Γιάννης Ρίτσος: Από το όνειρο στο εγερτήριο (2009)

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον αφιέρωμα στον ποιητή Γιάννη Ρίτσο παρουσίασε το μουσικό περιοδικό Δίφωνο στο τεύχος 176 που κυκλοφόρησε το 2009 με ενσωματωμένο ψηφιακό δίσκο, ο οποίος περιλαμβάνει είκοσι ποιήματα του μεγάλου ποιητή μελοποιημένα από οκτώ διαφορετικούς συνθέτες και ερμηνευμένα, σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση, από δεκαέξι Έλληνες ερμηνευτές κι ένα μοντέρνο ροκ συγκρότημα. Όλο το υλικό παραχωρήθηκε για τη συγκεκριμένη έκδοση από το αρχείο των δισκογραφικών εταιρειών Lyra και Legend συγκροτώντας ένα ιδιαίτερα αντιπροωπευτικό αφιέρωμα στο μελοποιημένο έργο του Γιάννη Ρίτσου που έλαβε τον συμβολικό τίτλο «Από το όνειρο στο εγερτήριο» υποδηλώνοντας έτσι τη λυρική και αγωνιστική πλευρά της ποίησής του.

Τρεις συνθέτες, όπως ήταν αναμενόμενο, καταλαμβάνουν το κύριο σώμα του αφιερώματος, Ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Νίκος Μαμαγκάκης και ο Θάνος Μικρούτσικος. Έχουν επιλεγεί μέρη από τα έργα: «Επιτάφιος» (1960), «Ρωμιοσύνη» (1966) και «18 Λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας» (1973) του Μίκη Θεοδωράκη, «11 λαϊκά τραγούδια του Γιάννη Ρίτσου» (1972), «Εαρινή Συμφωνία» (1990) και «Στεναγμός ανατολίτης» (1996) του Νίκου Μαμαγκάκη, «Καντάτα για τη Μακρόνησο» (1976) και «Τους έχω βαρεθεί» του Θάνου Μικρούτσικου. Επίσης έχουμε επιλογές από τους κύκλους τραγουδιών «Κυρά των αμπελιών» (1975) του Γιώργου Κοτσώνη, «Οι γειτονιές του κόσμου» (1977) του Σπύρου Σαμοΐλη και «Κάπου Ανατολικοδυτικά» (1989) του Νότη Μαυρουδή, καθώς και μία όμορφη μουσική στιγμή από το άλμπουμ «Χιλιόμετρα» (2009) του νέου τραγουδοποιού Νίκου Ζουγρή που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά με την έκδοση αυτού του αφιερώματος. Ξεχωριστή θέση στο αφιέρωμα έχουν επίσης δυο τραγούδια του Σπήλιου Μεντή, προσωπικού φίλου του ποιητή, τα οποία είχαν κυκλοφορήσει στις 45 στροφές στα μέσα της δεκαετίας του '60.

Τα τραγούδια ερμηνεύουν κατά σειρά εμφάνισης οι: Μανώλης Μητσιάς, Μαρία Φαραντούρη, Μαρία Δημητριάδη, Σάκης Μπουλάς, Μανώλης Λιδάκης, Γλυκερία, Νένα Βενετσάνου, Πέτρος Πανδής, Ελένη Βιτάλη, Γιάννης Πουλόπουλος, Μελίνα Μερκούρη, Τάσης Χριστογιαννόπουλος, Σοφία Παπάζογλου, Γιοβάννα, Σπύρος Σαμοΐλης, Κώστας Καμένος και το συγκρότημα Υπόγεια  Ρεύματα. Οι ερμηνείες της Μαρίας Φαραντούρη προέρχονται από νεότερες ζωντανές ηχογραφήσεις για τα άλμπουμ «Η ποίηση στο ελληνικό τραγούδι» (2003) και «Μύθοι γυναικών» (2008), ενώ της Γλυκερίας από δική της ζωντανή ηχογράφηση για το άλμπουμ «Τα θεμέλιά μου στα βουνά» (2009).

Μάνος Λοΐζος: Αφιέρωμα - Συναυλία στο Ολυμπιακό Στάδιο (1985)

Μάνος Λοΐζος (1937-1982): 89 χρόνια από τη γέννησή του και τα μισά από τον πρόωρο θάνατό του. Γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου στις 22 Οκτωβρίου 1937, ενώ από το καλοκαίρι του 1955 εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα. Το 1962 ηχογράφησε το πρώτο του τραγούδι, μια πρώιμη μελοποίηση ενός τραγουδιού του Λόρκα («Τραγούδι του δρόμου») σε ελληνική απόδοση μάλιστα του Νίκου Γκάτσου, ενώ την επόμενη χρονιά - μαζί με τον συνοδοιπόρο του Χρήστο Λεοντή - βρέθηκε στο μουσικό επιτελείο του Μίκη Θεοδωράκη και του Μάνου Χατζιδάκι παρουσιάζοντας τις πρώτες του συνθέσεις στο διάλειμμα της ιστορικής μουσικής παράστασης «Μαγική πόλη». Ακολούθησαν αρκετές σκόρπιες ηχογραφήσεις για τις 45 στροφές, ώσπου το 1968 ηχογράφησε τον πρώτο ολοκληρωμένο δίσκο του με τίτλο «Ο σταθμός» εγκαινιάζοντας ταυτόχρονα τη συνεργασία του με τη δισκογραφική εταιρεία Minos, όπου έκτοτε και θα καταθέσει το σύνολο του έργου του μέχρι το κύκνειο άσμα του, τον κύκλο τραγουδιών «Για μια μέρα ζωής» (1980).

Στις 13 Σεπτεμβρίου 1985, με αφορμή την τρίτη επέτειο από το θάνατο του συνθέτη, οργανώθηκε μια μεγάλη συναυλία στο Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας (ΟΑΚΑ) με τίτλο «Αφιέρωμα» που στη συνέχεια εκδόθηκε και σε διπλό δίσκο βινυλίου με τον ίδιο τίτλο και υπότιτλο: Ζωντανή ηχογράφηση από το Ολυμπιακό Στάδιο. Η συναυλία μάλιστα μεταδόθηκε απευθείας από το Δεύτερο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και μαγνητοσκοπημένη από την την κρατική τηλεόραση. Το πρόγραμμα προλόγισε ο στενός φίλος του συνθέτη και μόνιμος συνεργάτης του Λευτέρης Παπαδόπουλος, με τον οποίο έχει συνυπογράψει τα περισσότερα τραγούδια του. Παρόντες στη συναυλία ήταν οι ερμηνευτές που τραγούδησαν τον κύριο όγκο των τραγουδιών του, δηλαδή ο Γιώργος Νταλάρας, η Χαρούλα Αλεξίου, ο Γιάννης Καλατζής, ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου και η Δήμητρα Γαλάνη. Ήταν επίσης προγραμματισμένη και η παρουσία της Μαρίας Φαραντούρη, η οποία όμως την τελευταία στιγμή ματαιώθηκε λόγω επικείμενου τοκετού. Οι ερμηνευτές κατά κανόνα αποδίδουν τα τραγούδια που οι ίδιοι είχαν ερμηνεύσει και στην πρώτη τους εκτέλεση με κάποιες εξαιρέσεις, όπως τα τραγούδια «Ο δρόμος» και «Το ακορντεόν» που τα ερμηνεύει ομαδικά η παρέα.

Στη συναυλία παίχτηκαν συνολικά 50 τραγούδια, αλλά στο δίσκο περιορίστηκαν στα 32, ενώ τα υπόλοιπα μεταδόθηκαν μόνο ραδιοφωνικά. Αξιοσημείωτο μάλιστα είναι ότι μετά από αγωγή του στιχουργού Μανώλη Ρασούλη δεν συμπεριλήφθηκε στην έκδοση κανένα τραγούδι με δικούς του στίχους! Αξιοσημείωτο επίσης είναι ότι στο δίσκο περιλαμβάνονται και δύο συνθέσεις που δεν ανήκουν στον Μάνο Λοΐζο, αλλά γράφτηκαν για κείνον. Πρόκειται για το αριστουργηματικό «Πρωινό τσιγάρο» των Νότη Μαυρουδή και Άλκη Αλκαίου και το «Αντίο φίλε» των Χρήστου Νικολόπουλου και Λευτέρη Παπαδόπουλου. Την ενορχήστρωση επιμελήθηκε ο Φαίδων Λιονουδάκης, ενώ μεταξύ των σολίστ της ορχήστρας ήταν ο Χρήστος Νικολόπουλος στο μπουζούκι, ο Λευτέρης Ζέρβας στο βιολί, ο Στέλιος Καρύδας στην κιθάρα και το μπαγλαμά και ο Πλούταρχος Ρεμπούτσικας στο βιολοντσέλο.

Μελίνα Μερκούρη: Je suis Grecque (1971)

Σαν σήμερα, πριν από 106 χρόνια, στις 18 Οκτωβρίου 1920 γεννήθηκε μια ξεχωριστή Ελληνίδα που άφησε ανεξίτηλο στίγμα στο διάβα της από τη ζωή με τη διπλή ιδιότητα της σκηνικής καλλιτέχνιδας και της πολιτικού. Φυσικά και αναφέρομαι στη Μελίνα Μερκούρη (1920-1994), η οποία υπηρέτησε τη θεατρική σκηνή επί δεκαετίες ξεκινώντας από τα μέσα της δεκαετίας του '40 με πρώτη κορυφαία στιγμή της τον πρωταγωνιστικό ρόλο στο κλασικό θεατρικό έργο του Τένεσι Ουίλιαμς «Λεωφορείον ο Πόθος» που ανέβηκε από το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν το 1949, όπου μάλιστα ακουγόταν το εμβληματικό τραγούδι «Χάρτινο το φεγγαράκι» στην πρώτη συνάντηση του δίδυμου Μάνου Χατζιδάκι και Νίκου Γκάτσου. Το 1955 ξεκίνησε και η κινηματογραφική της καριέρα με τη «Στέλλα» του Μιχάλη Κακογιάννη, ενώ τον επόμενο μεγάλο σταθμό της αποτέλεσε η ταινία «Ποτέ την Κυριακή» (1960) που σκηνοθέτησε ο μετέπειτα σύζυγός της διάσημος σκηνοθέτης Ζιλ Ντασέν. 

Οι αλλεπάλληλες διεθνείς διακρίσεις της για τους κινηματογραφικούς της ρόλους της εξασφάλισαν μια διασημότητα που έμελλε να αξιοποιήσει η ίδια για εντελώς διαφορετικούς σκοπούς από αυτούς που θα περίμενε κανείς υπό φυσιολογικές συνθήκες. Η Μελίνα όμως δεν έζησε σε μια ήσυχη εποχή και κυρίως υπήρξε ένα από τα μεγάλα θύματα της πολιτικής ανατροπής που συνέβη στον τόπο στις 21 Απριλίου 1967 με την επιβολή του δικτατορικού καθεστώτος των Συνταγματαρχών. Η ιστορική συγκυρία το έφερε ώστε η δικτατορία να επιβληθεί την ώρα που Μελίνα γνώριζε την επιτυχία ανεβάζοντας στο Broadway της Νέας Υόρκης τη θεατρική διασκευή του «Ποτέ την Κυριακή» με τίτλο «Ilya Darling». Η παράσταση ματαιώθηκε και η Μελίνα βγήκε δημόσια καταγγέλλοντας το δικτατορικό καθεστώς στη διεθνή κοινότητα. Αμέσως δέχθηκε τα αντίποινα από τους δικτάτορες, τα οποία κλιμακώθηκαν ως εξής: α) Στέρηση της ελληνικής ιθαγένειας, β) Δήμευση της περιουσίας της, γ) Απαγόρευση προβολής των ταινιών της, δ) Απόπειρα δολοφονίας! Φυσικά δεν πτοήθηκε καθόλου απ' όλη αυτή τη συμπεριφορά και αποφάσιε πλέον να αφιερώσει όλες τις δυνάμεις και το όνομά της στην προσπάθεια αφύπνισης της διεθνούς κοινότητας για την κατάσταση στην Ελλάδα. Μετά την ανατροπή του καθεστώτος επέστρεψε πανηγυρικά στον τόπο της και παράλληλα με τις καλλιτεχνικές της δραστηριότητες ανέπτυξε έντονη πολιτική δραστηριότητα που την έφεραν ως το αξίωμα της υπουργού πολιτισμού επί πρωθυπουργίας Ανδρέα Παπανδρέου.

Σε όλη αυτή τη διαδρομή η Μελίνα έδειξε κατά καιρούς και τη διάθεσή της να εμπλέκεται διακριτικά και στο χώρο του τραγουδιού. Και χωρίς βέβαια να μπορεί να θεωρηθεί καλλίφωνη, η αλήθεια είναι ότι διαθέτει μια μοναδική εκφραστική δύναμη στην ερμηνεία κάποιων τραγουδιών που δέθηκαν στενά με τη φωνή της. Από τις πιο ξεχωριστές ερμηνευτικές της στιγμές ασφαλώ ξεχωρίζουν δύο τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι («Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι, «Τα παιδιά του Πειραιά»), το λυρικό αριστούργημα του Μίκη Θεοδωράκη «Αγάπη μου» («Φαίδρα») και η συγκινητική ελεγεία του Σταύρου Ξαρχάκου «Να με θυμάσαι». Όλα αυτά τα σπουδαία τραγούδια γνώρισαν δεκάδες νεότερες επανεκτελέσεις, καμία όμως δεν μπορεί να συγκριθεί με την ερμηνεία της Μελίνας!

Το παρόν αφιέρωμά μας στη Μελίνα Μερκούρη θα επικεντρωθεί στην τραγουδιστική της ιδιότητα και ειδικότερα σε ηχογραφήσεις που πραγματοποίησε στα χρόνια της Επταετίας ευρισκόμενη μόνιμα στο εξωτερικό. Κατά κανόνα οι ηχογραφήσεις αυτές περιλάμβαναν διασκευασμένα ελληνικά τραγούδια που ερμήνευε στα γαλλικά ή στα ελληνικά, συχνά με στίχους προσαρμοσμένους στις περιστάσεις, για να εξυπηρετούν την καταγγελτική της διάθεση.

 Το 1971 λοιπόν από την Polydor κυκλοφόρησε το γαλλόφωνο άλμπουμ «Je suis Grecque» («Είμαι Ρωμιά»), φράση που αποτέλεσε και το σήμα κατατεθέν της όλη εκείνη την περίοδο που ήταν αποκλεισμένη από την πατρίδα της. Το άλμπουμ περιλαμβάνει ένδεκα τραγούδια, τα περισσότερα σε δεύτερη εκτέλεση βασισμένα σε γνωστά ελληνικά τραγούδια των Μίκη Θεοδωράκη («Ο καημός», «Ο δικαστής», «Έχει ο θεός», «Σε πότισα ροδόσταμο») και Σταύρου Ξαρχάκου («Φύγαν τα παιδιά», «Στου Όθωνα τα χρόνια») μαζί με το παραδοσικό «Σαμιώτισσα» και δυο γαλλικές συνθέσεις του Joe Dassin (γιου του σκηνοθέτη) με γαλλικούς στίχους κυρίως του Claude Lemesle. Τις ενορχηστρώσεις και διασκευές επιμελήθηκε ο Alain Goraguer. Στη «Σαμιώτισσα» μάλιστα συμμετέχει φωνητικά και ο Αντώνης Καλογιάννης, ενώ στο γαλλικό «Le portugais» o Vincent Munro.

Luciano Pavarotti: The Essential Pavarotti (1990)

Από μια κορυφαία γυναικεία φωνή του τραγουδιού (Edith Piaf) περνάμε σήμερα σε μια κορυφαία ανδρική φωνή, αυτή τη φορά από το χώρο της λόγιας φωνητικής μουσικής που άφησε ανεξίτηλο το στίγμα της με μεγάλες ερμηνείες που συνοδεύτηκαν από μια εξαιρετική αποδοχή από το οπερατικό κοινό κατακτώντας μια θέση ανάμεσα στους δημοφιλέστερους λυρικούς ερμηνευτές του 20ου αιώνα.

Ο λόγος βέβαια για τον διάσημο Ιταλό τενόρο Luciano Pavarotti (1935-2007), ο οποίος ήρθε στον κόσμο σαν σήμερα, στις 12 Οκτωβρίου 1935 στη Μοντένα της βόρειας Ιταλίας, και μεγάλωσε σε φτωχικό περιβάλλον, ενώ ξεκίνησε την επαφή του με τη μουσική ως δάσκαλος φωνητικής, ώσπου η βράβευσή του σε διαγωνισμό όπερας το 1961 τον έστρεψε οριστικά στο χώρο της ερμηνείας, καθώς διέθετε εξαιρετικά εκφραστική και δυνατή φωνή, κατάλληλη απολύτως για την ιταλική όπερα και ιδιαίτερα για το belcanto. Παράλληλα ξεκίνησε και τη δισκογραφία, σχεδόν αποκλειστικά για τη δισκογραφική εταιρεία Decca, συνεργαζόμενος με τις πιο σημαντικές ορχήστρες και μαέστρους της εποχής, με τους οποίους ηχογράφησε το σύνολο σχεδόν του οπερατικού ρεπερτορίου, ενώ μεγάλο μέρος της δραστηριότητάς του καταλαμβάνουν οι συνεχείς ζωντανές εμφανίσεις σε όλα τα λυρικά θέατρα του κόσμου. Κορυφαία ίσως στιγμή της μυθικής του καριέρας στάθηκε η περίφημη συναυλία των «τριών τενόρων», η οποία δόθηκε στον τελικό του μουντιάλ στην Ιταλία το 1990 έχοντας δίπλα του δύο σπουδαίους Ισπανούς τενόρους, τον Placido Domingo και το Jose Carreras, υπό τη διεύθυνση του διάσημου Ινδού αρχιμουσικού Zubin Mehta.

Το 1990 από τη Decca κυκλοφόρησε ένα άλμπουμ εν είδει πορτρέτου του μεγάλου ερμηνευτή με τίτλο «The Essential Pavarotti». H έκδοση μοιράζεται σε δύο ισοδύναμες ενότητες με εννέα μέρη η καθεμία. Η πρώτη είναι αφιερωμένη στο καθαρά οπερατικό ρεπερτόριο του Pavarotti με επιλεγμένες άριες από τις όπερες: Rigoletto και Il trovatore (του Verdi), La boheme,Tosca και Turandot (του Puccini), L' elisir d' amore (του Donizetti), Carmen (του Bizet), Martha (του Flotow) και I pagliacci (του Leoncavallo). Ξεχωρίζουν οι άριες: «La donna e mobile» (Rigoletto), «Che gelida manina» (La boheme), «E lucevan le stelle» (Tosca), «Nessun dorma» (Turandot) και «Una furtiva lagrima» (L'elisir d' amore).

Η δεύτερη ενότητα συγκροτείται από μια μικρή ανθολογία διαχρονικών ιταλικών τραγουδιών γραμμένων από διάφορους συνθέτες από την εποχή των μεγάλων δημιουργών της όπερας (19ος αιώνας) ως τη σύγχρονη εποχή με αποκορύφωμα μια συγκλονιστική ερμηνεία του υπέροχου τραγουδιού «Caruso» του Ιταλού τραγουδοποιού Lucio Dalla στην αρτιότερη ερμηνεία του, καθώς πρόκειται για ένα πολυεκτελεσμένο κομμάτι, το οποίο μάλιστα έχουν ηχογραφήσει και αρκετοί Έλληνες ερμηνευτές, όπως η Μαρία Φαραντούρη, ο Διονύσης Σαββόπουλος και ο Γιάννης Πουλόπουλος! Πέρα από το σπουδαίο αυτό τραγούδι ξεχωρίζουν και τα κλασικά τραγούδια «Volare» και «'O sole mio!», τραγούδια διαχρονικά που σφραγίστηκαν από την αξεπέραστη ερμηνεία του Pavarotti.

Στη εκτέλεση των κομματιών συμμετέχουν διάφορες ορχήστρες υπό τη διεύθυνση σημαντικών αρχιμουσικών. Μεταξύ άλλων, έχουμε τις ορχήστρες London Symphony Orchestra, Wiener Philharmoniker, English Chamber Orchestra και Philharmonia Orchestra, καθώς και αρχιμουσικούς, όπως οι Herbert von Karajan, Richard Bonynge, Zubin Mehta, Nicola Rescigno, Giancarlo Chiaramello και Henry Mancini. Oι ηχογραφήσεις χρονολογούνται κατά το διάστημα 1971-1988.

Edith Piaf: La vie en rose (1953)

Έφυγε πρόωρα από τη ζωή στις 10 Οκτωβρίου 1963. 63 είναι και τα χρόνια που πέρασαν από τότε που φτερούγισε για το μακρινό του ταξίδι το θρυλικό «σπουργιτάκι» του Παρισιού, η πρώτη κυρία του γαλλικού τραγουδιού με το πλήρες όνομα Édith Giovanna Gassion, που δεν είναι άλλη φυσικά από τη μυθική ερμηνεύτρια Edith Piaf (1915-1963), μία από τις μεγαλύτερες φωνές του 20ου αιώνα.

Γεννημένη σε καλλιτεχνικό περιβάλλον πολύ μικρή βρέθηκε να παλεύει για την επιβίωσή της δουλεύοντας αρχικά σε τσίρκο με τον πατέρα της με περιοδείες σε όλη τη Γαλλία, ώσπου αποκάλυψε τα υπέροχα φωνητικά της προσόντα και στράφηκε οριστικά στο τραγούδι ξεκινώντας ως πλανόδια τραγουδίστρια, για να καταφέρει κάποια στιγμή να βρεθεί στα μεγάλα καμπαρέ του Παρισού στα Ηλύσια Πεδία. Το 1935 ηχογραφεί για πρώτη φορά τη φωνή της σε δίσκο γραμμοφώνου, ενώ στα χρόνια της γερμανικής κατοχής ψυχαγωγεί τους αιχμαλώτους πολέμου βοηθώντας μάλιστα πολλούς από αυτούς να δραπετεύσουν. Παράλληλα κάνει και την πρώτη εμφάνισή της στον κινηματογράφο, όπου θα συναντήσει τον νεαρό Υβ Μοντάν, με τον οποίο θα έχει ερωτική σχέση βοηθώντας τον στα πρώτα κινηματογραφικά του βήματα. Μετά τον πόλεμο ταξιδεύει ως την Αμερική, ενώ παραλληλα αρχίζει τη μάχη της με τον αλκοολισμό που θα επιφέρει σοβαρά προβλήματα στην υγεία της. Έτσι κι αλλιώς όλη η ζωή της ήταν συνυφασμένη με τα τρία αθεράπευτα πάθη της, το τραγούδι, το αλκοόλ και τον έρωτα! 

Αξιοσημείωτο άλλωστε είναι ότι έκλεισε τη σύντομη ζωή της απολαμβάνοντας τον τελευταίο της έρωτα και μάλιστα με έναν ελληνογάλλο τραγουδιστή 20 χρόνια μικρότερό της, τον Θεοφάνη Λαμπουκά που τον αποκαλούσε «Τεό Σαγαπό» (Théo Sarapo με γαλλική προφορά), με τον οποίο παντρεύτηκε το 1962, την ίδια χρονιά που ερμήνευσε με μοναδικό τρόπο και τα δυο υπέροχα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη από την ταινία «Les amants de Teruel» (Οι εραστές του Τερουέλ). Θυμίζω, τέλος, ότι το 1981 η Τάνια Τσανακλίδου δοκίμασε τις δυνάμεις της απέναντι στη μεγάλη ερμηνεύτρια ηχογραφώντας ένα ολόκληρο άλμπουμ με δικά της τραγούδια.

Ως ένα μικρό αφιέρωμα στη μνήμη της θρυλικής ερμηνεύτριας διάλεξα ένα ιστορικό γαλλικό άλμπουμ βινυλίου που εξέδωσε η Columbia το 1953 με οκτώ αυθεντικές ηχογραφήσεις από τη χρυσή εποχή της απόλυτης ακμής της. Το άλμπουμ έχει τίτλο «La vie en rose» παρμένο φυσικά από το ομώνυμο αριστουργηματικό τραγούδι που συνέθεσε το 1945 ο Louis Gugliemi (Louiguy) σε στίχους της Piaf, ένα από τα εμβληματικά τραγούδια της καριέρας της με πάμπολλες επανεκτελέσεις, μεταξύ των οποίων δεσπόζει η εξαιρετική τζαζ εκτέλεση του Louis Armstrong. Τα υπόλοιπα τραγούδια του άλμπουμ έχουν μουσική των Charles Aznavour, Michel Emer, Margarite Monnot και Florence Veran. 

Μίμης Πλέσσας: Ιωβηλαίον (2002)

Το 2002 ο Μίμης Πλέσσας συμπλήρωσε 50 ολόκληρα χρόνια δισκογραφικής παρουσίας, αφού τα πρώτα του τραγούδια («Θέλω ποτέ να μη χωρίσουμε», «Με τον έρωτα παρέα») είχαν κυκλοφορήσει σε δίσκο 78 στροφών το 1952 κι έκτοτε ο γόνιμος δημιουργικός του οίστρος τον κράτησε στην πρώτη γραμμή του ελληνικού πενταγράμμου αδιαλείπτως επί δεκαετίες, μέσα στις οποίες ο ίδιος κολύμπησε κάνοντας πρωταθλητισμό σε πολλαπλά πεδία της μουσικής έκφρασης και χτίζοντας ένα ζηλευτό ρεπερτόριο και μια πλουσιότατη δισκογραφία, τη δεύτερη σε όγκο πίσω από αυτή του Μίκη Θεοδωράκη.

Με αφορμή λοιπόν αυτή τη μεγάλη προσωπική του επέτειο αποφάσισε να γιορτάσει το χρυσό του «ιωβηλαίο», παρόλο που αποδείχθηκε πως είχε ακόμη πολύ δρόμο μπροστά του και συνέχισε για τουλάχιστον δύο δεκαετίες ακόμη, έτσι που τελικά να έχει υπερβεί κατά πολύ το ορόσημο των 50 χρόνων και να δικαιούται πλέον κι ένα «πλατινένιο ιωβηλαίο»! Στο πλαίσιο αυτό διοργανώθηκε μια μεγάλη συναυλία αφιερωμένη στο διαχρονικό του έργο, η οποία φιλοξενήθηκε στον ιερό χώρο του Ωδείου Ηρώδου Αττικού τον Μάιο του 2002 με τον προφανή πλέον τίτλο «Ιωβηλαίον» υπό τη γενική επιμέλεια της συζύγου του Λουκίλας Καρρέρ, η οποία μάλιστα έγραψε και τους προσφυείς στίχους ενός πρωτότυπου μουσικού κομματιού με τίτλο «Τα τραγούδια δεν έχουν εποχές» βασισμένου σε χαρακτηριστικούς στίχους από κλασικά τραγούδια του συνθέτη.

Η συναυλία αυτή ηχογραφήθηκε ζωντανά και σχεδόν αμέσως κυκλοφόρησε σε διπλό ψηφιακό δίσκο από τη Minos. Στο πρώτο μέρος βασικός ερμηνευτής των τραγουδιών ήταν ο Κώστας Χατζής, ενώ μεγάλο μέρος της ενότητας αυτής καταλαμβάνουν συνθέσεις τζαζ και οργανικά θέματα παιγμένα από το Κουιντέτο Μίμη Πλέσσα, την Ορχήστρα Νέων της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπό τη διεύθυνση της Νίνας Πατρικίδου και τη Χορωδία Φίλων Μοντέρνας Μουσικής Δημήτρη Παπαδημητρίου. Η δεύτερη ενότητα έχει πιο καθαρό τραγουδιστικό περιεχόμενο και συγκροτείται από ένα απάνθισμα υπέροχων τραγουδιών του συνθέτη από τη δεκαετία του '60 με βασικούς ερμηνευτές τη Μαρινέλλα και τον Δημήτρη Μητροπάνο, με τη συμμετοχή της Ελευθερίας Αρβανιτάκη και του Στέφανου Κορκολή ως σολίστ του πιάνου.

Εδώ πρέπει να γίνει μια αναγκαία επισήμανση: Προφανώς σε κάθε μουσικόφιλο προξενεί μεγάλη εντύπωση και απορία η απουσία από τη συναυλία του Γιάννη Πουλόπουλου, δεδομένου ότι ήταν ο κατεξοχήν ταυτισμένος με τον συνθέτη Έλληνας ερμηνευτής. Τον αντικατέστησε βέβαια επάξια ο πάντα πρόθυμος και δοτικός προς όλους Δημήτρης Μητροπάνος, αλλά ο συνθέτης δεν έκρυψε την εύλογη πικρία του για την αγνωμοσύνη απέναντί του από ένα δικό του παιδί. Πάντως εκείνη την εποχή οι σχέσεις των δύο ανδρών είχαν ήδη διαρραγεί, ενώ παράλληλα ο Πουλόπουλος είχε αποσυρθεί ουσιαστικά από την ενεργό δράση αντιμετωπίζοντας προσωπικά προβλήματα.

Η Ρένα Κουμιώτη τραγουδά Μίμη Πλέσσα (1969-1974)

Κλείνουν σήμερα δύο χρόνια από την αποδημία του μεγάλου συνθέτη Μίμη Πλέσσα (1924-2024) που έφυγε από τη ζωή στις 5 Οκτωβρίου 2024, λίγες ημέρες πριν συμπληρώσει έναν πλήρη αιώνα ζωής. Πολυγραφότατος και υπερδραστήριος μέχρι το βαθύ του γήρας, εξαίρετος πιανίστας και ενορχηστρωτής, διήλθε ολόκληρη την κλίμακα της μουσικής δημιουργίας, αρχικά ως συνθέτης «ελαφρών» τραγουδιών, στη συνέχεια με επίμονη ενασχόληση στο πεδίο της τζαζ, ώσπου τον κέρδισε η σκηνική μουσική και κυρίως ο κινηματογράφος, όπου κατέθεσε κολοσσιαίο έργο και πληθώρα εξαιρετικών τραγουδιών που γνώρισαν τεράστια λαϊκή αποδοχή με τις φωνές των πιο εκλεκτών ερμηνευτών, όπως: Τζένη Βάνου, Νάνα Μούσχουρη, Γιάννης Βογιατζής, Γιάννης Πουλόπουλος, Ρένα Κουμιώτη, Μαρινέλλα, Βίκυ Μοσχολιού, Τόλης Βοσκόπουλος, Δήμητρα Γαλάνη, Στράτος Διονυσίου και πολλοί άλλοι νεότεροι.

Στη μακρά λοιπόν και γόνιμη αυτή διαδρομή ο Μίμης Πλέσσας ανέδειξε, πρώτος αυτός, μερικές κορυφαίες φωνές του ελληνικού πενταγράμμου. Πρώτος και καλύτερος ο Γιάννης Πουλόπουλος, ο βασικός ερμηνευτής του μετά τα μέσα της δεκαετίας του '60, ερμηνευτής άλλωστε του κορυφαίου έργου του, του περίφημου «Δρόμου» (1969). Ακολουθούν δύο γυναικείες φωνές, πρώτη η Τζένη Βάνου, με την οποία είχε την πιο μακροχρόνια συνεργασία, και δεύτερη η Ρένα Κουμιώτη. Ειδικότερα, η συνεργασία του με τη Ρένα Κουμιώτη (1941-2023), αν και κράτησε ελάχιστα χρόνια, ουσιαστικά κατά το διάστημα 1969-1973, αποτελεί ένα από τα μεγάλα κεφάλαια στην καριέρα του συνθέτη που ήταν αυτός που ξεχώρισε τα εκλεκτά φωνητικά της προσόντα και δε δίστασε να της δώσει τη μεγάλη ευκαιρία με δυο πανέμορφα τραγούδια στο «Δρόμο».

Η συμπόρευση του Μίμη Πλέσσα με τη Ρένα Κουμιώτη κατά την πενταετία 1969-1974 θα αποφέρει συνολικά 26 τραγούδια, τα περισσότερα σε στίχους του Λευτέρη Παπαδόπουλου, αλλά και του Άκου Δασκαλόπουλου, του Κώστα Βίρβου και της Βαρβάρας Τσιμπούλη. Πολλά από αυτά τα τραγούδια πρωτοκυκλοφόρησαν στις 45 στροφές, ενώ στη συνέχεια ενσωματώνονταν και σε δίσκους μεγάλης διάρκειας. Έτσι το υλικό είναι απλωμένο σε έξι συνολικά δίσκους 33 στροφών, δηλαδή στους δίσκους: «Ο δρόμος» (1969), «Μέρες του καλοκαιριού» (1970), «Ρένα Κουμιώτη» (1970), «Ρένα Κουμιώτη 2» (1971), «Θάλασσα πικροθάλασσα» (1973) και «Μίλα μου για τη λευτεριά» (1974). Αξιοσημείωτο είναι ότι ο τελευταίος δίσκος εκδόθηκε μεν του 1974, στη μεταπολίτευση δηλαδή, αλλά είχε ηχογραφηθεί ήδη από το 1970, μόνο που η λογοκρισία δεν επέτρεψε την κυκλοφορία του τότε. Στο σώμα των 26 αυτών τραγουδιών περιλαμβάνονται και μερικές ομολογουμένως κορυφαίες στιγμές που εξακολουθούν μέχρι σήμερα να διατηρούν ακέραιη την ομορφιά τους. Προσωπικά θα ξεχώριζα στην πρώτη γραμμή τα τραγούδια: «Πρώτη φορά», «Δώσε μου το στόμα σου», «Σταμάτησε του ρολογιού τους δείχτες», «Καινούργιο μου φεγγάρι», «Ένα καράβι», «Το γλυκό τ' αηδόνι», «Άγια Κυριακή» και «Πρόσω ολοταχώς».

Δούκισσα: Το ξεκίνημα (Ηχογραφήσεις 1957-1963)

Σαν σήμερα πριν από 16 χρόνια, στις 30 Σεπτεμβρίου 2010, έφυγε από τη ζωή η σπουδαία λαϊκή ερμηνεύτρια Δούκισσα (πλήρες όνομα Δούκισσα Φωταρά), η οποία γεννήθηκε στον Πειραιά το 1941, πρωτοβγήκε στο πάλκο ως χορεύτρια μόλις 12 χρονών και υπηρέτησε το λαϊκό τραγούδι επί τέσσερις δεκαετίες γνωρίζοντας στη μακρόχρονη πορείας της πολλές μεγάλες επιτυχίες, κυρίως μετά τα μέσα της δεκαετίας του '70, όταν στράφηκε οριστικά προς ένα είδος εύπεπτου τραγουδιού της μεγάλης νυχτερινής πίστας.

Η πρώτη δισκογραφική καταγραφή της φωνής της ανατρέχει στο πολύ μακρινό 1957, όταν ηχογράφησε για δίσκο 78 στροφών το πρώτο της τραγούδι («Με την κοπέλα π' αγαπώ») σε μουσική του Στέλιου Χρυσίνη. Συνέχισε με το ίδιο ρεπερτόριο ως τα μέσα της δεκαετίας του '60, όταν η συνάντησή της με τον Γιάννη Μαρκόπουλο θα της δώσει την πρώτη μεγάλη ευκαιρία να αναδείξει τα σπουδαία ερμηνευτικά της προσόντα με τραγούδια, όπως: «Στα μάτια σου γεννήθηκαν», «Κόκκινα χείλη φίλησα», «Τα παλικάρια», «Τι να πω και τι να κάνω». Ακολούθησαν σημαντικές συνεργασίες με πολλούς άλλους συνθέτες και κυρίως με τον Γιώργο Ζαμπέτα που της απέφεραν και αξιόλογες εμπορικές επιτυχίες («Πού πας χωρίς αγάπη», «Η μοντέρνα η Αθήνα», «Παιδικά μου όνειρα»), αλλά και με τον Τόλη Βοσκόπουλο («Οι αναμνήσεις»), με τον οποίο συμπορεύτηκε για κάμποσα χρόνια και ως ηθοποιός συμπρωταγωνιστώντας δίπλα του σε μια σειρά μελό ταινιών της εποχής (1966-1970), ενώ από το 1969 άρχισε να παρουσιάζει και προσωπικούς πλέον δίσκους 33 στροφών.

Το αφιέρωμά μας στη Δούκισσα θα ξεκινήσει με τις πρώτες της ηχογραφήσεις για τις 78 και 45 στροφές που κυκλοφόρησαν κατά το διάστημα 1957-1963, τραγούδια σε καθαρόαιμο λαϊκό ύφος από τους εκλεκτότερους μάστορες του είδους. Ηχογραφώντας 2-3 ζεύγη τραγουδιών το χρόνο υπολογίζονται γύρω στα 30 τα πρώτα αυτά σκόρπια τραγούδια της Δούκισσας, τα οποία παραμένουν σχεδόν άγνωστα στο ευρύτερο κοινό και φυσικά είναι πλέον δυσεύρετα. Ευτυχώς η Columbia φρόντισε να μας διασώσει τα μισά σχεδόν από αυτά σε ένα συγκεντρωτικό άλμπουμ με 14 τραγούδια που κυκλοφόρησε το 1985 με τίτλο: «25 Χρόνια Δούκισσα» και υπότιτλο: «Οι μεγαλύτερες επιτυχίες». Μικρή σημασία έχει να πούμε ότι οι τίτλοι αυτοί δεν ανταποκρίνονται και τόσο στην ιστορική πραγματικότητα, αφού το υλικό χρονολογείται μερικά χρόνια πιο πίσω από το όριο που θέτει ο τίτλος (1960) και ασφαλώς δεν πρόκειται για «επιτυχίες» με την έννοια του εμπορικού αντικρίσματος, αλλά για απλά λαϊκά τραγούδια που αποτέλεσαν ωστόσο τις πρώτες βάσεις της μεγάλης καριέρας που ακολούθησε, έστω κι αν τα ίδια έχουν πλέον ξεχαστεί. 

Η συλλογή λοιπόν μας διασώζει αρκετές από τις πρώτες πρώτες ηχογραφήσεις της έφηβης ακόμη ερμηνεύτριας, όπως το πρώτο της τραγούδι που προαναφέραμε («Με την κοπέλα π' αγαπώ») του Στέλιου Χρυσίνη ηχογραφημένο το 1957. Το 1958 συνεργάστηκε με τον Μανώλη Χιώτη στη δεύτερη εκτέλεση των τραγουδιών «Σβήσε τη φλόγα» και «Απότομα», ενώ την ίδια χρονιά τραγούδησε Γιώργο Μητσάκη («Οι άντρες»), Απόστολο Καλδάρα («Αχ, βρε φτώχεια κακομοίρα»), αλλά και Άκη Πάνου («Μια βραδιά καταραμένη»). Το άλμπουμ περιλαμβάνει επίσης τραγούδια του Απόστολου Χατζηχρήστου, του Θόδωρου Δερβενιώτη, του Στέλιου Μακρυδάκη, του Παναγιώτη Πετσά, του Γιάννη Καραμπεσίνη, του Βασίλη Καραπατάκη, του Τόλη Εσδρά και του Γιώργου Μουφλουζέλη. Σε κάποια τραγούδια συνοδεύουν στα φωνητικά ο Μανώλης Χιώτης και ο Χρηστάκης.

Κώστας Τριπολίτης: 15 χρόνια τραγούδια (1977-1992)

Πριν από 73 χρόνια, στις 16 Σεπτεμβρίου 1953, γεννήθηκε στην Αθήνα ο σημαντικός στιχουργός Κώστας Τριπολίτης, ο οποίος σπούδασε κινηματογράφο, νευροψυχολογία και γλωσσολογία στη Γερμανία. Πέρα από τη στιχουργική που του χάρισε ευρεία αναγνωρισιμότητα, έχει πολύπλευρη καλλιτεχνική δραστηριότητα ως σεναριογράφος, σκηνοθέτης ταινιών μικρού μήκους, αρθρογράφος, παραγωγός εκπομπών και συγχρόνως έντονη συνδικαλιστική δράση στον τομέα των πνευματικών δικαιωμάτων των καλλιτεχνών. Ο λόγος του είναι αιχμηρός κι ευρηματικός, ενίοτε κυνικά ωμός και ανατρεπτικός, χωρίς να λείπουν ωστόσο και οι λυρικές στιγμές, αλλά και η χιουμοριστική διάθεση. Άλλωστε υπήρξε από τους πρώτους συνεργάτες του Χάρρυ Κλυνν στην πρώτη του εμφάνιση με το άλμπουμ «Για δέσιμο» (1978). Αξιοσημείωτο είναι ότι σε κάποιες δουλειές του χρησιμοποίησε και το ψευδώνυμο Κώστας Άλλος.

Στη δισκογραφία η πρώτη του επίσημη καταγραφή εντοπίζεται στον προσωπικό δίσκο της Βασιλικής Λαβίνα «Πες μου» (1977), για να ακολουθήσουν πάμπολλες σημαντικές συνεργασίες με πολλούς και συχνά εντελώς διαφορετικού ύφους συνθέτες, όπως: Μίκης Θεοδωράκης, Γιώργος Χατζηνάσιος, Δήμος Μούτσης, ο Θάνος Μικρούτσικος, Λίνος Κόκοτος, Νίκος Ιγνατιάδης, Αντώνης Βαρδής, Ανδρέας Πρέζας, Τάκης Μπουγάς, Λάκης Παπαδόπουλος, Διονύσης Τσακνής και άλλοι. Συνήθιζε να κάνει δυναμικές εμφανίσεις κατά περιόδους με συγκεντρωμένο υλικό και στη συνέχεια να χάνεται από το προσκήνιο μέχρι την επόμενη δυναμική επανεμφάνισή του. Η δημιουργική του κορύφωση σημειώθηκε το 1981, όταν κυκλοφόρησαν, ούτε λίγο ούτε πολύ, έξι μεγάλοι δίσκοι με δικούς του στίχους, δηλαδή: «Επιβάτης» και «Ραντάρ» του Μίκη Θεοδωράκη, «Φράγμα» του Δήμου Μούτση, «Πίσω απ' τη βιτρίνα» του Γιώργου Χατζηνάσιου, «Σκουριασμένα χείλια» του Σταμάτη Κραουνάκη και «Το γαϊτανάκι της ζωής» του Ανδρέα Πρέζα!

Η συλλογή των 20 τραγουδιών του Κώστα Τριπολίτη που επέλεξα καλύπτει την πρώτη δημιουργική του δεκαπενταετία, το διάστημα δηλαδή 1977-1992, γιατί στη συνέχεια η παρουσία του έγινε πολύ αραιή με τραγούδια διάσπαρτα σε προσωπικές δουλειές διαφόρων δημιουργών, με εξαίρεση τη δεύτερη συνεργασία του με τον Διονύση Τσακνή που απέφερε αρκετά χρόνια αργότερα το ολοκληρωμένο άλμπουμ «Γέφυρες» (2002). Στη συλλογή αντιπροσωπεύονται αναλογικά όλοι σχεδόν οι συνθέτες που συνεργάστηκαν μαζί του κατά το συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο. Είχε την τύχη μάλιστα να ερμηνεύσουν τα τραγούδια του μερικά από τα κορυφαία ονόματα του ελληνικού πενταγράμμου, όπως: Σωτηρία Μπέλλου, Μαρία Φαραντούρη, Βίκυ Μοσχολιού, Γιώργος Νταλάρας, Δήμητρα Γαλάνη, Βασίλης Παπακωνσταντίνου, Τάνια Τσανακλίδου, Γιάννης Κούτρας και άλλοι. Στη συλλογή περιλαμβάνονται μερικά σπουδαία τραγούδια που σφράγισαν την εποχή τους, όπως: «Στα κόκκινα φώτα του μπαρ», «Αγάπη», «Ξημερώνει», «Επιβάτης», «Ζω», «Δε λες κουβέντα», «Ερηνούλα μου», «Σχήμα λόγου», «Ανεμολόγιο».

Μάνος Κατράκης: Ludwig van Beethoven (1981)

Μια πολύ ιδιαίτερη δισκογραφική κατάθεση του μεγάλου ηθοποιού Μάνου Κατράκη αποτελεί η συμμετοχή του στο άλμπουμ «Ludwig van Beethoven» που εκδόθηκε το 1981 από την EMI στο πλαίσιο της παιδικής σειράς Η ζωή των μεγάλων μουσουργών, στην οποία περιλήφθηκαν ανάλογα αφιερώματα στους κορυφαίους λόγιους συνθέτες Johann Sebastian Bach, Wolfgang Amadeus Mozart και Piotr Ilitch Tchaikovsky.

Πρόκειται για μια προσεγμένη παραγωγή που παρουσιάζει τον μεγάλο Γερμανό συνθέτη Ludwig van Beethoven (1770-1827) αυτοβιογραφούμενο μέσω εξομολόγησης του βίου του σε δυο παιδιά, τον Φερδινάνδο και τον Καρλ που υποδύεται ο μικρός Λουκάς Μεταξάς. Το ρόλο του συνθέτη αποδίδει με τη στιβαρή φωνή του ο Μάνος Κατράκης, μόλις τρία χρόνια πριν φύγει από τη ζωή, καθώς η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 1981. Ο Αλέξης Κωστάλας επιμελήθηκε την παραγωγή κρατώντας ο ίδιος και το ρόλο του αφηγητή.

Αξιοσημείωτο είναι ότι η αυτοβιογραφική αφήγηση του συνθέτη διανθίζεται και με τους ανάλογους μουσικούς σταθμούς της μεγάλης του καριέρας. Ακούγονται λοιπόν αποσπάσματα από τα σημαντικότερα έργα που συνέθεσε, όπως Συμφωνίες (μέρη από τις υπ' αριθμόν 1, 3, 5, 6, 7 και 9 Συμφωνίες), τα Κοντσέρτα για Πιάνο αρ.4 και 5, οι Σονάτες για Πιάνο αρ. 8, 14 και 23, Κουαρτέτα Εγχόρδων, Σονάτες για Βιολί και Πιάνο ή Βιολοντσέλο και Πιάνο και Συμφωνικές Εισαγωγές (Φιντέλιο, Κοριολανός, Τα εγκαίνια της αίθουσας). Δυστυχώς, παρά τη φροντισμένη παραγωγή που περιλαμβάνει όμορφες ζωγραφιές του Γιώργου Σταθόπουλου και πλούσιο εσώφυλλο με ολόκληρο το κείμενο της αφήγησης και τους αναλυτικούς τίτλους των μουσικών έργων που ακούγονται, δεν υπάρχει καμία απολύτως πληροφορία για τους εκτελεστές των έργων (σολίστες, ορχήστρες και μαέστροι).

Μάνος Κατράκης: Ιστορικές απαγγελίες και τραγούδια (1964-1985)

Η επιβλητική κι απόλυτα εκφραστική φωνή του Μάνου Κατράκη στάθηκε η αφορμή να αναπτύξει μια πολύ ενδιαφέρουσα δισκογραφική δραστηριότητα ήδη από τη δεκαετία του '60, καθώς κλήθηκε επανειλημμένα να αναλάβει το ρόλο του αφηγητή σε σημαντικές δισκογραφικές δουλειές, αρχής γενομένης το 1964 με το «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη στην ιστορική μελοποίηση του Μίκη Θεοδωράκη, όπου αποδίδει με συγκλονιστικό τρόπο τα τρία «αναγνώσματα» του έργου («Πορεία προς το μέτωπο», «Η μεγάλη έξοδος», «Προφητικόν»), ενώ την ίδια χρονιά συμμετείχε και στον «Ερωτόκριτο» του Νίκου Μαμαγκάκη στο ρόλο του ποιητή (Βιτσέντζου Κορνάρου). Έκτοτε έδινε τακτικά το παρών του σε ποικίλες μουσικές εργασίες με απαγγελίες που πέρασαν στη δισκογραφία. Το 1965 είχε το ρόλο του αφηγητή στον κύκλο «Ελένη, τραγούδι από την Ιλιάδα» του Γιώργου Κουρουπού, ενώ την επόμενη χρονιά συμμετείχε στη θεατρική μουσική του Μάνου Χατζιδάκι για τον «Καπετάν Μιχάλη» του Νίκου Καζαντζάκη, όπου ερμήνευσε το (ανέκδοτο) τραγούδι «Άστραψε τ' αψηλό βουνό». Η δεύτερη (μετά το «Άξιον Εστί») κορύφωση ήρθε το 1969 με άλλη μια συγκλονιστική ανάγνωση στη φιλόδοξη καντάτα του Σταύρου Ξαρχάκου «Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντιεθ Μεχίας» (1969) βασισμένη σε ποίηση του Λόρκα και ελληνική απόδοση του Νίκου Γκάτσου, για να ακολουθήσουν άλλες δυο συνεργασίες με τον Νίκο Μαμαγκάκη, πρώτα στην «Ερωφίλη» (1970) κι αμέσως μετά στο «1821. Είτε θάνατος, είτε λευτεριά» (1971) στο ρόλο του στρατηγού Μακρυγιάννη.

Η δισκογραφική παρουσία του Μάνου Κατράκη συνεχίστηκε και στη μεταπολιτευτική περίοδο. Το 1974 συμμετείχε στη θεατρική δημιουργία «Προδομένος λαός» του Μίκη Θεοδωράκη βασισμένη στο ιστορικό μυθιστόρημα του Γεωργίου Ρούσσου «Μαντώ Μαυρογένους», όπου μάλιστα ερμήνευσε το τραγούδι «Ελάτε μ' ένα πόθο», ενώ το 1975 προλόγισε την ιστορική συναυλία του συνθέτη στο στάδιο Καραϊσκάκη, όπου ηχογραφήθηκε ζωντανά η μεγάλη καντάτα «Canto General» σε ποίηση Πάμπλο Νερούδα. Το ρόλο του αφηγητή είχε επίσης στο έργο «Η μάχη της Κρήτης» (1976) του Μπάμπη Πραματευτάκη, αλλά και στο ιστορικό ντοκουμέντο «Κύπρος-Μακάριος» (1979), καθώς και στον κύκλο τραγουδιών «Το μπλόκο» (1980) του Βασίλη Αρχιτεκτονίδη. Το 1981 μάλιστα συμμετείχε στο παιδικό άλμπουμ «Μπετόβεν» υποδυόμενος τον αυτοβιογραφούμενο μεγάλο συνθέτη, για να ολοκληρωθεί η εξαίσια αυτή δισκογραφική πορεία με μια μεταθανάτια κυκλοφορία, την κινηματογραφική μουσική του Γιάννη Μαρκόπουλου «Τα χρόνια της θύελλας» (1985), όπου ακούγεται η συγκλονιστική φωνή του σε μια σκηνή του έργου.

Μάνος Κατράκης: Ένα ηχητικό αφιέρωμα (1987)

Συμπληρώνονται σήμερα 42 χρόνια από το θάνατο του μεγάλου ηθοποιού Μάνου Κατράκη, ο οποίος γεννήθηκε στο Καστέλλι των Χανίων το 1908 κι έφυγε από τη ζωή στις 2 Σεπτεμβρίου 1984. Παρεμπιπτόντως, να σημειώσω ότι η σημερινή ημέρα είναι ταυτόχρονα επέτειος θανάτου του τραγουδοποιού Αντώνη Βαρδή (πέθανε το 2014) και βέβαια του Μίκη Θεοδωράκη που έφυγε από κοντά μας πριν από πέντε ακριβώς χρόνια.

Ο Μάνος Κατράκης ανήκει στην εκλεκτή εκείνη γενιά των μεγάλων θεατρικών ηθοποιών που ανέδειξε η μεταπολεμική περίοδος, δίπλα σε έναν Αιμίλιο Βεάκη, έναν Αλέξη Μινωτή, έναν Βασίλη Αργυρόπουλο, έναν Βασίλη Λογοθετίδη, έναν Ορέστη Μακρή, έναν Δημήτρη Χορν και άλλες εμβληματικές μορφές. Κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών η αναγωρισιμότητά τους κυρίως μέσα από τη μικρή κινηματογραφική τους θητεία, αν και η μεγάλη καλλιτεχνική τους προσφορά είχε σχέση με τη σκηνή και όχι με την οθόνη. Ιδιαίτερα μάλιστα η περίπτωση του Μάνου Κατράκη δείχνει πολύ έντονα αυτή την οξύμωρη πραγματικότητα, αφού η περιορισμένη κινηματογραφική του δραστηριότητα του χάρισε μια ευρεία δημοφιλία μέσα από μάλλον ασήμαντους ρόλους σε μέτριες ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου, οι οποίες ωστόσο έχουν αποκτήσει μια αξία αποκλειστικά και μόνο από τη δική του στιβαρή παρουσία! 

Η πρώτη θεατρική εμφάνιση του εμβληματικού ηθοποιού σημειώθηκε το 1927, ενώ από το 1931 εντάχθηκε στο δυναμικό του Εθνικού Θεάτρου και στη συνέχεια ανέπτυξε τακτικές συνεργασίες με τους μεγάλους θεατράνθρωπους της εποχής, όπως ο Μήτσος Μυράτ, ο Βασίλης Αργυρόπουλος και η Μαρίκα Κοτοπούλη, ενώ συνέβαλε στην ίδρυση του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος αμέσως μετά τον πόλεμο. Την ίδια εποχή άρχισε να αναπτύσσει και έντονη πολιτική δραστηριότητα που του στοίχισε διώξεις, βασανιστήρια και εξορίες ως τις αρχές της δεκαετίας του '50, όταν μπόρεσε πια σιγά σιγά να επιστρέψει στο θεατρικό σανίδι και στα επόμενα χρόνια να έχει έντονη θεατρική δραστηριότητα ως ηθοποιός και θιασάρχης κινούμενος με άνεση σε ένα ευρύτατο φάσμα ρόλων από το ελληνικό και διεθνές δραματολόγιο. Ο θάνατος τον βρήκε λίγο μετά την ολοκλήρωση της σπουδαίας ταινίας του Θόδωρου Αγγελόπουλου «Ταξίδι στα Κύθηρα», όπου είχε τον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Τρία χρόνια μετά το θάνατο του Μάνου Κατράκη η Minos τιμώντας τη μνήμη του εξέδωσε το άλμπουμ «Ένα ηχητικό αφιέρωμα στον Μάνο Kατράκη» που επιμελήθηκε ο συγγραφέας και τηλεπαρουσιαστής Γεώργιος Κάρτερ (1928-2012), γνωστός μας και από άλλες σημαντικές δισκογραφικές παραγωγές ιστορικού και λογοτεχνικού περιεχομένου. Το άλμπουμ διασώζει ηχητικά ντοκουμέντα από μεγάλες θεατρικές στιγμές του ηθοποιού μέσα από μια ευρεία ποικιλία ρόλων που έπαιξε σε ένα χρονικό ορίζοντα τεσσάρων δεκαετιών, από το 1954 ως το 1982. Παλιότερο όλων ένα απόσπασμα από τη «Γκόλφω» του Σπύρου Περεσιάδη που ανέβηκε στη σκηνή το 1954 σε σκηνοθεσία Τάκη Μουζενίδη, ενώ νεότερο ένα κρητικό τραγούδι ηχογραφημένο το 1982 που ερμηνεύει συνοδευόμενος από το λαούτο του Γιώργου Κουτσουρέλη. Από το ενδιάμεσο διάστημα έχουν καταγραφεί κι άλλες σημαντικές στιγμές του ηθοποιού από ρόλους του κλασικού δραματολογίου, όπως ο «Οιδίπους Τύραννος» του Σοφοκλή και ο «Προμηθεύς Δεσμώτης» του Αισχύλου, αμφότεροι σκηνοθετημένοι το 1974 από τον Τάκη Μουζενίδη, αλλά και του νεότερου θεάτρου, ελληνικού ή ξένου, όπως η «Τρισεύγενη» του Κωστή Παλαμά (σε σκηνοθεσία Κώστα Κροντηρά το 1958), η «Μαντώ Μαυρογένους» του Γεωργίου Ρούσσου (σκηνοθεσία Κωστή Μιχαηλίδη, 1974) και ο «Μπορίς Γκοντουνόφ» του Πούσκιν (σκηνοθεσία Άννας Δεβάρη, 1981).

Αρχείο Ραδιοφώνου: Ελληνικός Λόγος - Ποίηση (1999)

Από τις εξαιρετικού ενδιαφέροντος δισκογραφικές εκδόσεις της Ελληνικής Ραδιοφωνίας κατά τη δεκαετία του '90, την περίοδο που ασκούσε καθήκοντα γενικού διευθυντή του Ιδρύματος ο δημοσιογράφος και λόγιος Γιάννης Π. Τζαννετάκoς, εκδόθηκε κι ένα ηχογράφημα αφιερωμένο στην ελληνική ποίηση στο πλαίσιο της σειράς Ελληνικός Λόγος. Η έκδοση αποτελεί ντοκουμέντο, αφού καταγράφει τις φωνές οκτώ σημαντικών ποιητών μας, οι οποίοι διαβάζουν επιλεγμένα αποσπάσματα από το ποιητικό τους έργο.

Ειδικότερα, στην έκδοση φιλοξενούνται οι ποιητές: Γιώργος Βαφόπουλος (1903-1996), εμβληματική μορφή της άτυπης ποιητικής σχολής της Θεσσαλονίκης, η οποία εκπροσωπείται επίσης από τους ποιητές Ζωή Καρέλλη (1901-1998) και τον αδελφό της Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη (1908-1993). Έχουμε επίσης ποιητές της Γενιάς του '30, όπως ο υπερρεαλιστής Νικόλαος Κάλας (1907-1988), γνωστός και με το ψευδώνυμο Νικήτας Ράντος, και η Μελισσάνθη (1907-1991), καθώς και ποιητές της Μεταπολεμικής Γενιάς, όπως ο Νίκος Καρούζος (1922-1988), ο Τάσος Λειβαδίτης (1922-1988) και ο Δημήτρης Παπαδίτσας (1922-1987).

Κάθε ποιητή υποδέχεται μια μουσική πινελιά που συνέθεσε ο πιανίστας και συνθέτης Βασίλης Ριζιώτης (1945-2016), επί χρόνια στέλεχος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, γνωστός μας περισσότερο από τη φωνητική του συμβολή στο τραγούδι «Τ' αστέρι του Βοριά» του Μάνου Χατζιδάκι από το soundtrack «America America» (1963). Την έκδοση προλογίζει ο Γιάννης Τζαννετάκος. Οι ηχοληψίες της φωνής των ποιητών πραγματοποιήθηκαν κατά το διάστημα 1982-1988, για μερικούς κυριολεκτικά λίγο πριν φύγουν από τη ζωή!

Αντώνης Σαμαράκης: Η λογοτεχνία στο μικρόφωνο (1998)

Πέρασαν κιόλας 23 χρόνια από τις 8 Αυγούστου 2003, όταν έφυγε από τη ζωή ένας σημαντικός πνευματικός άνθρωπος, εμβληματική μορφή της μεταπολεμικής μας πεζογραφίας, πολυβραβευμένος και διεθνώς καταξιωμένος συγγραφέας με στιβαρό λογοτεχνικό έργο, κυρίως μυθιστορήματα και συλλογές διηγημάτων. 

Ο λόγος για τον Αντώνη Σαμαράκη (1919-2003), έναν λογοτέχνη που διέθετε οξεία αντίληψη της περιρρέουσας κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας φροντίζοντας να την αποτυπώσει με οξύνοια και αιχμηρό λόγο στα κείμενά του. Ο Σαμαράκης ήταν ολιγογράφος, αλλά κατάφερε με το μικρό σε όγκο έργο του να αφήσει πολύ βαθύ το αποτύπωμά του στα ελληνικά γράμματα κατακτώντας πολυάριθμα βραβεία στην Ελλάδα και το εξωτερικό, ενώ το κλασικό μυθιστόρημά του «Το λάθος» έγινε η αφορμή για μια διεθνή κινηματογραφική παραγωγή με πρωταγωνιστές τους διάσημους ηθοποιούς Μισέλ Πικολί και Ούγκο Τονιάτσι. Tους κύριους σταθμούς της λογοτεχνικής του διαδρομής αποτελούν τα έργα: Ζητείται ελπίς (1954), Σήμα κινδύνου (1959), Αρνούμαι (1961), Το λάθος (1965) και Το διαβατήριο (1973).

Υπό τη δισκογραφική ετικέτα της His Master's Voice την εποχή που είχε την ευθύνη της παραγωγής ο Θάνος Μικρούτσικος, εκδόθηκε το 1998 ένα διπλό ψηφιακό άλμπουμ στο πλαίσιο της σειράς «Η λογοτεχνία στο μικρόφωνο» αφιερωμένο αποκλειστικά στον Αντώνη Σαμαράκη. Η έκδοση τιμά τον μεγάλο μας πεζογράφο όντα ακόμη εν ζωή με μια επιλογή κειμένων του (αποσπάσματα από μυθιστορήματα ή ολόκληρα διηγήματα) που ακούγονται από έγκυρες αναγνώσεις με τη φωνή εκλεκτών ηθοποιών μας, όπως ο Λάκης Λαζόπουλος, η Θέμις Μπαζάκα και ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, ενώ ένα κείμενο διαβάζει ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, στενός φίλος του συγγραφέα, αλλά και ο ίδιος ο Σαμαράκης στην επίλογο της έκδοσης.

Εκείνο που δίνει ένα ξεχωριστό ενδιαφέρον στην έκδοση είναι ότι τα κείμενα εναλλάσσονται με μικρές εμβόλιμες μουσικές γέφυρες γραμμένες από τον κλασικό κιθαριστή Γιάννη Παπαζαχαριάκη, έναν αξιόλογο μουσικό που έχει χτίσει την καριέρα του δίπλα σε μεγάλους δημιουργούς, όπως ο Χρήστος Λεοντής, η Ελένη Καραΐνδρου, ο Νότης Μαυρουδής, ο Θάνος Μικρούτσικος και ο Γιώργος Σταυριανός. Το υλικό λοιπόν του άλμπουμ αναπτύσσεται κατά ζεύγη (κείμενο - μουσική), καθώς κάθε ανάγνωση συνοδεύεται και από την αντίστοιχη μουσική γέφυρα. Τα μουσικά θέματα, ενορχηστρωμένα σε φόρμα μουσικής δωματίου, είναι πρωτότυπα μαζί με δυο διασκευασμένα μουσικά μοτίβα, ένα στρατιωτικό εμβατήριο («Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει») κι ένα νησιώτικο χορό. Παίζει πιάνο ο Νίκος Καλαντζάκος, βιολί ο Μιχάλης Βοριάς, σαξόφωνο και φλάουτο ο Δημήτρης Χουντής, σαξόφωνο και κλαρινέτο ο Θύμιος Παπαδόπουλος και κιθάρα ο Γιάννης Παπαζαχαριάκης.

Η έκδοση είναι υψηλής αισθητικής με πλούσιο ένθετο που, πέρα από τις λεπτομέρειες για το περιεχόμενο υλικό, φιλοξενεί και μια πολύ ενδιαφέρουσα σειρά κειμένων για τον συγγραφέα που υπογράφονται από τον Θάνο Μικρούτσικο, τον ιδιοκτήτη της δισκογραφικής εταιρείας Μάκη Μάτσα, τον δημοσιογράφο Σεραφείμ Φυντανίδη, τον Λευτέρη Παπαδόπουλο, αλλά και τον ίδιο τον συγγραφέα.

Αποχαιρετισμός στον Λάκη Χαλκιά

Άλλη μια οδυνηρή απώλεια προστέθηκε στις πολλές δυστυχώς που μας έχουν τύχει τον τελευταίο καιρό, ιδιαίτερα τις πολύ πρόσφατες ημέρες. Μετά το χαμό της Μαίρης Λίντα και του Γιώργου Σταυριανού μας έφυγε χθες κι ο Λάκης Χαλκιάς (1943-2026), αυτός ο σπουδαίος ερμηνευτής που εμφανίστηκε δυναμικά στο προσκήνιο κατά τη δεκαετία του '70, αν και είχε ήδη σημαντική προϋπηρεσία στο τραγούδι από τα προηγούμενα χρόνια.

Χωρίς περιστροφές θα έλεγα ότι ο Λάκης Χαλκιάς δεν ήταν απλώς ένας σπουδαίος ερμηνευτής, αλλά πολύ σπουδαιότερος από αυτό που ίσως έχει εντυπωθεί στη συναισθηματική μας μνήμη και γιαυτό δε θα δίσταζα να τον χαρακτηρίσω αδικημένο. Μπορεί κατά τη δεκαετία του '70 να γνώρισε ευρεία αναγνώριση και αποδοχή με τα μεγάλα τραγούδια του Γιάννη Μαρκόπουλου που καλύπτουν μόλις μια πενταετία (1973-1977), αλλά ποτέ δε θεωρήθηκε ερμηνευτής πρώτης γραμμής και κυρίως ποτέ δεν προβλήθηκε όσο θα του άξιζε το μετά τον Μαρκόπουλο ερμηνευτικό και συνθετικό του έργο, το οποίο ασφαλώς παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον και αποκαλύπτει έναν αληθινό μύστη της μουσικής τέχνης που δεν αρκέστηκε στις εύκολες δάφνες μιας πλούσιας δισκογραφίας την εποχή της Μεταπολίτευσης, αλλά "έψαχνε" συνεχώς το υλικό του λειτουργώντας ακόμη και ως μουσικολόγος ερευνητής.

Αν θα θέλαμε να βάλουμε σε κάποια συμβατικά καλούπια τη μουσική πορεία του Λάκη Χαλκιά, νομίζω πως θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τρεις μάλλον ευκρινείς κατηγορίες. Η μία (και ίσως η κοντινότερη στη μουσική του ιδιοσυγκρασία) ήταν η σχέση του με το παραδοσιακό τραγούδι, ιδιαίτερα αυτό της πατρίδας του της Ηπείρου που αποτυπώθηκε σε μια μεγάλη σειρά δισκογραφικών εκδόσεων που ξεκίνησαν το 1968 με το άλμπουμ «Δημοτικά» και συνεχίστηκαν σποραδικά σε όλη του την καριέρα. Η δεύτερη ήταν φυσικά η εμβληματική συνεργασία του με τον Γιάννη Μαρκόπουλο, αλλά και άλλους επώνυμους δημιουργούς (Λουκιανός Κηλαηδόνης, Απόστολος Καλδάρας, Μάριος Τόκας, Νίκος Μαμαγκάκης, Γιώργος Κατσαρός, Βαγγέλης Κορακάκης κ.ά.). Και η τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει το συνθετικό του έργο που είναι ελάχιστα γνωστό, αλλά άκρως ενδιαφέρον, αφού συγκροτείται κυρίως από μελοποιημένη ποίηση.

Χαράλαμπος Βασιλειάδης (Τσάντας): 30 Χρόνια Τραγούδια

Συμπληρώνονται σήμερα 56 χρόνια από την αποδημία ενός από τους μεγαλύτερους και παραγωγικότερους στιχουργούς που ανέδειξε το ελληνικό τραγούδι συνολικά και το λαϊκό ειδικότερα. Ο λόγος για τον σπουδαίο Χαράλαμπο Βασιλειάδη (1902-1970), γνωστό στο παλιό λαϊκό σινάφι ως Τσάντα ή και Ταμβάκη, ο οποίος έφυγε από τη ζωή στις 16 Μαΐου 1970, αφού πρόλαβε να μας χαρίσει εκατοντάδες υπέροχα τραγούδια. Υπολογίζεται ότι έγραψε κάπου 1500-2000 τραγούδια από το 1939 που πρωτοεμφανίστηκε στο χώρο, αν και η κακή του συνήθεια να μοιράζει έναντι ευτελούς τιμήματος τους στίχους του ανεξέλεγκτα στους πάντες δεν βοηθάει στην πλήρη καταγραφή της δουλειάς του, αφού επισήμως εμφανίζεται ως στιχουργός μόλις μερικών δεκάδων τραγουδιών! Ουσιαστικά η περίπτωσή του αποτελεί μιαν άλλη εκδοχή της περίπτωσης της Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου, η οποία πάντως εκ των υστέρων στάθηκε πιο τυχερή στην τελική εξακρίβωση των τραγουδιών της.

Ο Βασιλειάδης ήταν ένας καλλιεργημένος άνθρωπος, γνώριζε ξένες γλώσσες κι έκανε μεταφράσεις ξένων βιβλίων στα ελληνικά, πριν αποφασίσει να αφοσιωθεί αποκλειστικά στο τραγούδι, όπου πρωτοεμφανίστηκε λίγο πριν από τον πόλεμο συνεργαζόμενος αρχικά με τον Στελλάκη Περπινιάδη, ενώ σύντομα ανέπτυξε ευρείες συνεργασίες με όλο το ρεμπέτικο σινάφι και κυρίως με τον Γιάννη Παπαϊωάννου, με τον οποίο έγραψε πολλά λαϊκά αριστουργήματα («Πριν το χάραμα», «Άνοιξε άνοιξε», «Απ' της Ζέας το λιμάνι», «Σβήσε το φως τα κοιμηθούμε»). Συνθέτες του ρεμπέτικου, του ελαφρού και του λαϊκού τραγουδιού έγραψαν μερικά από τα ωραιότερα τραγούδια τους πάνω σε στίχους δικούς του. Ιδού μερικά ονόματα: Βασίλης Τσιτσάνης, Νίκος Γούναρης, Απόστολος Καλδάρας, Στέλιος Χρυσίνης, Γεράσιμος Κλουβάτος, Γιώργος Λαύκας, Απόστολος Χατζηχρήστος, Θόδωρος Δερβενιώτης, Μιχάλης Γενίτσαρης, Νάκης Πετρίδης, Αντώνης Κατινάρης, Γρηγόρης Μπιθικώτσης και πολλοί άλλοι. 

Άφησα σκόπιμα έξω από αυτόν τον κατάλογο τον Γιώργο Ζαμπέτα, γιατί η συνάντησή του με τον Χαράλαμπο Βασιλειάδη αποτελεί ένα ξεχωριστό κεφάλαιο. Η συνεργασία των δύο απέφερε γύρω στα 140 τραγούδια και υπήρξε καταλυτική για την πορεία του μεγάλου λαϊκού δημιουργού, αφού μαζί του ξεκίνησε το 1953 με το τραγούδι «Σαν σήμερα, σαν σήμερα» και είναι αυτός που έγραψε το τελευταίο μεγάλο τραγούδι του στιχουργού, αν και μετά το θάνατό του, το περίφημο «Πού 'σαι Θανάση». Αυτή η εικοσάχρονη συμπόρευση διανθίστηκε με πάμπολλες υπέροχες κορυφώσεις, όπως: «Ήρθα κι απόψε στα σκαλοπάτια σου», «Τα δειλινά», «Πάει πάει», «Άκου τ' αηδόνια», «Το καράβι», «Αγωνία», μαζί με τα πιο χαρακτηριστικά εύθυμα τραγούδια του συνθέτη («Ο κυρ Αλέκος», «Ο αράπης», «Ο μαθητής», «Πατέρα κάτσε φρόνιμα»).

Η αφιερωματική συλλογή που ετοίμασα για τον μεγάλο στιχουργό περιλαμβάνει 22 από τα πιο γνωστά και χαρακτηριστικά τραγούδια του ανθολογημένα από ηχογραφήσεις της περιόδου 1946-1973. Χωρίζεται άτυπα σε δύο μικρές ενότητες: Η πρώτη καλύπτει την περίοδο 1946-1960 με τραγούδια των μεγάλων δημιουργών του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού: Γιάννης Παπαϊωάννου, Βασίλης Τσιτσάνης, Απόστολος Καλδάρας, Απόστολος Χατζηχρήστος, Στέλιος Χρυσίνης, Πάνος Γαβαλάς και Νίκος Μεϊμάρης. Η δεύτερη ενότητα είναι αφιερωμένη αποκλειστικά στη συνεργασία του στιχουργού με τον Γιώργο Ζαμπέτα που καλύπτει ολόκληρη τη δεκαετία του '60 (1960-1973). Όλα τα τραγούδια ακούγονται στις αυθεντικές πρώτες τους εκτελέσεις, αν και και πολλά από αυτά έγιναν γνωστότερα με νεότερες εκτελέσεις. Ερμηνεύουν οι: Στελλάκης Περπινιάδης, Οδυσσέας Μοσχονάς, Πρόδρομος Τσαουσάκης, Σωτηρία Μπέλλου, Ιωάννα Γεωργακοπούλου, Ρένα Στάμου, Ρένα Ντάλια, Πάνος Γαβαλάς, Απόστολος Χατζηχρήστος, Βασίλης Τσιτσάνης, Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Πέτρος Αναγνωστάκης, Γιώργος Ζαμπέτας, Μαίρη Λίντα, Βίκυ Μοσχολιού, Πάνος Τζανετής, Μπέμπα Μπλανς και Τόλης Βοσκόπουλος.

Χρήστος Γιαννόπουλος: Ακριβή μου μητέρα (2019)

Γιορτή της μητέρας σήμερα κι ευκαιρία να στρέψουμε την προσοχή μας στο πιο προσφιλές πρόσωπο της ζωής του καθενός μας. Η συγκεκριμένη επέτειος έχει καθιερωθεί να γιορτάζεται στη χώρα μας - και σε πολλές άλλες χώρες του κόσμου, όχι όμως σε όλες την ίδια ημέρα - τη δεύτερη Κυριακή του Μαΐου κάθε χρόνο, τη στιγμή που η άνοιξη έχει μπει για τα καλά και η αναγεννημένη φύση ετοιμάζει να μας προσφέρει τα δώρα της, λουλούδια και καρπούς. Αξίζει να πούμε ότι η πρωτοβουλία για ένα τέτοιο τιμητικό αφιέρωμα ξεκίνησε από τα φεμιστικά κινήματα της Αμερικής κατά τον 19ο αιώνα, ενώ η χριστιανική παράδοση είχε ως αντίστοιχη γιορτή την ημέρα της Υπαπαντής, η οποία ωστόσο από τις αρχές του 20ου αιώνα έδωσε τη θέση της στην καινούργια γιορτή που υιοθετήθηκε σταδιακά απ' όλο τον κόσμο και φυσικά από τη χώρα μας, ήδη από τη δεκαετία του 1920.

Η ιερή μορφή της ανώνυμης μητέρας στην παράδοσή μας έχει αποκτήσει μια συμβολική πολυσημία που πέρασε στη συλλογική συνείδηση και λειτουργεί με έναν πηγαίο αυθορμητισμό κάθε φορά που νιώθουμε την ανάγκη να επικαλεστούμε μιαν αόρατη προστασία και βοήθεια σαν μια δέηση στην ίδια την Παναγία, την υπέρτατη μητέρα μας. Διαβάζοντας κανείς τη συγκλονιστική «Κυρά των αμπελιών» του Γιάννη Ρίτσου νιώθει ανά πάσα στιγμή ότι αυτές οι αδρές εικόνες χτίζονται γύρω από μια κυριαρχική γυναικεία παρουσία που μεταλλάσσεται ασταμάτητα στη μορφή της Παναγίας, της πατρίδας ή της ερωμένης κι όλες αυτές οι μεταλλάξεις εμφανίζονται κωδικοποιημένες στη μορφή της μάνας.

Ως μια μικρή λοιπόν συμβολή στη σπουδαία σημερινή γιορτή προτείνω ένα μάλλον άγνωστο κύκλο τραγουδιών που κυκλοφόρησε το 2019 από την εταιρεία Καθρέφτης με τίτλο «Ακριβή μου μητέρα». Πρόκειται για έναν ευρύ κύκλο 19 συνολικά τραγουδιών που συνέθεσε ο Χρήστος Γιαννόπουλος, ένας λαϊκός τραγουδοποιός που πρωτοεμφανίστηκε στη δισκογραφία το 1984 συμμετέχοντας στο συλλογικό άλμπουμ «11 Επιλογές» (από το 10ο Φεστιβάλ ΚΝΕ Οδηγητή) και συνέχισε με πάμπολλες εμπορικές συνεργασίες κυρίως στο χώρο του ελαφρολαϊκού τραγουδιού. Έτσι το βρίσκουμε πίσω από τραγούδια που ερμήνευσαν μεταξύ άλλων η Μαρία Δημητριάδη, η Ελένη Δήμου, ο Λάκης Με Τα Ψηλά Ρεβέρ, ο Γιάννης Ζουγανέλης, ο Αντώνης Βαρδής, η Γιούλη Τσίρου, η Χριστίνα Μαραγκόζη, η Σοφία Βόσσου, αλλά και ο Λευτέρης Πανταζής και ο Ζαφείρης Μελάς!

Οι στίχοι των τραγουδιών υπογράφονται από 16 άγνωστους στιχουργούς (μεταξύ αυτών και ο συνθέτης) και αποτελούν μικρά έμμετρα εγκώμια για τη μητέρα παρμένα από τον πραγματικό κόσμο της καθημερινότητας, αλλά και από εσωτερικά συναισθηματικά ερεθίσματα και, χωρίς να διεκδικούν βέβαια δάφνες λογοτεχνικού ενδιαφέροντος, καταφέρνουν με απλό ή και απλοϊκό τρόπο να αναδείξουν το μεγαλείο της μητρικής παρουσίας και να δώσουν στον συνθέτη την ευκαιρία να γράψει μια σειρά εύληπτων τραγουδιών που κινούνται μεταξύ λαϊκών και ελαφρολαϊκών ρυθμών, ενίοτε και σε ύφος λαϊκής μπαλάντας, χωρίς να λείπουν και τα ροκ ξεπετάγματα. Τα ερμηνεύουν 15 γνωστοί και άγνωστοι ερμηνευτές, μεταξύ των οποίων και οι: Ελένη Δήμου, Λάμπρος Καρελάς, Μαρία Κανελλοπούλου, Βάσια Ζήλου και Πέννυ Ξενάκη.

100 Χρόνια Έλλη Λαμπέτη: Κασετίνα (2008)

Ένα δεύτερο μεγάλο αφιέρωμα στην πρωθιέρεια της σκηνικής τέχνης Έλλη Λαμπέτη - αυτές τις ημέρες συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από τη γέννησή της - μας πρόσφερε η δισκογραφική εταιρεία Lyra το 2008. Πρόκειται για ένα τετραπλό άλμπουμ με τίτλο το όνομά της, το οποίο στην πραγματικότητα αποτελεί επανέκδοση σε ενιαίο σώμα τριών παλιότερων ανεξάρτητων δισκογραφικών εκδόσεων που κυκλοφόρησαν λίγο μετά το θάνατο της ηθοποιού κατά το διάστημα 1983-1984.

Οι δύο πρώτοι δίσκοι της έκδοσης φέρουν τον κοινό τίτλο «Μονόπρακτα» και περιλαμβάνουν έξι μονόπαρκτα θεατρικά κείμενα με τη φωνή της Έλλης Λαμπέτη, τα οποία είχαν αποτελέσει ενιαία παράσταση που ανέβασε ο Θίασος Λαμπέτη τον Απρίλιο του 1978 και είχαν πρωτοκυκλοφορήσει σε δίσκο με τον ίδιο τίτλο το 1984. Πρόκειται για τα έργα: «Η Εβραία» (από το θεατρικό έργο «Τρόμος και αθλιότητα στο Γ΄Ράιχ») του Μπέρτολτ Μπρεχτ, «Η πιο δυνατή ψυχή» του Αύγουστου Στρίνμπεργκ, «Όλυα, μια ψυχούλα» του Άντον Τσέχοφ σε διασκευή του Γκαμπριέλ Αρού, καθώς και τρία μονόπρακτα του Ζαν Κοκτό («Η ανθρώπινη φωνή», «Η ψεύτρα», «Την έχασα»). Η ανάγνωση των μονόπρακτων συνοδεύεται από μουσικά θέματα για σόλο πιάνο του Μότσαρτ και του Σοπέν που ερμηνεύει ο πιανίστας Κώστας Λούκος, ανεψιός της Λαμπέτη.

Ο τρίτος δίσκος περιλαμβάνει το υλικό του άλμπουμ «Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει Καβάφη» που είχε πρωτοεκδοθεί το 1983 από την ετικέτα Διόνυσος της Lyra. Το υλικό της έκδοσης απλώνεται σε 25 συνολικά αναγνώσεις ποιημάτων του Κωνσταντίνου Καβάφη, τα οποία είχαν ηχογραφηθεί σε δύο διαφορετικές φάσεις, μία το 1975 και μία το 1981. Μαζί με τα εμβληματικά και πασίγνωστα ποιήματα του μεγάλου Αλεξανδρινού έχουν επιλεγεί και πολλά ποιήματα λιγόετο γνωστά ή ακόμη και αποκηρυγμένα από τον ίδιο τον ποιητή. Ο τελευταίος δίσκος της έκδοσης περιλαμβάνει αυτούσιο το υλικό του άλμπουμ «Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο και από τους Ύμνους και Εγκώμια της Μεγάλης Εβδομάδας». Η αρχική έκδοση του άλμπουμ (1983) είχε τον απλό τίτλο «Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει τα Κατά Ματθαίον Πάθη».

Η έκδοση είναι ιδιαίτερα επιμελημένη σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου με σκληρά εξώφυλλα και με πλούσιο φωτογραφικό και πληροφοριακό υλικό για τη θεατρική διαδρομή της Έλλης Λαμπέτη στα 40 χρόνια της καριέρας της (1942-1982). Τα κείμενα επιμελήθηκε ο δημοσιογράφος και μουσικός παραγωγός Άγγελος Πυριόχος.

100 Χρόνια Έλλη Λαμπέτη: Αποσπάσματα θεατρικού λόγου (1989)

Σαν χθες, 13 Απριλίου, γεννήθηκε μια κορυφαία Ελληνίδα ηθοποιός που άφησε ανεξίτηλο το στίγμα της στο ελληνικό θέατρο, αλλά και στον κινηματογράφο. Συμπληρώνονται λοιπόν 100 χρόνια από τη γέννηση της Έλλης Λαμπέτη (1926-1983), μιας μοναδικής θεραπαινίδας της σκηνικής τέχνης, όπου κυριάρχησε επί 40 χρόνια (1942-1982), παρόλο που έφυγε πρόωρα από τη ζωή, παίζοντας ωστόσο μέχρι και την τελευταία στιγμή. Υπήρξε σύζυγος του μεγάλου θεατράνθρωπου Μάριου Πλωρίτη (1950-1953) και είχε μια θυελλώδη ερωτική και επαγγελματική σχέση με τον Δημήτρη Χορν κατά το διάστημα 1953-1959.

Η Έλλη Λαμπέτη, κατά κόσμον Έλλη Λούκου, γεννήθηκε στα Βίλλια Αττικής και σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και στη Σχολή Κοτοπούλη. Ήταν μόλις 16 χρόνων, όταν πρωτοανέβηκε στη σκηνή το 1942 μέσα στα μαύρα χρόνια της γερμανικής Κατοχής. Η πορεία της έκτοτε ήταν λαμπρή παίζοντας ασταμάτητα σπουδαίους ρόλους του παγκόσμιου δραματολογίου ως μέλος μεγάλων θιάσων, όπως ο θίασος του Καρόλου Κουν στο Θέατρο Τέχνης, ο θίασος Κοτοπούλη και Μουσούρη, το Εθνικό Θέατρο και φυσικά ο δικός της θίασος, αρχικά σε συνεργασία με τον Δημήτρη Χορν και στη συνέχεια μόνη της ως το τέλος της ζωής της. Η πρώτη της παράσταση ήταν το έργο «Η Χάνελε πάει στον Παράδεισο» (1942) και ο μακρύς κύκλος έκλεισε το 1982 με το έργο «Τα παιδιά ενός κατώτερου Θεού» παίζοντας το ρόλο μιας κωφάλαλης, όταν πια η οδυνηρή αρρώστια της είχε στερήσει τη φωνή.

Η Λαμπέτη είχε και μια μικρή, αλλά άκρως σημαντική παρουσία και στον ελληνικό κινηματογράφο συμπρωταγωνιστώντας κυρίως με το σύντροφό της Δημήτρη Χορν. Η πρώτη κινηματογραφική της εμφάνιση σημειώθηκε το 1946 με την ταινία «Αδούλωτοι σκλάβοι» του Βίωνα Παπαμιχάλη. Ακολούθησαν δυο τρεις μέτριες ταινίες, ώσπου συνάντησε στο δρόμο της τον μεγάλο σκηνοθέτη Μιχάλη Κακογιάννη, με τον οποίο συνεργάστηκε ως πρωταγωνίστρια σε τρεις σπουδαίες ταινίες: «Κυριακάτικο ξύπνημα» (1954), «Το κορίτσι με τα μαύρα» (1956) και «Το τελευταίο ψέμα» (1958). Στο ενδιάμεσο συμμετείχε και στην εμβληματική ταινία «Η κάλπικη λίρα» (1955) του Γιώργου Τζαβέλλα.

Στο χώρο της δισκογραφίας καταγράφονται κάποιες σποραδικές παρουσίες της Έλλης Λαμπέτη. Εν ζωή κυκλοφόρησε το άλμπουμ «Γλυκιά Ίρμα» (1972) με τη μουσική του Γιάννη Σπανού για την ομώνυμη μουσικοθεατρική παράσταση, ενώ τη χρονιά του θανάτου της (1983) εκδόθηκαν δύο δίσκοι με απαγγελίες ποιημάτων του Καβάφη και αποσπασμάτων από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. 

Το 1989 ωστόσο από το Σείριο του Μάνου Χατζιδάκι εκδόθηκε ένα μεγάλο δισκογραφικό αφιέρωμα στη Λαμπέτη με τίτλο «Αποσπάσματα Θεατρικού Λόγου» σε τρεις δίσκους που φιλοδοξούσαν να καλύψουν αντιπροσωπευτικά όλη τη θεατρική διαδρομή της κορυφαίας ηθοποιού. Οι παλιότερες από τις ηχογραφήσεις αυτές ανατρέχουν στις δεκαετίες του '50 και '60 κι έτσι έχουν αξία ιστορικού ντοκουμέντου. Μεταξύ των ανθολογημένων παραστάσεων περιλαμβάνονται αποσπάσματα από τα έργα: «Τελευταίο βαλς» (1956) του Σόμερσετ Μομ, «Πεγκ καρδούλα μου» (1961) του Τζον Χάρτλι Μάννερς, «Δεσποινίς Πέπσι» (1966) της Πιερρέτ Μπρινό, «Θυμήσου τον Σεπτέμβρη» (1967) του Νόελ Κάουαρντ, «Βυσσινόκηπος» (1974) του Τσέχοφ, «Φθινοπωρινή ιστορία» (1977) του Αρμπούζοφ, «Φιλουμένα Μορτουράνο» (1978) του Εντουάρντο Ντε Φίλιππο και «Ο κύκλος με την κιμωλία» (1981) του Μπρεχτ. Εκτός από την ίδια ακούγονται και οι φωνές μεγάλων συμπρωταγωνιστών της, όπως ο Δημήτρης Χορν, ο Μάνος Κατράκης, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ, η Μάρθα Βούρτση, η Σαπφώ Νοταρά, ο Κώστας Ρηγόπουλος και ο Γιώργος Μοσχίδης. Τα αποσπάσματα συνοδεύονται από μικρά μουσικά θέματα, όλα παρμένα από τη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι για το «Ματωμένο Γάμο» του Λόρκα.

Γρηγόρης Μπιθικώτσης: Για τον Γρηγόρη (Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας, 2002)

Πριν από 21 χρόνια, στις 7 Απριλίου 2005, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 82 χρόνων ο κορυφαίος λαϊκός ερμηνευτής Γρηγόρης Μπιθικώτσης (1922-2005) αφήνοντας πίσω του μιαν ανεκτίμητης αξίας κληρονομιά εκατοντάδων μεγάλων τραγουδιών που ερμήνευσε στις πέντε περίπου δεκαετίες της ενεργού παρουσίας του στο ελληνικό πεντάγραμμο είτε ως απαράμιλλος ερμηνευτής, είτε και ως εμπνευσμένος συνθέτης αρκετών διαχρονικών επιτυχιών που κοσμούν το πλούσιο προσωπικό του ρεπερτόριο. Μάλιστα η πρώτη του εμπλοκή στο δισκογραφικό στερέωμα ήταν με την ιδιότητα του συνθέτη με πρώτο τραγούδι του «Το καντήλι τρεμοσβήνει» που ηχογραφήθηκε για τις 78 στροφές το 1949. Στα μέσα της δεκαετίας του '50 πρώτος ο Μάνος Χατζιδάκις ήταν ο συνθέτης που αξιοποίησε τις ερμηνευτικές του δυνατότητες, για να έρθει λίγο αργότερα ο Μίκης Θεοδωράκης να τον μετατρέψει στον κορυφαίο λαϊκό ερμηνευτή της γενιάς του μέσα από μια μεγάλη σειρά εμβληματικών κύκλων («Επιτάφιος», «Αρχιπέλαγος», «Πολιτεία Α' & Β'», «Επιφάνια», «Όμορφη πόλη», «Τραγούδι του νεκρού αδελφού», «Μαγική πόλη», «Το Άξιον εστί», «Ρωμιοσύνη», «Χρυσοπράσινο φύλλο», «Θαλασσινά φεγγάρια»). Στη συνέχεια συμπορεύτηκε με την εκλεκτή γενιά των νέων συνθετών του λεγόμενου «έντεχνου» λαϊκού τραγουδιού, όπως ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Δήμος Μούτσης, ο Γιάννης Σπανός, ο Σταύρος Κουγιουμτζής και άλλοι, ενώ στα χρόνια της Επταετίας ανέπτυξε συστηματικά και την προσωπική του δισκογραφία με αποκλειστικά δικές του συνθέσεις που απέφερεαν πολλές επιτυχίες ευρείας αποδοχής.

Τρία χρόνια πριν φύγει από τη ζωή ο μεγάλος καλλιτέχνης ευτύχησε να τιμηθεί με μια συγκλονιστική συναυλία αφιερωμένη αποκλειστικά στον ίδιο. Ήταν στις 11 Μαρτίου του 2002, όταν πραγματοποιήθηκε στο Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας μια μεγάλης διάρκειας (άνω των δύο ωρών) συναυλία με τη συμμετοχή δεκαοκτώ εκλεκτών ερμηνευτών της παλιότερης και νεότερης γενιάς, οι οποίοι πρόθυμα συνέπραξαν στην τιμητική αυτή βραδιά για τον μεγάλο βάρδο. Οι τραγουδιστές εμφανίστηκαν επί σκηνής με αλφαβητική σειρά ερμηνεύοντας ο καθένας από δύο τραγούδια, συνολικά 38 κλασικά τραγούδια (στη συναυλία ακούστηκαν περισσότερα) που σημάδεψαν τη λαμπρή διαδρομή του Γρηγόρη Μπιθικώτση στο ελληνικό πεντάγραμμο. Ιδού τα ονόματα: Δήμητρα Γαλάνη, Αντώνης Καλογιάννης, Γιάννης Κότσιρας, Κώστας Μακεδόνας, Λαυρέντης Μαχαιρίτσας, Δημήτρης Μητροπάνος, Μανώλης Μητσιάς, Δημήτρης Μπάσης, Γιώργος Νταλάρας, Πόλυ Πάνου, Βασίλης Παπακωνσταντίνου, Γιάννης Πάριος, Αντώνης Ρέμος, Μαρία Σουλτάτου, Πασχάλης Τερζής, Ελένη Τσαλιγοπούλου και Ντίνα Χρονά. Στη συναυλία τραγούδησε επίσης κι ο γιος του ερμηνευτή Γρηγόρης Γρ. Μπιθικώτσης συνοδευόμενος από τον Γεράσιμο Ανδρεάτο, ενώ στο πανηγυρικό φινάλε της συναυλίας εμφανίστηκε επί σκηνής και ο ίδιος ο Μπιθικώτσης ερμηνεύοντας μόνος ή με συνοδεία όλης της παρέας δύο τραγούδια μέσα σε ένα κλίμα διάχυτης συγκίνησης και ενθουσιασμού. Εκτός από συνθέσεις του ίδιου του Μπιθικώτση, ακούστηκαν επίσης κλασικά τραγούδια του Μάρκου Βαμβακάρη, του Βασίλη Τσιτσάνη, του Γιώργου Μητσάκη, του Μίκη Θεοδωράκη, του Μάνου Χατζιδάκι, του Σταύρου Ξαρχάκου, του Σταύρου Κουγιουμτζή και του Γιάννη Σπανού.

Αξιοσημείωτο είναι ότι τη συναυλία προλόγισαν ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Λευτέρης Παπαδόπουλος και ο Ευάγγελος Βενιζέλος, τότε υπουργός πολιτισμού. Ο ίδιος ο Μπιθικώτσης μιλώντας συγκινημένος στο κοινό έδειξε και τη γενναιοδωρία της ψυχής του μνημονεύοντας τον μεγάλο συνοδοιπόρο του Στέλιο Καζαντζίδη, ο οποίος είχε φύγει ήδη από τη ζωή μισό χρόνο νωρίτερα. Να προσθέσω απλώς ότι επικεφαλής της λαϊκής ορχήστρας ήταν οι μπουζουξήδες Μανώλης Καραντίνης και Βαγγέλης Μαχαίρας, ενώ την ενορχήστρωση επιμελήθηκε ο Νίκος Κούρος. Ο διπλός ψηφιακός δίσκος που εκδόθηκε την ίδια χρονιά κοσμείται με όμορφες ζωγραφιές που φιλοτέχνησε ο Αλέκος Φασιανός.