαραντούρη ως βασική ερμηνεύτρια στο έργο «Τα παράλογα» σε στίχους Νίκου Γκάτσου, ενώ ο ίδιος συνθέτης - που πάντα δήλωνε την ξεχωριστή εκτίμηση που έτρεφε για την ερμηνεύτρια - την αξιοποίησε και σε αρκετές άλλες δουλειές του τα κατοπινά χρόνια, όπως: «Η εποχή της Μελισσάνθης» (1980), «Σκοτεινή μητέρα» (1986) και «Ρωμαϊκή Αγορά» (1986).

Την ίδια εποχή η Μαρία Φαραντούρη άρχισε να παρουσιάζει για λογαριασμό της εταιρείας Minos και μια σειρά θεματικών προσωπικών δίσκων με επανεκτελέσεις επιλεγμένου υλικού από το διεθνές ρεπερτόριο. Πρόκειται για τα άλμπουμ: «Τραγούδια διαμαρτυρίας απ' όλο τον κόσμο» (1977), «Η Μαρία Φαραντούρη τραγουδάει Μπρεχτ» (1979), «Η Μαρία Φαραντούρη τραγουδάει Λιβανελί» (1982), «Η Μαρία Φαραντούρη τραγουδά Lucio Dalla» (1995), «H Μαρία Φαραντούρη τραγουδάει Gershwin» (2007). Παράλληλα συμμετείχε και σε αρκετούς δίσκους διάφορων άλλων δημιουργών, όπως: «Η αγάπη είναι ο φόβος» (1980) και «Μπλε» (2003) του Μιχάλη Γρηγορίου, «Κάπου Ανατολικοδυτικά» (1989) του Νότη Μαυρουδή, «Τα μυστικά του κήπου» (2001) του Νίκου Κυπουργού, «Τα χρωματιστά τραγούδια» (2002) της Μαρίζας Κωχ, καθώς και άλλες σκόρπιες μικρές συμμετοχές. 

Σημαντικό σταθμό στην προσωπική της δισκογραφία αποτέλεσε ο πολυσυλλεκτικός προσωπικός της δίσκος «17 Τραγούδια» (1990) με συνθέσεις (κυρίως επανεκτελέσεις) διαφόρων δημιουργών, μεταξύ των οποίων και ο Βαγγέλης Παπαθανασίου, ενώ το 2000 συνεργάστηκε με τη Λένα Πλάτωνος στο άλμπουμ «Τρίτη πόρτα» που αποτελεί την τελευταία προσωπική τους δουλειά με πρωτότυπα τραγούδια. Μάλιστα το 2005 είχε μια δεύτερη συνεργασία (σε ζωντανή ηχογράφηση) με τον Τούρκο τραγουδοποιό Ζιλφί Λιβανελί με τίτλο «Η μνήμη του νερού», ενώ το 2007 ξανασυναντήθηκε με την Ελένη Καραΐνδρου στο άλμπουμ «Elegy of the Uprooting». Αξίζει, τέλος, να επισημάνουμε και κάποιες πολύ ενδιαφέρουσες συνεργασίες της Φαραντούρη τα τελευταία χρόνια με Τούρκους μουσικούς, όπως ο Fuat Saka, ο Taner Akyol και ο Cihan Türkoğlu.

Η Μαρία Φαραντούρη τραγουδά Μίκη Θεοδωράκη (1965-1998)

Η μεγάλη Ελληνίδα ερμηνεύτρια Μαρία Φαραντούρη συμπληρώνει σήμερα αισίως τα 78 της χρόνια, καθώς γεννήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 1947 στην Αθήνα, ενώ σε πολύ μικρή ηλικία, μόλις στα 16 της, είχε την τύχη να βρεθεί δίπλα στον Μίκη Θεοδωράκη, για να γίνει έτσι η ισόβια μούσα του, με την επική φωνή της οποίας είναι ταυτισμένο το μεγαλύτερο μέρος της έντεχνης λαϊκής μουσικής του. 

Θα αποτελούσε κοινοτοπία να γράψουμε για άλλη μια φορά τη σημασία αυτής της διαχρονικής συνεργασίας που ξεπέρασε τα ελληνικά σύνορα και - ειδικά στα χρόνια της χουντικής Επταετίας - έφτασε στα πέρατα της γης μέσα από τις εκατοντάδες συναυλίες του μεγάλου συνθέτη, όπου τον ακολουθούσε πάντα η Φαραντούρη. Εκείνο που μας ενδιαφέρει στο σημερινό αφιέρωμα είναι η συνεργασία των δύο κορυφαίων καλλιτεχνών σε επίπεδο δισκογραφίας, όπου ο σχετικός κατάλογος αριθμεί δεκάδες εκδόσεις, οι περισσότερες από την Columbia. Η αρχή έγινε το 1965 με το τραγούδι «Ματωμένο φεγγάρι» σε στίχους Νίκου Γκάτσου που εντάχθηκε στον κύκλο «Χρυσοπράσινο φύλλο», ενώ αργότερα συμπεριλήφθηκε και στον κύκλο «Θαλασσινά φεγγάρια» (1974). Την ίδια εποχή κυκλοφόρησε και ο εμβληματικός δίσκος «Η μπαλάντα του Μαουτχάουζεν» με τέσσερα αριστουργηματικά τραγούδια σε ποίηση Ιάκωβου Καμπανέλλη μαζί με τον άτυπο «Κύκλο Φαραντούρη» με έξι πανέμορφα λυρικά λαϊκά τραγούδια γραμμένα για τη φωνή της Φαραντούρη. Παράλληλα ηχογραφήθηκε σε δεύτερη εκτέλεση και ο θεατρικός κύκλος «Ένας Όμηρος» που είχε πρωτοκυκλοφορήσει με τη φωνή του συνθέτη το 1964.

Στα χρόνια της Επταετίας ο συνθέτης ήταν πλέον απαγορευμένος κι αυτό ανέστειλε αναγκαστικά και τη δραστηριότητα της Μαρίας Φαραντούρη. Όταν ο συνθέτης κατάφερε να απαλλαγεί από τους περιορισμούς του καθεστώτος και να καταφύγει στο εξωτερικό, είχε την ευκαιρία να αναπτύξει μια έντονη δραστηριότητα με ζωντανές εμφανίσεις σε πολλές χώρες του εξωτερικού έχοντας πάντα δίπλα του τη Μαρία Φαραντούρη και μαζί της να ηχογραφήσει αρκετά από τα έργα που είχε ήδη συνθέσει στις φυλακές και τους τόπους απομόνωσης που του είχε επιβάλει το χουντικό καθεστώς. Είναι η εποχή που δημιουργήθηκαν έργα, όπως: «Ο ήλιος και ο χρόνος» (1967), «Romancero gitano» (1967) σε ποίηση F.G. Lorca και ελληνική απόδοση Οδυσσέα Ελύτη, «Μυθιστόρημα» (1968) σε ποίηση Γιώργου Σεφέρη,  «Κατάσταση πολιορκίας» (1968), «Αρκαδία 8» (1969) σε ποίηση Μανώλη Αναγνωστάκη, «Πνευματικό εμβατήριο» (1969) σε ποίηση Άγγελου Σικελιανού και άλλα. Τα περισσότερα από τα έργα αυτά ηχογραφήθηκαν στο εξωτερικό κυρίως κατά το διάστημα 1971-1974 και φυσικά στην ελληνική αγορά κυκλοφόρησαν μαζικά αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση. 

Ο επόμενος μεγάλος σταθμός της συνεργασίας της Μαρίας Φαραντούρη με τον Μίκη Θεοδωράκη ήρθε το 1975 με τη ζωντανή ηχογράφηση της πρώτης εκδοχής του επικού έργου «Canto general» σε ποίηση του Pablo Neruda και μάλιστα στην πρωτότυπη γλώσσα, ενώ το 1979 κυκλοφόρησε ο μελοποιημένος ποιητικός κύκλος «Οι γειτονιές του κόσμου» σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου και δυο χρόνια αργότερα ο κύκλος «Ο επιβάτης» σε στίχους του Κώστα Τριπολίτη. Μεσολάβησε μια σχετικά μακρά περίοδος χωρίς οι δυο καλλιτέχνες να παρουσιάσουν κάτι καινούργιο, για να ακολουθήσει την επόμενη δεκαετία ένας νέος κύκλος συνεργασίας που απέφερε τα έργα: «Η Βεατρίκη στην Οδό Μηδέν» (1994), «Τα Λυρικότερα» ή «Poetica» (1996), αμφότερα σε ποίηση Διονύση Καρατζά, «Τα λυρικότατα» ή «Άσματα» (1998) και «Σερενάτες» (1998). 

Με το νέο αιώνα έχουμε άλλες δυο δισκογραφικές συναντήσεις, μία το 2006 με το άλμπουμ «Ερημιά» (στίχοι Λευτέρη Παπαδόπουλου) με κοινούς ερμηνευτές τη Μαρία Φαραντούρη και τον Μανώλη Μητσιά που επιμελήθηκε ο Σταύρος Ξαρχάκος, και άλλη μία το 2007 με τον κύκλο «Οδύσσεια» σε ποίηση Κώστα Καρτελιά, για να ολοκληρωθεί έτσι η μακρά συνεργασία της Μαρίας Φαραντούρη με τον Μίκη Θεοδωράκη σε επίπεδο πρωτότυπης δημιουργίας. Φυσικά μέχρι και σήμερα δεν έπαψαν ποτέ να εκδίδονται αμέτρητες ανθολογίες ή επανεκτελέσεις ή ζωντανές ηχογραφήσεις βασισμένες στο σπουδαίο αυτό υλικό που σφράγισε με τις ανυπέρβλητες ερμηνείες της η μεγάλη ερμηνεύτρια.

Πάνος Γαβαλάς: Κάθε καημός και δάκρυ (2005)

Πριν από 99 χρόνια, στις 26 Νοεμβρίου 1926, γεννήθηκε στηνν Αθήνα ο Πάνος Γαβαλάς (1926-1988) ένας από τους κορυφαίους ερμηνευτές του κλασικού λαϊκού τραγουδιού των δεκαετιών του '50 και '60 - του τρίτου βασικού πυλώνα, θα έλεγα, σε επίπεδο ερμηνείας, δίπλα στον Γρηγόρη Μπιθικώτση (1922-2005) και τον Στέλιο Καζαντζίδη (1931-2001) -, ο οποίος πρωτοεμφανίστηκε στο πάλκο αμέσως μετά τον πόλεμο, αρχικά ως μπουζουξής και λίγο αργότερα ως ερμηνευτής με πρώτο ηχογραφημένο τραγούδι το «Πέφτουν τα φύλλα απ' τα κλαδιά» (1951) του Γιώργου Μητσάκη. Το 1956 μάλιστα ηχογράφησε και την πρώτη δική του σύνθεση, το υπέροχο λαϊκό τραγούδι «Σιγανοψιχάλισμα», από τις ωραιότερες στιγμές ολόκληρης της καριέρας του. Είχε την τύχη βέβαια να εμφανιστεί στο προσκήνιο στην πιο γόνιμη περίοδο των κορυφαίων λαϊκών μας δημιουργών (Βασίλης Τσιτσάνης, Απόστολος Καλδάρας, Γιώργος Μητσάκης, Μανώλης Χιώτης, Κώστας Καπλάνης, Γιώργος Ζαμπέτας κ.ά.) και να χτίσει έτσι ένα ακαταμάχητο ρεπερτόριο με δεκάδες κοσμαγάπητα τραγούδια που εξακολουθούν να ακούγονται και να αποτελούν απαραίτητο υλικό σε κάθε γιορτινή λαϊκή εκδήλωση μέχρι τις μέρες μας.

Το 2005 η EMI Columbia, στο πλαίσιο της ιδιαίτερα επιμελημένης ηχητικά και αισθητικά σειράς δίσκων με τίτλο Capitol Original Masters, εξέδωσε ένα διπλό ψηφιακά επανεπεξεργασμένο (remastering) άλμπουμ με τίτλο «Κάθε καημός και δάκρυ», παρμένο προφανώς από το εμβληματικό τραγούδι των Γιώργου Κατσαρού και Πυθαγόρα «Κάθε λιμάνι και καημός» που πρωτοκυκλοφόρησε το 1963 σε δίσκο 45 στροφών. Η πλουσιότατη αυτή συλλογή περιλαμβάνει 40 τραγούδια με τη φωνή του Πάνου Γαβαλά ηχογραφημένα κατά την περίοδο 1954-1975, σχεδόν στο σύνολό τους προερχόμενα από δίσκους 78 και 45 στροφών, με εξαίρεση τρία τραγούδια («Θέλω ν απω τον πόνο μου», «Δοκιμασία», «Άσε με πια») που ανθολογήθηκαν από τον προσωπικό δίσκο 33 στροφών του τραγουδιστή «Θέλω να πω τον πόνο μου» (1975) σε μουσική του Κώστα Σταματάκη. Στη συλλογή θα βρούμε όλα σχεδόν τα γνωστά και διαχρονικά τραγούδια του Πάνου Γαβαλά, συνθέσεις των Βασίλη Τσιτσάνη, Απόστολου Καλδάρα, Μανώλη Χιώτη, Κώστα Καπλάνη, Γεράσιμου Κλουβάτου, Νίκου Μεϊμάρη, Βασίλη Βασιλειάδη, Γιώργου Ζαμπέτα, Αντώνη Ρεπάνη, Γιάννη Κυριαζή, Γιώργου Κόρου, Γιώργου Κοινούση, αλλά και των Μίκη Θεοδωράκη, Μάνου Χατζιδάκι, Σταύρου Ξαρχάκου και Γιώργου Κατσαρού.

Από το σπουδαίο, αν και αρκετά άνισο αυτό υλικό, ξεχωρίζουν ασφαλώς μερικές εμβληματικές στιγμές σφραγισμένες από την αξεπέραστη ερμηνεία του Πάνου Γαβαλά, όπως τρία τραγούδια του Απόστολου Καλδάρα: «Εβίβα ρεμπέτες» (γραμμένο το 1947, εδώ σε δεύτερη εκτέλεση του 1965), «Μένα με λένε Περικλή» (1955), «Θα βρω μουρμούρη μπαγλαμά» (1957). Και φυσικά τα τραγούδια: «Σιγανοψιχάλισμα» (1956) και «Εγώ είμαι ένα παλιόπαιδο» (1962) σε μουσική δική του, «Οι γλάροι» (1960) του Νίκου Μεϊμάρη (η περίφημη εισαγωγή του αποτέλεσε το σήμα των μουσικών εκπομπών της Columbia επί δεκαετίες), «Μείνε αγάπη μου κοντά μου» (1961) του Βασίλη Τσιτσάνη, «Κάποιο πρωινό στον Πειραιά» (1963) του Μίκη Θεοδωράκη, «Κάθε λιμάνι και καημός» (1963) του Γιώργου Κατσαρού (από την ταινία «Το κάθαρμα»), «Όνειρο δεμένο» (1964) του Σταύρου Ξαρχάκου (από την ταινία «Λόλα») και «Φθινόπωρο» (1965) του Γιώργου Ζαμπέτα. 

Τους στίχους, μεταξύ άλλων, υπογράφουν και οι: Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου, Κώστας Βίρβος, Χρήστος Κολοκοτρώνης, Χαράλαμπος Βασιλειάδης, Πυθαγόρας, Βαγγέλης Γκούφας και Δημήτρης Χριστοδούλου. Μαζί με τον ερμηνευτή στα περισσότερα τραγούδια ακούγεται ως δεύτερη φωνή η διαχρονική του συνεργάτιδα Ρία Κούρτη, ενώ σε μερικά τραγούδια τον συνοδεύουν η Βούλα Γκίκα, η Μαρίκα Νίνου, η Μαίρη Λίντα, η Μπέμπα Φινέτη και η Ζωή Παναγιώτου. 

Γιάννης Κακουλίδης: Τραγούδια 1964-1977

Συμπληρώνονται σήμερα δέκα χρόνια από το θάνατο του Γιάννη Κακουλίδη (1946-2015), ενός πολυσύνθετου πνευματικού ανθρώπου, στιχουργού, ποιητή, θεατρικού συγγραφέα και πολιτικού, ο οποίος άφησε το δικό του χνάρι στο ελληνικό τραγούδι, κυρίως στα νεανικά του χρόνια, αφού μόλις στα 18 του μπήκε στη δισκογραφία και με τον συνομήλικό του συνθέτη Νότη Μαυρουδή μας χάρισε μερικές πανέμορφες στιγμές εκεί στα μέσα της δεκαετίας του '60, κυρίως με τη φωνή του Γιώργου Ζωγράφου («Άκρη δεν έχει ο ουρανός», «Τα γιορτινά σου φόρεσε», «Αυγή θλιμμένη», «Αλλού χορεύει η χαρά», «Σε ψάχνω» κ.ά.), αλλά και με άλλες νεοκυματικές φωνές.

Αργότερα ο στιχουργός διεύρυνε τον κύκλο των συνεργασιών του και με άλλους συνθέτες, όπως ο Χρήστος Λεοντής, ο Μίμης Πλέσσας, ο Γιώργος Κοντογιώργος, ο Γιώργος Κριμιζάκης και ο Γιώργος Κοτσώνης, ενώ στα μέσα της δεκαετίας του '70 ξεκίνησε μια μακροχρόνια και πολύ γόνιμη συνεργασία με τον Χριστόδουλο Χάλαρη που απέφερε τρεις ολοκληρωμένους κύκλους τραγουδιών («Τροπικός της Παρθένου», «Ακολουθία», «Πάθη απόκρυφα»). Το ευρηματικό του πνεύμα μάλιστα τον οδήγησε και σε μια εντελώς διαφορετική συνεργασία, καρπός της οποίας ήταν μια μακρά σειρά χιουμοριστικών και σατιρικών δίσκων με τον Χάρρυ Κλυνν («Δοξάστε με», «Πατάτες», «Μαλακά πιο μαλακά», «Έθνος ανάδελφον», «Natin Fatin») που άφησαν εποχή και γνώρισαν τεράστια εμπορική επιτυχία.

Από την σημαντική λοιπόν προσφορά του Γιάννη Κακουλίδη στο ελληνικό τραγούδι σταχυολόγησα μερικές χαρακτηριστικές στιγμές από την πιο γόνιμη δημιουργική του περίοδο, το διάστημα 1964-1977. Είναι μια ανθολογία 24 τραγουδιών που μοιράζονται σε δυο ισοδύναμες μικρές ενότητες. Η πρώτη περιλαμβάνει αποκλειστικά τραγούδια σε μουσική του Νότη Μαυρουδή από το διάστημα 1964-1967, τα οποία ερμηνεύουν ο Γιώργος Ζωγράφος, η Αρλέτα, η Σούλα Μπιρμπίλη και ο Αλέξης Γεωργίου. Η δεύτερη ενότητα είναι αφιερωμένη στις συνεργασίες του στιχουργού κατά το διάστημα 1966-1977 με άλλους συνθέτες, δηλαδή: Χρήστος Λεοντής, Γιώργος Κοντογιώργος, Γιώργος Κοτσώνης, Γιώργος Κριμιζάκης, Χριστόδουλος Χάλαρης και Μίμης Πλέσσας. Τραγουδούν: Βαγγέλης Περπινιάδης, Γιώργος Ζωγράφος, Μιχάλης Βιολάρης, Χριστόδουλος Χάλαρης, Νίκος Ξυλούρης, Δήμητρα Γαλάνη, Χρύσανθος, Ρένα Κουμιώτη, Γιώργος Μαρίνος και Βούλα Σαββίδη.

Η Μαίρη Λίντα τραγουδά Θεοδωράκη, Χατζιδάκι και Μαρκόπουλο

Μπορεί το ρεπερτόριο της Μαίρης Λίντα στη χρυσή της εποχή (τέλη της δεκαετίας του '50 και πρώτο μισό της δεκαετίας του '60) να χτίστηκε με το ακαταμάχητης γοητείας υλικό που της χάρισε ο Μανώλης Χιώτης, αλλά έχει μεγάλο ενδιαφέρον ότι παράλληλα την ίδια περίπου εποχή η μεγάλη ερμηνεύτρια κίνησε το ενδιαφέρον και άλλων συνθετών και μάλιστα των κορυφαίων της εποχής, δηλαδή του Μίκη Θεοδωράκη, του Μάνου Χατζιδάκι και του Γιάννη Μαρκόπουλου. 

Ειδικά με τον Μίκη Θεοδωράκη η συνεργασία της ίδιας και του Μανώλη Χιώτη στις αρχές του '60 ήταν συνεχής και απέφερε αρκετές ηχογραφήσεις κλασικών τραγουδιών σε πρώτη ή και δεύτερη εκτέλεση, τις οποίες σφράγισε ανεξίτηλα με τις αξεπέραστες ερμηνείες της. Πρόκειται για 22 συνολικά ηχογραφήσεις που πραγματοποιήθηκαν κατά το διάστημα 1960-1963. Σ' αυτές περιλαμβάνονται δώδεκα τραγούδια από τον κύκλο Αρχιπέλαγος σε στίχους του Νίκου Γκάτσου, του Γιάννη Θεοδωράκη, του Πάνου Κοκκινόπουλου, του Οδυσσέα Ελύτη και του Μίκη Θεοδωράκη, τα οποία ηχογραφήθηκαν κατά τη διετία 1960-1961 παράλληλα με τις αντίστοιχες ηχογραφήσεις με τη φωνή του Γρηγόρη Μπιθικώτση. Ανάμεσά τους και η «Απαγωγή», το τραγούδι που κατέκτησε το πρώτο βραβείο στο τρίτο Φεστιβάλ τραγουδιού του 1961. Έχουμε επίσης δύο τραγούδια από τον κύκλο Πολιτεία («Μάνα μου και Παναγιά», «Δραπετσώνα») σε στίχους του Τάσου Λειβαδίτη ηχογραφημένα το 1960/61, καθώς και τα οκτώ τραγούδια από τον Επιτάφιο του Γιάννη Ρίτσου στην τρίτη ολοκληρωμένη εγγραφή του έργου - και κατά τη γνώμη την καλύτερη - που πραγματοποιήθηκε το 1963, τρία χρόνια μετά τις δύο πρώτες με τη Νάνα Μούσχουρη και τον Γρηγόρη Μπιθικώτση.

Κατά το διάστημα 1961-1964 η Μαίρη Λίντα είχε την τύχη να συνεργαστεί και με τον Μάνο Χατζιδάκι και το αποτέλεσμα ήταν τέσσερα πανέμορφα τραγούδια που γράφτηκαν για τον κινηματογράφο κι εκδόθηκαν σε δίσκους 45 στροφών. Παλιότερο όλων το χασάπικο «Ξημερώνει» (1961) σε στίχους Βαγγέλη Γκούφα από την ταινία «Η Λίζα και η άλλη», για να ακολουθήσουν τα τραγούδια «Θαλασσοπούλια» και «Τραγούδι της Σειρήνας» (και τα δυο από την ταινία «Aliki my Love», 1963) και «Κάνε το δάκρυ σου χαρά» (1964) γραμμένο για την ταινία «In the Cool of the Day», όλα σε στίχους του Νίκου Γκάτσου.

Δυο τραγούδια όλα κι όλα είναι η σοδειά από τη συνεργασία της Μαίρης Λίντα με τον Γιάννη Μαρκόπουλο την εποχή που ο συνθέτης έκανε ακόμα τα πρώτα του βήματα και πειραματιζόταν στο λαϊκό ήχο. Πρόκειται για τα τραγούδια «Άι γοργόνα καλομοίρα» σε στίχους του Κώστα Γεωργουσόπουλου και «Σπίτι μου» σε στίχους του συνθέτη, αμφότερα ηχογραφημένα στα τέλη του 1962 και στις αρχές του 1963 και προορισμένα για δίσκο 45 στροφών που για κάποιο λόγο δεν κυκλοφόρησε ποτέ. Το πρώτο εκδόθηκε για πρώτη φορά πολύ αργότερα στο άλμπουμ Άκου τ' αηδόνια (1987), ενώ το δεύτερο - στη συγκεκριμένη εκτέλεση, γιατί το 1964 κυκλοφόρησε με τη φωνή της Νίκης Καμπά - παραμένει ανέκδοτο.

Με αφορμή τη «Μυγδαλιά» του Δημήτρη Σιμιτσή

Ολοκληρώνουμε σήμερα αυτό το άτυπο λεσβιακό τρίπτυχο που ξεκίνησε προχθές με το καινούργιο βιβλίο του ντόπιου συγγραφέα Παναγιώτη Ν. Βέη, συνεχίστηκε χθες με το μικρό αφιέρωμα στη συμπλήρωση 114 χρόνων από τη γέννηση του Οδυσσέα Ελύτη, για να κλείσει ο κύκλος αυτός με έναν άλλο Λέσβιο ποιητή που μπορεί να μην έχει την αίγλη και την παγκόσμια καταξίωση του νομπελίστα ομολόγου του, αλλά αποτελεί χωρίς αμφιβολία μια πολύ ενδιαφέρουσα και πηγαία ποιητική φωνή που χαίρει της εκτίμησης τουλάχιστον της τοπικής κοινωνίας.

Ο λόγος για τον ερασιτέχνη ποιητή Δημήτρη Σιμιτσή, γεννημένο στη Μυτιλήνη το 1934, έναν αυτοδημιούργητο εραστή του λόγου, άνθρωπο του καθημερινού μόχθου με την καθάρια ματιά απέναντι στη ζωή και τους ανθρώπους που στάθηκαν η πηγή της έμπνευσής του. Το λέει κι ο ίδιος με το δικό του τρόπο σε ένα από τα ποιήματα της συλλογής «Εικοστός πρώτος αιώνας» (Μυτιλήνη, 2002): «Έχω την πίστη μέσα μου κρυφήν ελπίδα στο Θεό / σεμνά τραγούδια έγραψα και τους φτωχούς υμνούσα / κι ας ήτανε κι η αφορμή μες στο σκοτάδι να βρεθώ / πάντα μου είχα δύναμη και τα κακά σκορπούσα». Με την αυθόρμητη έμπνευση του άδολου μαχητή της ζωής και την πηγαία του γραφή μάς έχει δώσει ως τώρα έξι ποιητικές συλλογές («Μόχθος και ιδρώτας Α», «Μόχθος και ιδρώτας Β», «Δεύτερη όψη», «Δέκα εντολές», «Εικοστός αιώνας», «Εικοστός πρώτος αιώνας») και δυο πεζογραφήματα («Δεύτερη όψη του τρελού», «Πετούλιας») από το 1977 που έκανε την πρώτη επίσημη εμφάνισή του στα γράμματα.

Την ειδικότερη αφορμή για τη δεύτερη αυτή αναφορά μας στον λαϊκό Λέσβιο ποιητή την έδωσε ένα χαρακτηριστικό ποίημά του με τίτλο «Η μυγδαλιά». Το ποίημα αυτό μελοποίησε ο επίσης Λέσβιος λόγιος συνθέτης Παράσχος Μανιάτης και το παρουσίασε, μαζί με το ποίημα «Ο τσολιάς» (δηλαδή ο Θεόφιλος), στη μεγάλη συναυλία που έδωσε στις 8 Νοεμβρίου 2012 στο Δημοτικό Θέατρο της Μυτιλήνης στο πλαίσιο του εορτασμού για τη συμπλήρωση ενός αιώνα ελεύθερης Λέσβου από τον τουρκικό ζυγό. Το τραγούδι ερμήνευσε η σοπράνο της Λυρικής Σκηνής Ελισάβετ Αθανασοπούλου, ενώ την ορχήστρα διηύθυνε ο συνθέτης. 

Ο πηγαίος και ανεπιτήδευτος λόγος του Δημήτρη Σιμιτσή μορφοποιημένος σε έμμετρο ομοιοκατάληκτο στίχο, καταφέρνει να αποδώσει εύστοχα το θέμα του μέσα από έναν μυστικό «μονόλογο» με την ανθισμένη μυγδαλιά της αυλής του που γίνεται η αφορμή για στοχαστικούς διαλογισμούς με συμβολικές βιωματικές αυτοαναφορές. Το ποίημα κωδικοποιεί σε μεγάλο βαθμό όλον τον ποιητικό κόσμο του Σιμιτσή, τον οποίο ο παλιός και έγκριτος κριτικός της λογοτεχνίας μας Γιώργος Βαλέτας (1907-1989), επίσης Λέσβιος, δε δίστασε να τον αποκαλέσει λαϊκό βάρδο επαινώντας την «προχωρημένη στιχουργική μαστοριά» του ποιητή με τη βαθιά ανθρώπινη ευαισθησία που αναβλύζει απευθείας από τις πιο καθάριες τρεχούμενες πηγές, ενώ ο Λέσβιος συγγραφέας Κώστας Μίσσιος έκανε λόγο για «έναν ολιγογράμματο εργάτη με πλούσιο συναισθηματικό κόσμο, ταξική συνείδηση και ποιητικό ταλέντο». 

Ιδού το ποίημα στην πλήρη του μορφή, καθώς και το βίντεο με το απόσπασμα της συναυλίας, όπου ακούγεται ζωντανά στη μελοποιημένη του μορφή:

100 Χρόνια Μάνος Χατζιδάκις: ΙV. Οργανική μουσική (1948-2023)

Ολοκληρώνουμε σήμερα το τετραπλό αυτό θεματικό αφιέρωμα στο πολυσήμαντο και πολυδιάστατο έργο του Μάνου Χατζιδάκι με μια πολυεπίπεδη ενότητα που της έδωσα τον γενικό και περιληπτικό τίτλο Οργανική μουσική. Το υλικό της είναι δομημένο σε τέσσερις μικρότερες ενότητες που φέρουν τους τίτλους: i. Μουσική για σόλο πιάνο, ii. Μουσική για οργανικά σύνολα, iii. Σπουδή στο ρεμπέτικο, iv. Τραγούδια για κλασική κιθάρα. Ας τις δούμε αναλυτικότερα:

Ι. ΜΟΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΣΟΛΟ ΠΙΑΝΟ: Εδώ έχουμε μια ανθολογία από τις μεγάλες πιανιστικές δημιουργίες του Μάνου Χατζιδάκι που τον απασχόλησαν συστηματικά κατά την πρώτη συνθετική του περίοδο. Η αρχή έγινε το 1948 με τη σουίτα για πιάνο «Για μια μικρή λευκή αχιβάδα», έργο 1, που εδώ ερμηνεύεται σε πρώτη εκτέλεση από τον πιανίστα Γιάννη Παπαδόπουλο σε ηχογράφηση του 1954. Το επόμενο πιανιστικό έργο του συνθέτη είναι το περίφημο «Το καταραμένο φίδι», έργο 6, σύνθεση του 1950, εδώ ερμηνευμένη από τον ίδιο τον συνθέτη από ηχογράφηση του 1958. Ακολουθούν οι συνθέσεις «Ιονική σουίτα», έργο 8, γραμμένο το 1953, αλλά σε μια πολύ νεότερη πρώτη εκτέλεση από τη Δανάη Καρά (1996), και «Ερημιά», έργο 10, γραμμένο το 1958 και παιγμένο από τον συνθέτη σε ηχογράφηση του 1960. Τέλος, έχουμε και δυο μέρη από το νεότερο έργο «Ρυθμολογία» (έργο 28) που γράφτηκε και ηχογραφήθηκε το 1971 με σολίστ τον συνθέτη.

ΙΙ. ΜΟΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΟΡΓΑΝΙΚΑ ΣΥΝΟΛΑ: Εδώ έχουμε μικρά δείγματα από δυο αριστουργηματικούς οργανικούς κύκλους του συνθέτη. Ο πρώτος με τίτλο «Δεκαπέντε Εσπερινοί» περιλαμβάνει διασκευές γνωστών τραγουδιών του για πιάνο και κουαρτέτο εγχόρδων και κυκλοφόρησε το 1964. Ο δεύτερος είναι το διάσημο «Χαμόγελο της Τζοκόντας», έργο 22, το οποίο ηχογραφήθηκε το 1965 στην Αμερική και περιλαμβάνει δέκα θεσπέσιες ορχηστρικές συνθέσεις συμφωνικών αποχρώσεων πάνω σε πρωτότυπα θέματα (εκτός από ένα μέρος).

ΙΙΙ. ΣΠΟΥΔΗ ΣΤΟ ΡΕΜΠΕΤΙΚΟ: Είναι γνωστή η βαθιά και διαχρονική σχέση του Μάνου Χατζιδάκι με το ρεμπέτικο τραγούδι, η οποία άλλωστε τεκμηριώνεται από τη συνεχή επιστροφή του στο συγκεκριμένο είδος τραγουδιού ήδη από τη δεκαετία του '40. Η σχέση αυτή απέφερε μια σειρά έργων βασισμένων στους θησαυρούς του λαϊκού αυτού είδους. Η αρχή έγινε το 1950 με το έργο «Έξι λαϊκές ζωγραφιές» για το Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου. Η πρώτη εκτέλεση του έργου με τον συνθέτη στο πιάνο εκδόθηκε σε δίσκο το 1959. Το 1962 ο συνθέτης μας έδωσε μια σπουδαία ορχηστρική μεταγραφή γνωστών ρεμπέτικων τραγουδιών με τίτλο «Πασχαλιές μέσα από τη νεκρή γη», ενώ επανέλαβε το ίδιο πείραμα και το 1974 με το έργο «Ο σκληρός Απρίλης του '45». Φυσικά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι, πέρα από τις οργανικές αυτές προσαρμογές, ο συνθέτης μας έδωσε και δύο άλλα έργα για το ρεμπέτικο, αλλά αυτή τη φορά με λόγια και γιαυτό δεν ανθολογήθηκαν σ' αυτό το αφιέρωμα, δηλαδή τα «Λειτουργικά» (1971/1991) με τη Φλέρυ Νταντωνάκη και «Τα πέριξ» (1974) με τη Βούλα Σαββίδη.

IV. ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΓΙΑ ΚΛΑΣΙΚΗ ΚΙΘΑΡΑ: Εδώ έχουμε μια ανθολογία γνωστών τραγουδιών του συνθέτη εναρμονισμένων στα μέτρα της κλασικής κιθάρας που ερμηνεύουν σπουδαίοι κλασικοί κιθαριστές, κατά κανόνα μαθητές του Μάνου Χατζιδάκι. Συγκεκριμένα έχουμε επιλεγμένα μέρη από τους δίσκους: «Τετράδιο για κιθάρα» (1986) με τον Κώστα Γρηγορέα, «Μικρή αναφορά στον Μάνο Χατζιδάκι» (1996) με τον Γιώργο Μουλουδάκη, «Ένα τραγούδι για τον Μάνο» (1998) για δυο κιθάρες με τους Βαγγέλη Μπουντούνη και Μάρω Ραζή, «Manos Hadjidakis: Ballads» (2003) από τη σειρά «Cafe de l' Art» με το κιθαριστικό ντουέτο Νότης Μαυρουδής και Παναγιώτης Μάργαρης, «Ερωτική πολυρυθμία» (2004) για κιθάρα και μαντολίνο με τη Στέλλα Κυπραίου και τη Βιβή Γκέκα, και το πολύ πρόσφατο «Paper Moon» (2023) με την Έλενα Παπανδρέου.

Φυσικά ήταν αδύνατον να εξαντληθεί ολόκληρο το κεφάλαιο της οργανικής μουσικής του μεγάλου συνθέτη στα στενά όρια μιας τέτοιας ανθολογίας. Θυμίζω ότι όλες οι κινηματογραφικές του μουσικές είναι πλημμυρισμένες από ευφάνταστα οργανικά θέματα. Θυμίζω επίσης ότι το 1971 είχε εκδοθεί η εξολοκλήρου οργανική εκδοχή του κύκλου τραγουδιών Επιστροφή με την ωραία ενορχήστρωση του Δήμου Μούτση, ενώ αργότερα εκδόθηκαν διάφορες ορχηστρικές διασκευές τραγουδιών του, όπως τα Τριάντα νυχτερινά (1983) με ενορχήστρωση του Τάσου Καρακατσάνη, τα Δεκαπέντε εαρινά (1997) ενορχηστρωμένα από τον Γιώργο Κατσαρό και Η άλλη Αγορά (1999) με ενορχήστρωση του Νίκου Κυπουργού, καθώς και η τζαζ διασκευή Mano's (2011) από το κουιντέτο του Δημήτρη Καλατζή.