Η Ρένα Κουμιώτη τραγουδά Μίμη Πλέσσα (1969-1974)

Κλείνουν σήμερα δύο χρόνια από την αποδημία του μεγάλου συνθέτη Μίμη Πλέσσα (1924-2024) που έφυγε από τη ζωή στις 5 Οκτωβρίου 2024, λίγες ημέρες πριν συμπληρώσει ένα πλήρη αιώνα ζωής. Πολυγραφότατος και υπερδραστήριος μέχρι το βαθύ του γήρας, εξαίρετος πιανίστας και ενορχηστρωτής, διήλθε ολόκληρη την κλίμακα της μουσικής δημιουργίας, αρχικά ως συνθέτης «ελαφρών» τραγουδιών, στη συνέχεια με επίμονη ενασχόληση στο πεδίο της τζαζ, ώσπου τον κέρδισε η σκηνική μουσική και κυρίως ο κινηματογράφος, όπου κατέθεσε κολοσσιαίο έργο και πληθώρα εξαιρετικών τραγουδιών που γνώρισαν τεράστια λαϊκή αποδοχή με τις φωνές των πιο εκλεκτών ερμηνευτών, όπως: Τζένη Βάνου, Νάνα Μούσχουρη, Γιάννης Βογιατζής, Γιάννης Πουλόπουλος, Ρένα Κουμιώτη, Μαρινέλλα, Βίκυ Μοσχολιού, Τόλης Βοσκόπουλος, Δήμητρα Γαλάνη, Στράτος Διονυσίου και πολλοί άλλοι νεότεροι.

Στη μακρά λοιπόν και γόνιμη αυτή διαδρομή ο Μίμης Πλέσσας ανέδειξε, πρώτος αυτός, μερικές κορυφαίες φωνές του ελληνικού πενταγράμμου. Πρώτος και καλύτερος ο Γιάννης Πουλόπουλος, ο βασικός ερμηνευτής του μετά τα μέσα της δεκαετίας του '60, ερμηνευτής άλλωστε του κορυφαίου έργου του, του περίφημου «Δρόμου» (1969). Ακολουθούν δύο γυναικείες φωνές, πρώτη η Τζένη Βάνου, με την οποία είχε την πιο μακροχρόνια συνεργασία, και δεύτερη η Ρένα Κουμιώτη. Ειδικότερα, η συνεργασία του με τη Ρένα Κουμιώτη (1941-2023), αν και κράτησε ελάχιστα χρόνια, ουσιαστικά κατά το διάστημα 1969-1973, αποτελεί ένα από τα μεγάλα κεφάλαια στην καριέρα του συνθέτη που ήταν αυτός που ξεχώρισε τα εκλεκτά φωνητικά της προσόντα και δε δίστασε να της δώσει τη μεγάλη ευκαιρία με δυο πανέμορφα τραγούδια στο «Δρόμο».

Η συμπόρευση του Μίμη Πλέσσα με τη Ρένα Κουμιώτη κατά την πενταετία 1969-1974 θα αποφέρει συνολικά 26 τραγούδια, τα περισσότερα σε στίχους του Λευτέρη Παπαδόπουλου, αλλά και του Άκου Δασκαλόπουλου, του Κώστα Βίρβου και της Βαρβάρας Τσιμπούλη. Πολλά από αυτά τα τραγούδια πρωτοκυκλοφόρησαν στις 45 στροφές, ενώ στη συνέχεια ενσωματώνονταν και σε δίσκους μεγάλης διάρκειας. Έτσι το υλικό είναι απλωμένο σε έξι συνολικά δίσκους 33 στροφών, δηλαδή στους δίσκους: «Ο δρόμος» (1969), «Μέρες του καλοκαιριού» (1970), «Ρένα Κουμιώτη» (1970), «Ρένα Κουμιώτη 2» (1971), «Θάλασσα πικροθάλασσα» (1973) και «Μίλα μου για τη λευτεριά» (1974). Αξιοσημείωτο είναι ότι ο τελευταίος δίσκος εκδόθηκε μεν του 1974, στη μεταπολίτευση δηλαδή, αλλά είχε ηχογραφηθεί ήδη από το 1970, μόνο που η λογοκρισία δεν επέτρεψε την κυκλοφορία του τότε. Στο σώμα των 24 αυτών τραγουδιών περιλαμβάνονται και μερικές ομολογουμένως κορυφαίες στιγμές που εξακολουθούν μέχρι σήμερα να διατηρούν ακέραιη την ομορφιά τους. Προσωπικά θα ξεχώριζα στην πρώτη γραμμή τα τραγούδια: «Πρώτη φορά», «Δώσε μου το στόμα σου», «Σταμάτησε του ρολογιού τους δείχτες», «Καινούργιο μου φεγγάρι», «Ένα καράβι», «Το γλυκό τ' αηδόνι», «Άγια Κυριακή» και «Πρόσω ολοταχώς».

Δούκισσα: Το ξεκίνημα (Ηχογραφήσεις 1957-1963)

Σαν σήμερα πριν από 16 χρόνια, στις 30 Σεπτεμβρίου 2010, έφυγε από τη ζωή η σπουδαία λαϊκή ερμηνεύτρια Δούκισσα (πλήρες όνομα Δούκισσα Φωταρά), η οποία γεννήθηκε στον Πειραιά το 1941, πρωτοβγήκε στο πάλκο ως χορεύτρια μόλις 12 χρονών και υπηρέτησε το λαϊκό τραγούδι επί τέσσερις δεκαετίες γνωρίζοντας στη μακρόχρονη πορείας της πολλές μεγάλες επιτυχίες, κυρίως μετά τα μέσα της δεκαετίας του '70, όταν στράφηκε οριστικά προς ένα είδος εύπεπτου τραγουδιού της μεγάλης νυχτερινής πίστας.

Η πρώτη δισκογραφική καταγραφή της φωνής της ανατρέχει στο πολύ μακρινό 1957, όταν ηχογράφησε για δίσκο 78 στροφών το πρώτο της τραγούδι («Με την κοπέλα π' αγαπώ») σε μουσική του Στέλιου Χρυσίνη. Συνέχισε με το ίδιο ρεπερτόριο ως τα μέσα της δεκαετίας του '60, όταν η συνάντησή της με τον Γιάννη Μαρκόπουλο θα της δώσει την πρώτη μεγάλη ευκαιρία να αναδείξει τα σπουδαία ερμηνευτικά της προσόντα με τραγούδια, όπως: «Στα μάτια σου γεννήθηκαν», «Κόκκινα χείλη φίλησα», «Τα παλικάρια», «Τι να πω και τι να κάνω». Ακολούθησαν σημαντικές συνεργασίες με πολλούς άλλους συνθέτες και κυρίως με τον Γιώργο Ζαμπέτα που της απέφεραν και αξιόλογες εμπορικές επιτυχίες («Πού πας χωρίς αγάπη», «Η μοντέρνα η Αθήνα», «Παιδικά μου όνειρα»), αλλά και με τον Τόλη Βοσκόπουλο («Οι αναμνήσεις»), με τον οποίο συμπορεύτηκε για κάμποσα χρόνια και ως ηθοποιός συμπρωταγωνιστώντας δίπλα του σε μια σειρά μελό ταινιών της εποχής (1966-1970), ενώ από το 1969 άρχισε να παρουσιάζει και προσωπικούς πλέον δίσκους 33 στροφών.

Το αφιέρωμά μας στη Δούκισσα θα ξεκινήσει με τις πρώτες της ηχογραφήσεις για τις 78 και 45 στροφές που κυκλοφόρησαν κατά το διάστημα 1957-1963, τραγούδια σε καθαρόαιμο λαϊκό ύφος από τους εκλεκτότερους μάστορες του είδους. Ηχογραφώντας 2-3 ζεύγη τραγουδιών το χρόνο υπολογίζονται γύρω στα 30 τα πρώτα αυτά σκόρπια τραγούδια της Δούκισσας, τα οποία παραμένουν σχεδόν άγνωστα στο ευρύτερο κοινό και φυσικά είναι πλέον δυσεύρετα. Ευτυχώς η Columbia φρόντισε να μας διασώσει τα μισά σχεδόν από αυτά σε ένα συγκεντρωτικό άλμπουμ με 14 τραγούδια που κυκλοφόρησε το 1985 με τίτλο: «25 Χρόνια Δούκισσα» και υπότιτλο: «Οι μεγαλύτερες επιτυχίες». Μικρή σημασία έχει να πούμε ότι οι τίτλοι αυτοί δεν ανταποκρίνονται και τόσο στην ιστορική πραγματικότητα, αφού το υλικό χρονολογείται μερικά χρόνια πιο πίσω από το όριο που θέτει ο τίτλος (1960) και ασφαλώς δεν πρόκειται για «επιτυχίες» με την έννοια του εμπορικού αντικρίσματος, αλλά για απλά λαϊκά τραγούδια που αποτέλεσαν ωστόσο τις πρώτες βάσεις της μεγάλης καριέρας που ακολούθησε, έστω κι αν τα ίδια έχουν πλέον ξεχαστεί. 

Η συλλογή λοιπόν μας διασώζει αρκετές από τις πρώτες πρώτες ηχογραφήσεις της έφηβης ακόμη ερμηνεύτριας, όπως το πρώτο της τραγούδι που προαναφέραμε («Με την κοπέλα π' αγαπώ») του Στέλιου Χρυσίνη ηχογραφημένο το 1957. Το 1958 συνεργάστηκε με τον Μανώλη Χιώτη στη δεύτερη εκτέλεση των τραγουδιών «Σβήσε τη φλόγα» και «Απότομα», ενώ την ίδια χρονιά τραγούδησε Γιώργο Μητσάκη («Οι άντρες»), Απόστολο Καλδάρα («Αχ, βρε φτώχεια κακομοίρα»), αλλά και Άκη Πάνου («Μια βραδιά καταραμένη»). Το άλμπουμ περιλαμβάνει επίσης τραγούδια του Απόστολου Χατζηχρήστου, του Θόδωρου Δερβενιώτη, του Στέλιου Μακρυδάκη, του Παναγιώτη Πετσά, του Γιάννη Καραμπεσίνη, του Βασίλη Καραπατάκη, του Τόλη Εσδρά και του Γιώργου Μουφλουζέλη. Σε κάποια τραγούδια συνοδεύουν στα φωνητικά ο Μανώλης Χιώτης και ο Χρηστάκης.

Κώστας Τριπολίτης: 15 χρόνια τραγούδια (1977-1992)

Πριν από 73 χρόνια, στις 16 Σεπτεμβρίου 1953, γεννήθηκε στην Αθήνα ο σημαντικός στιχουργός Κώστας Τριπολίτης, ο οποίος σπούδασε κινηματογράφο, νευροψυχολογία και γλωσσολογία στη Γερμανία. Πέρα από τη στιχουργική που του χάρισε ευρεία αναγνωρισιμότητα, έχει πολύπλευρη καλλιτεχνική δραστηριότητα ως σεναριογράφος, σκηνοθέτης ταινιών μικρού μήκους, αρθρογράφος, παραγωγός εκπομπών και συγχρόνως έντονη συνδικαλιστική δράση στον τομέα των πνευματικών δικαιωμάτων των καλλιτεχνών. Ο λόγος του είναι αιχμηρός κι ευρηματικός, ενίοτε κυνικά ωμός και ανατρεπτικός, χωρίς να λείπουν ωστόσο και οι λυρικές στιγμές, αλλά και η χιουμοριστική διάθεση. Άλλωστε υπήρξε από τους πρώτους συνεργάτες του Χάρρυ Κλυνν στην πρώτη του εμφάνιση με το άλμπουμ «Για δέσιμο» (1978). Αξιοσημείωτο είναι ότι σε κάποιες δουλειές του χρησιμοποίησε και το ψευδώνυμο Κώστας Άλλος.

Στη δισκογραφία η πρώτη του επίσημη καταγραφή εντοπίζεται στον προσωπικό δίσκο της Βασιλικής Λαβίνα «Πες μου» (1977), για να ακολουθήσουν πάμπολλες σημαντικές συνεργασίες με πολλούς και συχνά εντελώς διαφορετικού ύφους συνθέτες, όπως: Μίκης Θεοδωράκης, Γιώργος Χατζηνάσιος, Δήμος Μούτσης, ο Θάνος Μικρούτσικος, Λίνος Κόκοτος, Νίκος Ιγνατιάδης, Αντώνης Βαρδής, Ανδρέας Πρέζας, Τάκης Μπουγάς, Λάκης Παπαδόπουλος, Διονύσης Τσακνής και άλλοι. Συνήθιζε να κάνει δυναμικές εμφανίσεις κατά περιόδους με συγκεντρωμένο υλικό και στη συνέχεια να χάνεται από το προσκήνιο μέχρι την επόμενη δυναμική επανεμφάνισή του. Η δημιουργική του κορύφωση σημειώθηκε το 1981, όταν κυκλοφόρησαν, ούτε λίγο ούτε πολύ, έξι μεγάλοι δίσκοι με δικούς του στίχους, δηλαδή: «Επιβάτης» και «Ραντάρ» του Μίκη Θεοδωράκη, «Φράγμα» του Δήμου Μούτση, «Πίσω απ' τη βιτρίνα» του Γιώργου Χατζηνάσιου, «Σκουριασμένα χείλια» του Σταμάτη Κραουνάκη και «Το γαϊτανάκι της ζωής» του Ανδρέα Πρέζα!

Η συλλογή των 20 τραγουδιών του Κώστα Τριπολίτη που επέλεξα καλύπτει την πρώτη δημιουργική του δεκαπενταετία, το διάστημα δηλαδή 1977-1992, γιατί στη συνέχεια η παρουσία του έγινε πολύ αραιή με τραγούδια διάσπαρτα σε προσωπικές δουλειές διαφόρων δημιουργών, με εξαίρεση τη δεύτερη συνεργασία του με τον Διονύση Τσακνή που απέφερε αρκετά χρόνια αργότερα το ολοκληρωμένο άλμπουμ «Γέφυρες» (2002). Στη συλλογή αντιπροσωπεύονται αναλογικά όλοι σχεδόν οι συνθέτες που συνεργάστηκαν μαζί του κατά το συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο. Είχε την τύχη μάλιστα να ερμηνεύσουν τα τραγούδια του μερικά από τα κορυφαία ονόματα του ελληνικού πενταγράμμου, όπως: Σωτηρία Μπέλλου, Μαρία Φαραντούρη, Βίκυ Μοσχολιού, Γιώργος Νταλάρας, Δήμητρα Γαλάνη, Βασίλης Παπακωνσταντίνου, Τάνια Τσανακλίδου, Γιάννης Κούτρας και άλλοι. Στη συλλογή περιλαμβάνονται μερικά σπουδαία τραγούδια που σφράγισαν την εποχή τους, όπως: «Στα κόκκινα φώτα του μπαρ», «Αγάπη», «Ξημερώνει», «Επιβάτης», «Ζω», «Δε λες κουβέντα», «Ερηνούλα μου», «Σχήμα λόγου», «Ανεμολόγιο».

Μάνος Κατράκης: Ludwig van Beethoven (1981)

Μια πολύ ιδιαίτερη δισκογραφική κατάθεση του μεγάλου ηθοποιού Μάνου Κατράκη αποτελεί η συμμετοχή του στο άλμπουμ «Ludwig van Beethoven» που εκδόθηκε το 1981 από την EMI στο πλαίσιο της παιδικής σειράς Η ζωή των μεγάλων μουσουργών, στην οποία περιλήφθηκαν ανάλογα αφιερώματα στους κορυφαίους λόγιους συνθέτες Johann Sebastian Bach, Wolfgang Amadeus Mozart και Piotr Ilitch Tchaikovsky.

Πρόκειται για μια προσεγμένη παραγωγή που παρουσιάζει τον μεγάλο Γερμανό συνθέτη Ludwig van Beethoven (1770-1827) αυτοβιογραφούμενο μέσω εξομολόγησης του βίου του σε δυο παιδιά, τον Φερδινάνδο και τον Καρλ που υποδύεται ο μικρός Λουκάς Μεταξάς. Το ρόλο του συνθέτη αποδίδει με τη στιβαρή φωνή του ο Μάνος Κατράκης, μόλις τρία χρόνια πριν φύγει από τη ζωή, καθώς η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 1981. Ο Αλέξης Κωστάλας επιμελήθηκε την παραγωγή κρατώντας ο ίδιος και το ρόλο του αφηγητή.

Αξιοσημείωτο είναι ότι η αυτοβιογραφική αφήγηση του συνθέτη διανθίζεται και με τους ανάλογους μουσικούς σταθμούς της μεγάλης του καριέρας. Ακούγονται λοιπόν αποσπάσματα από τα σημαντικότερα έργα που συνέθεσε, όπως Συμφωνίες (μέρη από τις υπ' αριθμόν 1, 3, 5, 6, 7 και 9 Συμφωνίες), τα Κοντσέρτα για Πιάνο αρ.4 και 5, οι Σονάτες για Πιάνο αρ. 8, 14 και 23, Κουαρτέτα Εγχόρδων, Σονάτες για Βιολί και Πιάνο ή Βιολοντσέλο και Πιάνο και Συμφωνικές Εισαγωγές (Φιντέλιο, Κοριολανός, Τα εγκαίνια της αίθουσας). Δυστυχώς, παρά τη φροντισμένη παραγωγή που περιλαμβάνει όμορφες ζωγραφιές του Γιώργου Σταθόπουλου και πλούσιο εσώφυλλο με ολόκληρο το κείμενο της αφήγησης και τους αναλυτικούς τίτλους των μουσικών έργων που ακούγονται, δεν υπάρχει καμία απολύτως πληροφορία για τους εκτελεστές των έργων (σολίστες, ορχήστρες και μαέστροι).

Μάνος Κατράκης: Ιστορικές απαγγελίες και τραγούδια (1964-1985)

Η επιβλητική κι απόλυτα εκφραστική φωνή του Μάνου Κατράκη στάθηκε η αφορμή να αναπτύξει μια πολύ ενδιαφέρουσα δισκογραφική δραστηριότητα ήδη από τη δεκαετία του '60, καθώς κλήθηκε επανειλημμένα να αναλάβει το ρόλο του αφηγητή σε σημαντικές δισκογραφικές δουλειές, αρχής γενομένης το 1964 με το «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη στην ιστορική μελοποίηση του Μίκη Θεοδωράκη, όπου αποδίδει με συγκλονιστικό τρόπο τα τρία «αναγνώσματα» του έργου («Πορεία προς το μέτωπο», «Η μεγάλη έξοδος», «Προφητικόν»), ενώ την ίδια χρονιά συμμετείχε και στον «Ερωτόκριτο» του Νίκου Μαμαγκάκη στο ρόλο του ποιητή (Βιτσέντζου Κορνάρου). Έκτοτε έδινε τακτικά το παρών του σε ποικίλες μουσικές εργασίες με απαγγελίες που πέρασαν στη δισκογραφία. Το 1965 είχε το ρόλο του αφηγητή στον κύκλο «Ελένη, τραγούδι από την Ιλιάδα» του Γιώργου Κουρουπού, ενώ την επόμενη χρονιά συμμετείχε στη θεατρική μουσική του Μάνου Χατζιδάκι για τον «Καπετάν Μιχάλη» του Νίκου Καζαντζάκη, όπου ερμήνευσε το (ανέκδοτο) τραγούδι «Άστραψε τ' αψηλό βουνό». Η δεύτερη (μετά το «Άξιον Εστί») κορύφωση ήρθε το 1969 με άλλη μια συγκλονιστική ανάγνωση στη φιλόδοξη καντάτα του Σταύρου Ξαρχάκου «Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντιεθ Μεχίας» (1969) βασισμένη σε ποίηση του Λόρκα και ελληνική απόδοση του Νίκου Γκάτσου, για να ακολουθήσουν άλλες δυο συνεργασίες με τον Νίκο Μαμαγκάκη, πρώτα στην «Ερωφίλη» (1970) κι αμέσως μετά στο «1821. Είτε θάνατος, είτε λευτεριά» (1971) στο ρόλο του στρατηγού Μακρυγιάννη.

Η δισκογραφική παρουσία του Μάνου Κατράκη συνεχίστηκε και στη μεταπολιτευτική περίοδο. Το 1974 συμμετείχε στη θεατρική δημιουργία «Προδομένος λαός» του Μίκη Θεοδωράκη βασισμένη στο ιστορικό μυθιστόρημα του Γεωργίου Ρούσσου «Μαντώ Μαυρογένους», όπου μάλιστα ερμήνευσε το τραγούδι «Ελάτε μ' ένα πόθο», ενώ το 1975 προλόγισε την ιστορική συναυλία του συνθέτη στο στάδιο Καραϊσκάκη, όπου ηχογραφήθηκε ζωντανά η μεγάλη καντάτα «Canto General» σε ποίηση Πάμπλο Νερούδα. Το ρόλο του αφηγητή είχε επίσης στο έργο «Η μάχη της Κρήτης» (1976) του Μπάμπη Πραματευτάκη, αλλά και στο ιστορικό ντοκουμέντο «Κύπρος-Μακάριος» (1979), καθώς και στον κύκλο τραγουδιών «Το μπλόκο» (1980) του Βασίλη Αρχιτεκτονίδη. Το 1981 μάλιστα συμμετείχε στο παιδικό άλμπουμ «Μπετόβεν» υποδυόμενος τον αυτοβιογραφούμενο μεγάλο συνθέτη, για να ολοκληρωθεί η εξαίσια αυτή δισκογραφική πορεία με μια μεταθανάτια κυκλοφορία, την κινηματογραφική μουσική του Γιάννη Μαρκόπουλου «Τα χρόνια της θύελλας» (1985), όπου ακούγεται η συγκλονιστική φωνή του σε μια σκηνή του έργου.

Μάνος Κατράκης: Ένα ηχητικό αφιέρωμα (1987)

Συμπληρώνονται σήμερα 42 χρόνια από το θάνατο του μεγάλου ηθοποιού Μάνου Κατράκη, ο οποίος γεννήθηκε στο Καστέλλι των Χανίων το 1908 κι έφυγε από τη ζωή στις 2 Σεπτεμβρίου 1984. Παρεμπιπτόντως, να σημειώσω ότι η σημερινή ημέρα είναι ταυτόχρονα επέτειος θανάτου του τραγουδοποιού Αντώνη Βαρδή (πέθανε το 2014) και βέβαια του Μίκη Θεοδωράκη που έφυγε από κοντά μας πριν από πέντε ακριβώς χρόνια.

Ο Μάνος Κατράκης ανήκει στην εκλεκτή εκείνη γενιά των μεγάλων θεατρικών ηθοποιών που ανέδειξε η μεταπολεμική περίοδος, δίπλα σε έναν Αιμίλιο Βεάκη, έναν Αλέξη Μινωτή, έναν Βασίλη Αργυρόπουλο, έναν Βασίλη Λογοθετίδη, έναν Ορέστη Μακρή, έναν Δημήτρη Χορν και άλλες εμβληματικές μορφές. Κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών η αναγωρισιμότητά τους κυρίως μέσα από τη μικρή κινηματογραφική τους θητεία, αν και η μεγάλη καλλιτεχνική τους προσφορά είχε σχέση με τη σκηνή και όχι με την οθόνη. Ιδιαίτερα μάλιστα η περίπτωση του Μάνου Κατράκη δείχνει πολύ έντονα αυτή την οξύμωρη πραγματικότητα, αφού η περιορισμένη κινηματογραφική του δραστηριότητα του χάρισε μια ευρεία δημοφιλία μέσα από μάλλον ασήμαντους ρόλους σε μέτριες ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου, οι οποίες ωστόσο έχουν αποκτήσει μια αξία αποκλειστικά και μόνο από τη δική του στιβαρή παρουσία! 

Η πρώτη θεατρική εμφάνιση του εμβληματικού ηθοποιού σημειώθηκε το 1927, ενώ από το 1931 εντάχθηκε στο δυναμικό του Εθνικού Θεάτρου και στη συνέχεια ανέπτυξε τακτικές συνεργασίες με τους μεγάλους θεατράνθρωπους της εποχής, όπως ο Μήτσος Μυράτ, ο Βασίλης Αργυρόπουλος και η Μαρίκα Κοτοπούλη, ενώ συνέβαλε στην ίδρυση του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος αμέσως μετά τον πόλεμο. Την ίδια εποχή άρχισε να αναπτύσσει και έντονη πολιτική δραστηριότητα που του στοίχισε διώξεις, βασανιστήρια και εξορίες ως τις αρχές της δεκαετίας του '50, όταν μπόρεσε πια σιγά σιγά να επιστρέψει στο θεατρικό σανίδι και στα επόμενα χρόνια να έχει έντονη θεατρική δραστηριότητα ως ηθοποιός και θιασάρχης κινούμενος με άνεση σε ένα ευρύτατο φάσμα ρόλων από το ελληνικό και διεθνές δραματολόγιο. Ο θάνατος τον βρήκε λίγο μετά την ολοκλήρωση της σπουδαίας ταινίας του Θόδωρου Αγγελόπουλου «Ταξίδι στα Κύθηρα», όπου είχε τον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Τρία χρόνια μετά το θάνατο του Μάνου Κατράκη η Minos τιμώντας τη μνήμη του εξέδωσε το άλμπουμ «Ένα ηχητικό αφιέρωμα στον Μάνο Kατράκη» που επιμελήθηκε ο συγγραφέας και τηλεπαρουσιαστής Γεώργιος Κάρτερ (1928-2012), γνωστός μας και από άλλες σημαντικές δισκογραφικές παραγωγές ιστορικού και λογοτεχνικού περιεχομένου. Το άλμπουμ διασώζει ηχητικά ντοκουμέντα από μεγάλες θεατρικές στιγμές του ηθοποιού μέσα από μια ευρεία ποικιλία ρόλων που έπαιξε σε ένα χρονικό ορίζοντα τεσσάρων δεκαετιών, από το 1954 ως το 1982. Παλιότερο όλων ένα απόσπασμα από τη «Γκόλφω» του Σπύρου Περεσιάδη που ανέβηκε στη σκηνή το 1954 σε σκηνοθεσία Τάκη Μουζενίδη, ενώ νεότερο ένα κρητικό τραγούδι ηχογραφημένο το 1982 που ερμηνεύει συνοδευόμενος από το λαούτο του Γιώργου Κουτσουρέλη. Από το ενδιάμεσο διάστημα έχουν καταγραφεί κι άλλες σημαντικές στιγμές του ηθοποιού από ρόλους του κλασικού δραματολογίου, όπως ο «Οιδίπους Τύραννος» του Σοφοκλή και ο «Προμηθεύς Δεσμώτης» του Αισχύλου, αμφότεροι σκηνοθετημένοι το 1974 από τον Τάκη Μουζενίδη, αλλά και του νεότερου θεάτρου, ελληνικού ή ξένου, όπως η «Τρισεύγενη» του Κωστή Παλαμά (σε σκηνοθεσία Κώστα Κροντηρά το 1958), η «Μαντώ Μαυρογένους» του Γεωργίου Ρούσσου (σκηνοθεσία Κωστή Μιχαηλίδη, 1974) και ο «Μπορίς Γκοντουνόφ» του Πούσκιν (σκηνοθεσία Άννας Δεβάρη, 1981).

Αρχείο Ραδιοφώνου: Ελληνικός Λόγος - Ποίηση (1999)

Από τις εξαιρετικού ενδιαφέροντος δισκογραφικές εκδόσεις της Ελληνικής Ραδιοφωνίας κατά τη δεκαετία του '90, την περίοδο που ασκούσε καθήκοντα γενικού διευθυντή του Ιδρύματος ο δημοσιογράφος και λόγιος Γιάννης Π. Τζαννετάκoς, εκδόθηκε κι ένα ηχογράφημα αφιερωμένο στην ελληνική ποίηση στο πλαίσιο της σειράς Ελληνικός Λόγος. Η έκδοση αποτελεί ντοκουμέντο, αφού καταγράφει τις φωνές οκτώ σημαντικών ποιητών μας, οι οποίοι διαβάζουν επιλεγμένα αποσπάσματα από το ποιητικό τους έργο.

Ειδικότερα, στην έκδοση φιλοξενούνται οι ποιητές: Γιώργος Βαφόπουλος (1903-1996), εμβληματική μορφή της άτυπης ποιητικής σχολής της Θεσσαλονίκης, η οποία εκπροσωπείται επίσης από τους ποιητές Ζωή Καρέλλη (1901-1998) και τον αδελφό της Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη (1908-1993). Έχουμε επίσης ποιητές της Γενιάς του '30, όπως ο υπερρεαλιστής Νικόλαος Κάλας (1907-1988), γνωστός και με το ψευδώνυμο Νικήτας Ράντος, και η Μελισσάνθη (1907-1991), καθώς και ποιητές της Μεταπολεμικής Γενιάς, όπως ο Νίκος Καρούζος (1922-1988), ο Τάσος Λειβαδίτης (1922-1988) και ο Δημήτρης Παπαδίτσας (1922-1987).

Κάθε ποιητή υποδέχεται μια μουσική πινελιά που συνέθεσε ο πιανίστας και συνθέτης Βασίλης Ριζιώτης (1945-2016), επί χρόνια στέλεχος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, γνωστός μας περισσότερο από τη φωνητική του συμβολή στο τραγούδι «Τ' αστέρι του Βοριά» του Μάνου Χατζιδάκι από το soundtrack «America America» (1963). Την έκδοση προλογίζει ο Γιάννης Τζαννετάκος. Οι ηχοληψίες της φωνής των ποιητών πραγματοποιήθηκαν κατά το διάστημα 1982-1988, για μερικούς κυριολεκτικά λίγο πριν φύγουν από τη ζωή!

Αντώνης Σαμαράκης: Η λογοτεχνία στο μικρόφωνο (1998)

Πέρασαν κιόλας 23 χρόνια από τις 8 Αυγούστου 2003, όταν έφυγε από τη ζωή ένας σημαντικός πνευματικός άνθρωπος, εμβληματική μορφή της μεταπολεμικής μας πεζογραφίας, πολυβραβευμένος και διεθνώς καταξιωμένος συγγραφέας με στιβαρό λογοτεχνικό έργο, κυρίως μυθιστορήματα και συλλογές διηγημάτων. 

Ο λόγος για τον Αντώνη Σαμαράκη (1919-2003), έναν λογοτέχνη που διέθετε οξεία αντίληψη της περιρρέουσας κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας φροντίζοντας να την αποτυπώσει με οξύνοια και αιχμηρό λόγο στα κείμενά του. Ο Σαμαράκης ήταν ολιγογράφος, αλλά κατάφερε με το μικρό σε όγκο έργο του να αφήσει πολύ βαθύ το αποτύπωμά του στα ελληνικά γράμματα κατακτώντας πολυάριθμα βραβεία στην Ελλάδα και το εξωτερικό, ενώ το κλασικό μυθιστόρημά του «Το λάθος» έγινε η αφορμή για μια διεθνή κινηματογραφική παραγωγή με πρωταγωνιστές τους διάσημους ηθοποιούς Μισέλ Πικολί και Ούγκο Τονιάτσι. Tους κύριους σταθμούς της λογοτεχνικής του διαδρομής αποτελούν τα έργα: Ζητείται ελπίς (1954), Σήμα κινδύνου (1959), Αρνούμαι (1961), Το λάθος (1965) και Το διαβατήριο (1973).

Υπό τη δισκογραφική ετικέτα της His Master's Voice την εποχή που είχε την ευθύνη της παραγωγής ο Θάνος Μικρούτσικος, εκδόθηκε το 1998 ένα διπλό ψηφιακό άλμπουμ στο πλαίσιο της σειράς «Η λογοτεχνία στο μικρόφωνο» αφιερωμένο αποκλειστικά στον Αντώνη Σαμαράκη. Η έκδοση τιμά τον μεγάλο μας πεζογράφο όντα ακόμη εν ζωή με μια επιλογή κειμένων του (αποσπάσματα από μυθιστορήματα ή ολόκληρα διηγήματα) που ακούγονται από έγκυρες αναγνώσεις με τη φωνή εκλεκτών ηθοποιών μας, όπως ο Λάκης Λαζόπουλος, η Θέμις Μπαζάκα και ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, ενώ ένα κείμενο διαβάζει ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, στενός φίλος του συγγραφέα, αλλά και ο ίδιος ο Σαμαράκης στην επίλογο της έκδοσης.

Εκείνο που δίνει ένα ξεχωριστό ενδιαφέρον στην έκδοση είναι ότι τα κείμενα εναλλάσσονται με μικρές εμβόλιμες μουσικές γέφυρες γραμμένες από τον κλασικό κιθαριστή Γιάννη Παπαζαχαριάκη, έναν αξιόλογο μουσικό που έχει χτίσει την καριέρα του δίπλα σε μεγάλους δημιουργούς, όπως ο Χρήστος Λεοντής, η Ελένη Καραΐνδρου, ο Νότης Μαυρουδής, ο Θάνος Μικρούτσικος και ο Γιώργος Σταυριανός. Το υλικό λοιπόν του άλμπουμ αναπτύσσεται κατά ζεύγη (κείμενο - μουσική), καθώς κάθε ανάγνωση συνοδεύεται και από την αντίστοιχη μουσική γέφυρα. Τα μουσικά θέματα, ενορχηστρωμένα σε φόρμα μουσικής δωματίου, είναι πρωτότυπα μαζί με δυο διασκευασμένα μουσικά μοτίβα, ένα στρατιωτικό εμβατήριο («Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει») κι ένα νησιώτικο χορό. Παίζει πιάνο ο Νίκος Καλαντζάκος, βιολί ο Μιχάλης Βοριάς, σαξόφωνο και φλάουτο ο Δημήτρης Χουντής, σαξόφωνο και κλαρινέτο ο Θύμιος Παπαδόπουλος και κιθάρα ο Γιάννης Παπαζαχαριάκης.

Η έκδοση είναι υψηλής αισθητικής με πλούσιο ένθετο που, πέρα από τις λεπτομέρειες για το περιεχόμενο υλικό, φιλοξενεί και μια πολύ ενδιαφέρουσα σειρά κειμένων για τον συγγραφέα που υπογράφονται από τον Θάνο Μικρούτσικο, τον ιδιοκτήτη της δισκογραφικής εταιρείας Μάκη Μάτσα, τον δημοσιογράφο Σεραφείμ Φυντανίδη, τον Λευτέρη Παπαδόπουλο, αλλά και τον ίδιο τον συγγραφέα.

Αποχαιρετισμός στον Λάκη Χαλκιά

Άλλη μια οδυνηρή απώλεια προστέθηκε στις πολλές δυστυχώς που μας έχουν τύχει τον τελευταίο καιρό, ιδιαίτερα τις πολύ πρόσφατες ημέρες. Μετά το χαμό της Μαίρης Λίντα και του Γιώργου Σταυριανού μας έφυγε χθες κι ο Λάκης Χαλκιάς (1943-2026), αυτός ο σπουδαίος ερμηνευτής που εμφανίστηκε δυναμικά στο προσκήνιο κατά τη δεκαετία του '70, αν και είχε ήδη σημαντική προϋπηρεσία στο τραγούδι από τα προηγούμενα χρόνια.

Χωρίς περιστροφές θα έλεγα ότι ο Λάκης Χαλκιάς δεν ήταν απλώς ένας σπουδαίος ερμηνευτής, αλλά πολύ σπουδαιότερος από αυτό που ίσως έχει εντυπωθεί στη συναισθηματική μας μνήμη και γιαυτό δε θα δίσταζα να τον χαρακτηρίσω αδικημένο. Μπορεί κατά τη δεκαετία του '70 να γνώρισε ευρεία αναγνώριση και αποδοχή με τα μεγάλα τραγούδια του Γιάννη Μαρκόπουλου που καλύπτουν μόλις μια πενταετία (1973-1977), αλλά ποτέ δε θεωρήθηκε ερμηνευτής πρώτης γραμμής και κυρίως ποτέ δεν προβλήθηκε όσο θα του άξιζε το μετά τον Μαρκόπουλο ερμηνευτικό και συνθετικό του έργο, το οποίο ασφαλώς παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον και αποκαλύπτει έναν αληθινό μύστη της μουσικής τέχνης που δεν αρκέστηκε στις εύκολες δάφνες μιας πλούσιας δισκογραφίας την εποχή της Μεταπολίτευσης, αλλά "έψαχνε" συνεχώς το υλικό του λειτουργώντας ακόμη και ως μουσικολόγος ερευνητής.

Αν θα θέλαμε να βάλουμε σε κάποια συμβατικά καλούπια τη μουσική πορεία του Λάκη Χαλκιά, νομίζω πως θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τρεις μάλλον ευκρινείς κατηγορίες. Η μία (και ίσως η κοντινότερη στη μουσική του ιδιοσυγκρασία) ήταν η σχέση του με το παραδοσιακό τραγούδι, ιδιαίτερα αυτό της πατρίδας του της Ηπείρου που αποτυπώθηκε σε μια μεγάλη σειρά δισκογραφικών εκδόσεων που ξεκίνησαν το 1968 με το άλμπουμ «Δημοτικά» και συνεχίστηκαν σποραδικά σε όλη του την καριέρα. Η δεύτερη ήταν φυσικά η εμβληματική συνεργασία του με τον Γιάννη Μαρκόπουλο, αλλά και άλλους επώνυμους δημιουργούς (Λουκιανός Κηλαηδόνης, Απόστολος Καλδάρας, Μάριος Τόκας, Νίκος Μαμαγκάκης, Γιώργος Κατσαρός, Βαγγέλης Κορακάκης κ.ά.). Και η τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει το συνθετικό του έργο που είναι ελάχιστα γνωστό, αλλά άκρως ενδιαφέρον, αφού συγκροτείται κυρίως από μελοποιημένη ποίηση.

Χαράλαμπος Βασιλειάδης (Τσάντας): 30 Χρόνια Τραγούδια

Συμπληρώνονται σήμερα 56 χρόνια από την αποδημία ενός από τους μεγαλύτερους και παραγωγικότερους στιχουργούς που ανέδειξε το ελληνικό τραγούδι συνολικά και το λαϊκό ειδικότερα. Ο λόγος για τον σπουδαίο Χαράλαμπο Βασιλειάδη (1902-1970), γνωστό στο παλιό λαϊκό σινάφι ως Τσάντα ή και Ταμβάκη, ο οποίος έφυγε από τη ζωή στις 16 Μαΐου 1970, αφού πρόλαβε να μας χαρίσει εκατοντάδες υπέροχα τραγούδια. Υπολογίζεται ότι έγραψε κάπου 1500-2000 τραγούδια από το 1939 που πρωτοεμφανίστηκε στο χώρο, αν και η κακή του συνήθεια να μοιράζει έναντι ευτελούς τιμήματος τους στίχους του ανεξέλεγκτα στους πάντες δεν βοηθάει στην πλήρη καταγραφή της δουλειάς του, αφού επισήμως εμφανίζεται ως στιχουργός μόλις μερικών δεκάδων τραγουδιών! Ουσιαστικά η περίπτωσή του αποτελεί μιαν άλλη εκδοχή της περίπτωσης της Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου, η οποία πάντως εκ των υστέρων στάθηκε πιο τυχερή στην τελική εξακρίβωση των τραγουδιών της.

Ο Βασιλειάδης ήταν ένας καλλιεργημένος άνθρωπος, γνώριζε ξένες γλώσσες κι έκανε μεταφράσεις ξένων βιβλίων στα ελληνικά, πριν αποφασίσει να αφοσιωθεί αποκλειστικά στο τραγούδι, όπου πρωτοεμφανίστηκε λίγο πριν από τον πόλεμο συνεργαζόμενος αρχικά με τον Στελλάκη Περπινιάδη, ενώ σύντομα ανέπτυξε ευρείες συνεργασίες με όλο το ρεμπέτικο σινάφι και κυρίως με τον Γιάννη Παπαϊωάννου, με τον οποίο έγραψε πολλά λαϊκά αριστουργήματα («Πριν το χάραμα», «Άνοιξε άνοιξε», «Απ' της Ζέας το λιμάνι», «Σβήσε το φως τα κοιμηθούμε»). Συνθέτες του ρεμπέτικου, του ελαφρού και του λαϊκού τραγουδιού έγραψαν μερικά από τα ωραιότερα τραγούδια τους πάνω σε στίχους δικούς του. Ιδού μερικά ονόματα: Βασίλης Τσιτσάνης, Νίκος Γούναρης, Απόστολος Καλδάρας, Στέλιος Χρυσίνης, Γεράσιμος Κλουβάτος, Γιώργος Λαύκας, Απόστολος Χατζηχρήστος, Θόδωρος Δερβενιώτης, Μιχάλης Γενίτσαρης, Νάκης Πετρίδης, Αντώνης Κατινάρης, Γρηγόρης Μπιθικώτσης και πολλοί άλλοι. 

Άφησα σκόπιμα έξω από αυτόν τον κατάλογο τον Γιώργο Ζαμπέτα, γιατί η συνάντησή του με τον Χαράλαμπο Βασιλειάδη αποτελεί ένα ξεχωριστό κεφάλαιο. Η συνεργασία των δύο απέφερε γύρω στα 140 τραγούδια και υπήρξε καταλυτική για την πορεία του μεγάλου λαϊκού δημιουργού, αφού μαζί του ξεκίνησε το 1953 με το τραγούδι «Σαν σήμερα, σαν σήμερα» και είναι αυτός που έγραψε το τελευταίο μεγάλο τραγούδι του στιχουργού, αν και μετά το θάνατό του, το περίφημο «Πού 'σαι Θανάση». Αυτή η εικοσάχρονη συμπόρευση διανθίστηκε με πάμπολλες υπέροχες κορυφώσεις, όπως: «Ήρθα κι απόψε στα σκαλοπάτια σου», «Τα δειλινά», «Πάει πάει», «Άκου τ' αηδόνια», «Το καράβι», «Αγωνία», μαζί με τα πιο χαρακτηριστικά εύθυμα τραγούδια του συνθέτη («Ο κυρ Αλέκος», «Ο αράπης», «Ο μαθητής», «Πατέρα κάτσε φρόνιμα»).

Η αφιερωματική συλλογή που ετοίμασα για τον μεγάλο στιχουργό περιλαμβάνει 22 από τα πιο γνωστά και χαρακτηριστικά τραγούδια του ανθολογημένα από ηχογραφήσεις της περιόδου 1946-1973. Χωρίζεται άτυπα σε δύο μικρές ενότητες: Η πρώτη καλύπτει την περίοδο 1946-1960 με τραγούδια των μεγάλων δημιουργών του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού: Γιάννης Παπαϊωάννου, Βασίλης Τσιτσάνης, Απόστολος Καλδάρας, Απόστολος Χατζηχρήστος, Στέλιος Χρυσίνης, Πάνος Γαβαλάς και Νίκος Μεϊμάρης. Η δεύτερη ενότητα είναι αφιερωμένη αποκλειστικά στη συνεργασία του στιχουργού με τον Γιώργο Ζαμπέτα που καλύπτει ολόκληρη τη δεκαετία του '60 (1960-1973). Όλα τα τραγούδια ακούγονται στις αυθεντικές πρώτες τους εκτελέσεις, αν και και πολλά από αυτά έγιναν γνωστότερα με νεότερες εκτελέσεις. Ερμηνεύουν οι: Στελλάκης Περπινιάδης, Οδυσσέας Μοσχονάς, Πρόδρομος Τσαουσάκης, Σωτηρία Μπέλλου, Ιωάννα Γεωργακοπούλου, Ρένα Στάμου, Ρένα Ντάλια, Πάνος Γαβαλάς, Απόστολος Χατζηχρήστος, Βασίλης Τσιτσάνης, Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Πέτρος Αναγνωστάκης, Γιώργος Ζαμπέτας, Μαίρη Λίντα, Βίκυ Μοσχολιού, Πάνος Τζανετής, Μπέμπα Μπλανς και Τόλης Βοσκόπουλος.

Χρήστος Γιαννόπουλος: Ακριβή μου μητέρα (2019)

Γιορτή της μητέρας σήμερα κι ευκαιρία να στρέψουμε την προσοχή μας στο πιο προσφιλές πρόσωπο της ζωής του καθενός μας. Η συγκεκριμένη επέτειος έχει καθιερωθεί να γιορτάζεται στη χώρα μας - και σε πολλές άλλες χώρες του κόσμου, όχι όμως σε όλες την ίδια ημέρα - τη δεύτερη Κυριακή του Μαΐου κάθε χρόνο, τη στιγμή που η άνοιξη έχει μπει για τα καλά και η αναγεννημένη φύση ετοιμάζει να μας προσφέρει τα δώρα της, λουλούδια και καρπούς. Αξίζει να πούμε ότι η πρωτοβουλία για ένα τέτοιο τιμητικό αφιέρωμα ξεκίνησε από τα φεμιστικά κινήματα της Αμερικής κατά τον 19ο αιώνα, ενώ η χριστιανική παράδοση είχε ως αντίστοιχη γιορτή την ημέρα της Υπαπαντής, η οποία ωστόσο από τις αρχές του 20ου αιώνα έδωσε τη θέση της στην καινούργια γιορτή που υιοθετήθηκε σταδιακά απ' όλο τον κόσμο και φυσικά από τη χώρα μας, ήδη από τη δεκαετία του 1920.

Η ιερή μορφή της ανώνυμης μητέρας στην παράδοσή μας έχει αποκτήσει μια συμβολική πολυσημία που πέρασε στη συλλογική συνείδηση και λειτουργεί με έναν πηγαίο αυθορμητισμό κάθε φορά που νιώθουμε την ανάγκη να επικαλεστούμε μιαν αόρατη προστασία και βοήθεια σαν μια δέηση στην ίδια την Παναγία, την υπέρτατη μητέρα μας. Διαβάζοντας κανείς τη συγκλονιστική «Κυρά των αμπελιών» του Γιάννη Ρίτσου νιώθει ανά πάσα στιγμή ότι αυτές οι αδρές εικόνες χτίζονται γύρω από μια κυριαρχική γυναικεία παρουσία που μεταλλάσσεται ασταμάτητα στη μορφή της Παναγίας, της πατρίδας ή της ερωμένης κι όλες αυτές οι μεταλλάξεις εμφανίζονται κωδικοποιημένες στη μορφή της μάνας.

Ως μια μικρή λοιπόν συμβολή στη σπουδαία σημερινή γιορτή προτείνω ένα μάλλον άγνωστο κύκλο τραγουδιών που κυκλοφόρησε το 2019 από την εταιρεία Καθρέφτης με τίτλο «Ακριβή μου μητέρα». Πρόκειται για έναν ευρύ κύκλο 19 συνολικά τραγουδιών που συνέθεσε ο Χρήστος Γιαννόπουλος, ένας λαϊκός τραγουδοποιός που πρωτοεμφανίστηκε στη δισκογραφία το 1984 συμμετέχοντας στο συλλογικό άλμπουμ «11 Επιλογές» (από το 10ο Φεστιβάλ ΚΝΕ Οδηγητή) και συνέχισε με πάμπολλες εμπορικές συνεργασίες κυρίως στο χώρο του ελαφρολαϊκού τραγουδιού. Έτσι το βρίσκουμε πίσω από τραγούδια που ερμήνευσαν μεταξύ άλλων η Μαρία Δημητριάδη, η Ελένη Δήμου, ο Λάκης Με Τα Ψηλά Ρεβέρ, ο Γιάννης Ζουγανέλης, ο Αντώνης Βαρδής, η Γιούλη Τσίρου, η Χριστίνα Μαραγκόζη, η Σοφία Βόσσου, αλλά και ο Λευτέρης Πανταζής και ο Ζαφείρης Μελάς!

Οι στίχοι των τραγουδιών υπογράφονται από 16 άγνωστους στιχουργούς (μεταξύ αυτών και ο συνθέτης) και αποτελούν μικρά έμμετρα εγκώμια για τη μητέρα παρμένα από τον πραγματικό κόσμο της καθημερινότητας, αλλά και από εσωτερικά συναισθηματικά ερεθίσματα και, χωρίς να διεκδικούν βέβαια δάφνες λογοτεχνικού ενδιαφέροντος, καταφέρνουν με απλό ή και απλοϊκό τρόπο να αναδείξουν το μεγαλείο της μητρικής παρουσίας και να δώσουν στον συνθέτη την ευκαιρία να γράψει μια σειρά εύληπτων τραγουδιών που κινούνται μεταξύ λαϊκών και ελαφρολαϊκών ρυθμών, ενίοτε και σε ύφος λαϊκής μπαλάντας, χωρίς να λείπουν και τα ροκ ξεπετάγματα. Τα ερμηνεύουν 15 γνωστοί και άγνωστοι ερμηνευτές, μεταξύ των οποίων και οι: Ελένη Δήμου, Λάμπρος Καρελάς, Μαρία Κανελλοπούλου, Βάσια Ζήλου και Πέννυ Ξενάκη.

100 Χρόνια Έλλη Λαμπέτη: Κασετίνα (2008)

Ένα δεύτερο μεγάλο αφιέρωμα στην πρωθιέρεια της σκηνικής τέχνης Έλλη Λαμπέτη - αυτές τις ημέρες συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από τη γέννησή της - μας πρόσφερε η δισκογραφική εταιρεία Lyra το 2008. Πρόκειται για ένα τετραπλό άλμπουμ με τίτλο το όνομά της, το οποίο στην πραγματικότητα αποτελεί επανέκδοση σε ενιαίο σώμα τριών παλιότερων ανεξάρτητων δισκογραφικών εκδόσεων που κυκλοφόρησαν λίγο μετά το θάνατο της ηθοποιού κατά το διάστημα 1983-1984.

Οι δύο πρώτοι δίσκοι της έκδοσης φέρουν τον κοινό τίτλο «Μονόπρακτα» και περιλαμβάνουν έξι μονόπαρκτα θεατρικά κείμενα με τη φωνή της Έλλης Λαμπέτη, τα οποία είχαν αποτελέσει ενιαία παράσταση που ανέβασε ο Θίασος Λαμπέτη τον Απρίλιο του 1978 και είχαν πρωτοκυκλοφορήσει σε δίσκο με τον ίδιο τίτλο το 1984. Πρόκειται για τα έργα: «Η Εβραία» (από το θεατρικό έργο «Τρόμος και αθλιότητα στο Γ΄Ράιχ») του Μπέρτολτ Μπρεχτ, «Η πιο δυνατή ψυχή» του Αύγουστου Στρίνμπεργκ, «Όλυα, μια ψυχούλα» του Άντον Τσέχοφ σε διασκευή του Γκαμπριέλ Αρού, καθώς και τρία μονόπρακτα του Ζαν Κοκτό («Η ανθρώπινη φωνή», «Η ψεύτρα», «Την έχασα»). Η ανάγνωση των μονόπρακτων συνοδεύεται από μουσικά θέματα για σόλο πιάνο του Μότσαρτ και του Σοπέν που ερμηνεύει ο πιανίστας Κώστας Λούκος, ανεψιός της Λαμπέτη.

Ο τρίτος δίσκος περιλαμβάνει το υλικό του άλμπουμ «Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει Καβάφη» που είχε πρωτοεκδοθεί το 1983 από την ετικέτα Διόνυσος της Lyra. Το υλικό της έκδοσης απλώνεται σε 25 συνολικά αναγνώσεις ποιημάτων του Κωνσταντίνου Καβάφη, τα οποία είχαν ηχογραφηθεί σε δύο διαφορετικές φάσεις, μία το 1975 και μία το 1981. Μαζί με τα εμβληματικά και πασίγνωστα ποιήματα του μεγάλου Αλεξανδρινού έχουν επιλεγεί και πολλά ποιήματα λιγόετο γνωστά ή ακόμη και αποκηρυγμένα από τον ίδιο τον ποιητή. Ο τελευταίος δίσκος της έκδοσης περιλαμβάνει αυτούσιο το υλικό του άλμπουμ «Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο και από τους Ύμνους και Εγκώμια της Μεγάλης Εβδομάδας». Η αρχική έκδοση του άλμπουμ (1983) είχε τον απλό τίτλο «Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει τα Κατά Ματθαίον Πάθη».

Η έκδοση είναι ιδιαίτερα επιμελημένη σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου με σκληρά εξώφυλλα και με πλούσιο φωτογραφικό και πληροφοριακό υλικό για τη θεατρική διαδρομή της Έλλης Λαμπέτη στα 40 χρόνια της καριέρας της (1942-1982). Τα κείμενα επιμελήθηκε ο δημοσιογράφος και μουσικός παραγωγός Άγγελος Πυριόχος.

100 Χρόνια Έλλη Λαμπέτη: Αποσπάσματα θεατρικού λόγου (1989)

Σαν χθες, 13 Απριλίου, γεννήθηκε μια κορυφαία Ελληνίδα ηθοποιός που άφησε ανεξίτηλο το στίγμα της στο ελληνικό θέατρο, αλλά και στον κινηματογράφο. Συμπληρώνονται λοιπόν 100 χρόνια από τη γέννηση της Έλλης Λαμπέτη (1926-1983), μιας μοναδικής θεραπαινίδας της σκηνικής τέχνης, όπου κυριάρχησε επί 40 χρόνια (1942-1982), παρόλο που έφυγε πρόωρα από τη ζωή, παίζοντας ωστόσο μέχρι και την τελευταία στιγμή. Υπήρξε σύζυγος του μεγάλου θεατράνθρωπου Μάριου Πλωρίτη (1950-1953) και είχε μια θυελλώδη ερωτική και επαγγελματική σχέση με τον Δημήτρη Χορν κατά το διάστημα 1953-1959.

Η Έλλη Λαμπέτη, κατά κόσμον Έλλη Λούκου, γεννήθηκε στα Βίλλια Αττικής και σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και στη Σχολή Κοτοπούλη. Ήταν μόλις 16 χρόνων, όταν πρωτοανέβηκε στη σκηνή το 1942 μέσα στα μαύρα χρόνια της γερμανικής Κατοχής. Η πορεία της έκτοτε ήταν λαμπρή παίζοντας ασταμάτητα σπουδαίους ρόλους του παγκόσμιου δραματολογίου ως μέλος μεγάλων θιάσων, όπως ο θίασος του Καρόλου Κουν στο Θέατρο Τέχνης, ο θίασος Κοτοπούλη και Μουσούρη, το Εθνικό Θέατρο και φυσικά ο δικός της θίασος, αρχικά σε συνεργασία με τον Δημήτρη Χορν και στη συνέχεια μόνη της ως το τέλος της ζωής της. Η πρώτη της παράσταση ήταν το έργο «Η Χάνελε πάει στον Παράδεισο» (1942) και ο μακρύς κύκλος έκλεισε το 1982 με το έργο «Τα παιδιά ενός κατώτερου Θεού» παίζοντας το ρόλο μιας κωφάλαλης, όταν πια η οδυνηρή αρρώστια της είχε στερήσει τη φωνή.

Η Λαμπέτη είχε και μια μικρή, αλλά άκρως σημαντική παρουσία και στον ελληνικό κινηματογράφο συμπρωταγωνιστώντας κυρίως με το σύντροφό της Δημήτρη Χορν. Η πρώτη κινηματογραφική της εμφάνιση σημειώθηκε το 1946 με την ταινία «Αδούλωτοι σκλάβοι» του Βίωνα Παπαμιχάλη. Ακολούθησαν δυο τρεις μέτριες ταινίες, ώσπου συνάντησε στο δρόμο της τον μεγάλο σκηνοθέτη Μιχάλη Κακογιάννη, με τον οποίο συνεργάστηκε ως πρωταγωνίστρια σε τρεις σπουδαίες ταινίες: «Κυριακάτικο ξύπνημα» (1954), «Το κορίτσι με τα μαύρα» (1956) και «Το τελευταίο ψέμα» (1958). Στο ενδιάμεσο συμμετείχε και στην εμβληματική ταινία «Η κάλπικη λίρα» (1955) του Γιώργου Τζαβέλλα.

Στο χώρο της δισκογραφίας καταγράφονται κάποιες σποραδικές παρουσίες της Έλλης Λαμπέτη. Εν ζωή κυκλοφόρησε το άλμπουμ «Γλυκιά Ίρμα» (1972) με τη μουσική του Γιάννη Σπανού για την ομώνυμη μουσικοθεατρική παράσταση, ενώ τη χρονιά του θανάτου της (1983) εκδόθηκαν δύο δίσκοι με απαγγελίες ποιημάτων του Καβάφη και αποσπασμάτων από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. 

Το 1989 ωστόσο από το Σείριο του Μάνου Χατζιδάκι εκδόθηκε ένα μεγάλο δισκογραφικό αφιέρωμα στη Λαμπέτη με τίτλο «Αποσπάσματα Θεατρικού Λόγου» σε τρεις δίσκους που φιλοδοξούσαν να καλύψουν αντιπροσωπευτικά όλη τη θεατρική διαδρομή της κορυφαίας ηθοποιού. Οι παλιότερες από τις ηχογραφήσεις αυτές ανατρέχουν στις δεκαετίες του '50 και '60 κι έτσι έχουν αξία ιστορικού ντοκουμέντου. Μεταξύ των ανθολογημένων παραστάσεων περιλαμβάνονται αποσπάσματα από τα έργα: «Τελευταίο βαλς» (1956) του Σόμερσετ Μομ, «Πεγκ καρδούλα μου» (1961) του Τζον Χάρτλι Μάννερς, «Δεσποινίς Πέπσι» (1966) της Πιερρέτ Μπρινό, «Θυμήσου τον Σεπτέμβρη» (1967) του Νόελ Κάουαρντ, «Βυσσινόκηπος» (1974) του Τσέχοφ, «Φθινοπωρινή ιστορία» (1977) του Αρμπούζοφ, «Φιλουμένα Μορτουράνο» (1978) του Εντουάρντο Ντε Φίλιππο και «Ο κύκλος με την κιμωλία» (1981) του Μπρεχτ. Εκτός από την ίδια ακούγονται και οι φωνές μεγάλων συμπρωταγωνιστών της, όπως ο Δημήτρης Χορν, ο Μάνος Κατράκης, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ, η Μάρθα Βούρτση, η Σαπφώ Νοταρά, ο Κώστας Ρηγόπουλος και ο Γιώργος Μοσχίδης. Τα αποσπάσματα συνοδεύονται από μικρά μουσικά θέματα, όλα παρμένα από τη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι για το «Ματωμένο Γάμο» του Λόρκα.

Γρηγόρης Μπιθικώτσης: Για τον Γρηγόρη (Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας, 2002)

Πριν από 21 χρόνια, στις 7 Απριλίου 2005, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 82 χρόνων ο κορυφαίος λαϊκός ερμηνευτής Γρηγόρης Μπιθικώτσης (1922-2005) αφήνοντας πίσω του μιαν ανεκτίμητης αξίας κληρονομιά εκατοντάδων μεγάλων τραγουδιών που ερμήνευσε στις πέντε περίπου δεκαετίες της ενεργού παρουσίας του στο ελληνικό πεντάγραμμο είτε ως απαράμιλλος ερμηνευτής, είτε και ως εμπνευσμένος συνθέτης αρκετών διαχρονικών επιτυχιών που κοσμούν το πλούσιο προσωπικό του ρεπερτόριο. Μάλιστα η πρώτη του εμπλοκή στο δισκογραφικό στερέωμα ήταν με την ιδιότητα του συνθέτη με πρώτο τραγούδι του «Το καντήλι τρεμοσβήνει» που ηχογραφήθηκε για τις 78 στροφές το 1949. Στα μέσα της δεκαετίας του '50 πρώτος ο Μάνος Χατζιδάκις ήταν ο συνθέτης που αξιοποίησε τις ερμηνευτικές του δυνατότητες, για να έρθει λίγο αργότερα ο Μίκης Θεοδωράκης να τον μετατρέψει στον κορυφαίο λαϊκό ερμηνευτή της γενιάς του μέσα από μια μεγάλη σειρά εμβληματικών κύκλων («Επιτάφιος», «Αρχιπέλαγος», «Πολιτεία Α' & Β'», «Επιφάνια», «Όμορφη πόλη», «Τραγούδι του νεκρού αδελφού», «Μαγική πόλη», «Το Άξιον εστί», «Ρωμιοσύνη», «Χρυσοπράσινο φύλλο», «Θαλασσινά φεγγάρια»). Στη συνέχεια συμπορεύτηκε με την εκλεκτή γενιά των νέων συνθετών του λεγόμενου «έντεχνου» λαϊκού τραγουδιού, όπως ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Δήμος Μούτσης, ο Γιάννης Σπανός, ο Σταύρος Κουγιουμτζής και άλλοι, ενώ στα χρόνια της Επταετίας ανέπτυξε συστηματικά και την προσωπική του δισκογραφία με αποκλειστικά δικές του συνθέσεις που απέφερεαν πολλές επιτυχίες ευρείας αποδοχής.

Τρία χρόνια πριν φύγει από τη ζωή ο μεγάλος καλλιτέχνης ευτύχησε να τιμηθεί με μια συγκλονιστική συναυλία αφιερωμένη αποκλειστικά στον ίδιο. Ήταν στις 11 Μαρτίου του 2002, όταν πραγματοποιήθηκε στο Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας μια μεγάλης διάρκειας (άνω των δύο ωρών) συναυλία με τη συμμετοχή δεκαοκτώ εκλεκτών ερμηνευτών της παλιότερης και νεότερης γενιάς, οι οποίοι πρόθυμα συνέπραξαν στην τιμητική αυτή βραδιά για τον μεγάλο βάρδο. Οι τραγουδιστές εμφανίστηκαν επί σκηνής με αλφαβητική σειρά ερμηνεύοντας ο καθένας από δύο τραγούδια, συνολικά 38 κλασικά τραγούδια (στη συναυλία ακούστηκαν περισσότερα) που σημάδεψαν τη λαμπρή διαδρομή του Γρηγόρη Μπιθικώτση στο ελληνικό πεντάγραμμο. Ιδού τα ονόματα: Δήμητρα Γαλάνη, Αντώνης Καλογιάννης, Γιάννης Κότσιρας, Κώστας Μακεδόνας, Λαυρέντης Μαχαιρίτσας, Δημήτρης Μητροπάνος, Μανώλης Μητσιάς, Δημήτρης Μπάσης, Γιώργος Νταλάρας, Πόλυ Πάνου, Βασίλης Παπακωνσταντίνου, Γιάννης Πάριος, Αντώνης Ρέμος, Μαρία Σουλτάτου, Πασχάλης Τερζής, Ελένη Τσαλιγοπούλου και Ντίνα Χρονά. Στη συναυλία τραγούδησε επίσης κι ο γιος του ερμηνευτή Γρηγόρης Γρ. Μπιθικώτσης συνοδευόμενος από τον Γεράσιμο Ανδρεάτο, ενώ στο πανηγυρικό φινάλε της συναυλίας εμφανίστηκε επί σκηνής και ο ίδιος ο Μπιθικώτσης ερμηνεύοντας μόνος ή με συνοδεία όλης της παρέας δύο τραγούδια μέσα σε ένα κλίμα διάχυτης συγκίνησης και ενθουσιασμού. Εκτός από συνθέσεις του ίδιου του Μπιθικώτση, ακούστηκαν επίσης κλασικά τραγούδια του Μάρκου Βαμβακάρη, του Βασίλη Τσιτσάνη, του Γιώργου Μητσάκη, του Μίκη Θεοδωράκη, του Μάνου Χατζιδάκι, του Σταύρου Ξαρχάκου, του Σταύρου Κουγιουμτζή και του Γιάννη Σπανού.

Αξιοσημείωτο είναι ότι τη συναυλία προλόγισαν ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Λευτέρης Παπαδόπουλος και ο Ευάγγελος Βενιζέλος, τότε υπουργός πολιτισμού. Ο ίδιος ο Μπιθικώτσης μιλώντας συγκινημένος στο κοινό έδειξε και τη γενναιοδωρία της ψυχής του μνημονεύοντας τον μεγάλο συνοδοιπόρο του Στέλιο Καζαντζίδη, ο οποίος είχε φύγει ήδη από τη ζωή μισό χρόνο νωρίτερα. Να προσθέσω απλώς ότι επικεφαλής της λαϊκής ορχήστρας ήταν οι μπουζουξήδες Μανώλης Καραντίνης και Βαγγέλης Μαχαίρας, ενώ την ενορχήστρωση επιμελήθηκε ο Νίκος Κούρος. Ο διπλός ψηφιακός δίσκος που εκδόθηκε την ίδια χρονιά κοσμείται με όμορφες ζωγραφιές που φιλοτέχνησε ο Αλέκος Φασιανός.

Ανδρέας Κάλβος: Έκδοση «Καθημερινής» (2014)

Κλείνοντας αυτό τον αφιερωματικό κύκλο στους ποιητές του Μεγάλου Αγώνα δε θα μπορούσαμε να παραλείψουμε έναν ακόμη κορυφαίο εκπρόσωπο της Επτανησιακής Σχολής, συντοπίτη και σχεδόν συνομήλικο του εθνικού μας ποιητή, έναν εμβληματικό δημιουργό που το μικρό σε όγκο ποιητικό του έργο το αφιέρωσε εξολοκλήρου στην Επανάσταση του 1821 και στην ασίγαστη νοσταλγία του για την αγαπημένη του πατρίδα ζώντας ο ίδιος το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του σε ξένους τόπους, όπως η Ιταλία, η Ελβετία, η Γαλλία και η Αγγλία, όπου άλλωστε και πέθανε.

Ο λόγος φυσικά για τον ζακυνθινό ποιητή Ανδρέα Κάλβο (1792-1869), ο οποίος ξεκίνησε την ενασχόλησή του με το λόγο συνθέτοντας κάποια πρωτόλεια ιταλικά ποιήματα, μεταξύ των οποίων κι έναν ύμνο για τον Ναπολέοντα που ωστόσο αργότερα αποκήρυξε θυμίζοντας την αντίστοιχη ενέργεια του Μπετόβεν με τη σύνθεση της «Ηρωικής Συμφωνίας» που αρχικά ήταν αφιερωμένη στον Ναπολέοντα, πριν αυτός εκδηλώσει τις δικτατορικές ηγεμονικές του διαθέσεις διαψεύδοντας τα οράματα της Γαλλικής Επανάστασης. Το ελληνικό έργο του Κάλβου αριθμεί μόλις είκοσι επίσημα ποιήματα («Ωδές») που συγκροτούν ένα corpus δομημένο σε δύο διαδοχικές ποιητικές συλλογές των δέκα ποιημάτων η καθεμιά με τίτλους Η Λύρα (Γενεύη, 1824) και Λυρικά (Παρίσι, 1826). Πρόκειται για ποιήματα πύρινου πατριωτικού τόνου εμπνευσμένα από τον απελευθερωτικό αγώνα των συμπατριωτών του και γραμμένα την εποχή που η Επανάσταση βρισκόταν εν εξελίξει.

Στο πλαίσιο της εξαιρετικής σειράς Έλληνες Ποιητές που προσέφερε το 2014 η εφημερίδα Καθημερινή εκδόθηκε και ο αφιερωματικός τόμος για τον Ανδρέα Κάλβο σε μορφή βιβλίου 120 περίπου σελίδων που περιλαμβάνει μιαν άκρως εμπεριστατωμένη εργοβιογραφία και ανθολογία του ποιητή υπογεγραμμένη από τον Ευριπίδη Γαραντούδη, καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ο τόμος συνοδεύεται και από ένθετο ψηφιακό δίσκο με αναγνώσεις ποιημάτων του Κάλβου. Περιλαμβάνονται συνολικά οκτώ ποιήματα («Ο φιλόπατρις», «Εις θάνατον», «Εις τον Ιερόν Λόχον», «Τα ηφαίστεια», «Εις Σάμον», «Εις Σούλι», «Πρόλογος», «Ο ωκεανός»). Τα έξι πρώτα ποιήματα απαγγέλλει με πολύ εκφραστικό τόνο ο καλός ηθοποιός Δημήτρης Καταλειφός, ενώ τα άλλα δύο ο καθηγητής Ευριπίδης Γαραντούδης.

Διονύσιος Σολωμός: Έκδοση «Καθημερινής» (2014)

Θα επικεντρώσουμε τη σημερινή μας παρουσίαση αποκλειστικά στον εθνικό μας ποιητή και δημιουργό του Εθνικού Ύμνου της πατρίδας μας, τον Διονύσιο Σολωμό (1798-1857) που μας κληροδότησε αθάνατα μνημεία λόγου, όπως οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», η «Γυναίκα της Ζάκυθος» και ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν», έναν ποιητή πάντως που ανατράφηκε με ιταλική κυρίως παιδεία και κατείχε την ιταλική ως μητρική του γλώσσα συνηθίζοντας μάλιστα πολλά ποιήματά του να τα συνθέτει πρώτα σ' αυτή τη γλώσσα και στη συνέχεια να τα μεταγλωττίζει ο ίδιος στα ελληνικά!

Το 2014 η εφημερίδα Καθημερινή προσέφερε στους αναγνώστες της μια μεγάλη ποιητική σειρά με γενικό τίτλο Έλληνες Ποιητές αφιερωμένη στους κορυφαίους δημιουργούς του ποιητικού λόγου από την εποχή του Κάλβου και του Σολωμού ως τη Μεταπολεμική Γενιά του Μανώλη Αναγνωστάκη και του Τάσου Λειβαδίτη. Στο πλαίσιο λοιπόν της εξαίρετης αυτής σειράς διανεμήθηκε και ένα αφιέρωμα στον Διονύσιο Σολωμό σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου (140 σελίδων) με ένθετο ψηφιακό δίσκο. Την επιμέλεια των κειμένων και την ανθολόγηση των ποιημάτων του Διονυσίου Σολωμού έκανε ο δημοσιογράφος Μιχάλης Ν. Κατσιγέρας (1946-2018), ο γνωστός «Φιλίστωρ» της εφημερίδας, συγγράφοντας για την έκδοση μιαν άκρως ενδιαφέρουσα και εκτενή εισαγωγή για το βίο και το έργο του μεγάλου μας ποιητή.

Ο ένθετος ψηφιακός δίσκος μας χαρίζει μερικές μελοποιημένες στιγμές από την ποίηση του Σολωμού διαχρονικού χαρακτήρα, αφού διατρέχουν σχεδόν δύο αιώνες μουσικής από τον 19ο αιώνα και δώθε, κυρίως με Επτανήσιους συνθέτες, δηλαδή τους Ζακυνθινούς Παύλο Καρρέρ (1829-1896), Γεώργιο Δελλαπόρτα (1867-1919), Ιωάννη Τσακασιάνο (1853-1908), Σπύρο Καψάσκη (1909-1967) και Τίμο Αρβανιτάκη (γενν. 1947), τον Κερκυραίο Νικόλαο Μάντζαρο (1795-1896), αλλά και άλλους λόγιους συνθέτες μας, όπως ο Θεόδωρος Σπάθης (1883-1943) και Θεόδωρος Καζάσογλου (1908-1984). Λόγιες μελωδίες, αλλά και ζακυνθινές σερενάτες ηχογραφημένες σε διαφορετικούς χρόνους συνιστούν το σώμα του μουσικού αυτού απανθίσματος. Τραγουδούν διάφοροι λυρικοί ερμηνευτές, όπως ο διάσημος βαρύτονος Κώστας Πασχάλης, η μεσόφωνος Κική Μορφονιού και ο τενόρος Σταύρος Μπερής. Συμμετέχει επίσης ως αφηγητής στον κατά Καζάσογλου «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» ο μεγάλος ηθοποιός Δημήτρης Μυράτ. Μαζί τους η ιστορική Χορωδία και Μαντολινάτα του Σπύρου Καψάσκη και το σύγχρονο μουσικό σύνολο Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος.

Ρήγας Φεραίος, Διονύσιος Σολωμός: Εις μνήμην (1999)

Άλλη μια δισκογραφική «συνάντηση» του Ρήγα με τον Σολωμό μας προσφέρει μια έκδοση της Lyra σε παραγωγή του Τρίτου Προγράμματος της ΕΡΤ με τίτλο «Ρήγας-Σολωμός: Εις μνήμην» που κυκλοφόρησε το 1999 με αφορμή τη επέτειο των 200 χρόνων από το θάνατο του Ρήγα Φεραίου ή Βελεστινλή (1757-1798) και τη γέννηση του Διονυσίου Σολωμού (1798-1857), η οποία ήρθε ως συνέχεια της έκδοσης ειδικού επετειακού βιβλίου με τον ίδιο τίτλο μέσα στο 1998.

Ο δίσκος αποτελεί καταγραφή ηχογραφημένου μουσικοποιητικού δρώμενου, που παρουσιάστηκε την Παρασκευή 29 Μαΐου 1998 στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού ενταγμένο σε ένα ευρύτερο πλαίσιο εορταστικών εκδηλώσεων γα τα 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα και από τη γέννηση του Σολωμού. Η παράσταση αυτή αποτελούσε έναν ισορροπημένο συνδυασμό λόγου (επικεντρωμένου στον αγώνα για την ελευθερία) και μουσικής (δημώδους και έντεχνης). Τη μουσική υπογράφουν σημαντικοί λόγιοι συνθέτες μας, όπως ο Αντώνιος Σιγάλας, ο Νικόλαος Μάντζαρος, ο Σπυρίδων Ξύνδας, ο Παύλος Καρρέρ και οι νεότεροι Δημήτρης Λάγιος και Γιώργος Τσαγκάρης.

Το πλούσιο αυτό υλικό απέδωσαν οι λυρικοί τραγουδιστές Μάρθα Αράπη (υψίφωνος), Διονύσης Τρούσσας (βαρύτονος) και Ελένη Λιώνα (μεσόφωνος), καθώς και η παραδοσιακή ερμηνεύτρια Κατερίνα Παπαδοπούλου και οι ηθοποιοί Κάτια Δανδουλάκη, Εύα Κοταμανίδου, Γιάννης Φέρτης και Μηνάς Χατζησάββας, ενώ συνέπραξαν η Δημοτική Συμφωνική Ορχήστρα Αθηνών υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Τσαγκάρη, η Ανδρική Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπέρη, το Παραδοσιακό Σύνολο Αρχείου Ελληνικής Μουσικής, η Παιδική Χορωδία του Τρίτου Προγράμματος και το φωνητικό σύνολο Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος. Στο πιάνο ο Φρίξος Δ. Μόρτζος.  Μέρος του υλικού περιέχεται και στο δίσκο «Ρήγας-Σολωμός: 200 Χρόνια» που παρουσιάσαμε χθες.

Ρήγας Βελεστινλής, Διονύσιος Σολωμός: 200 Χρόνια (1998)

Το 1998 ήταν ένα επετειακό έτος αφιερωμένο σε δυο μεγάλες μορφές του ελληνισμού που υπηρέτησαν την πατριωτική ιδέα μέσα από το ποιητικό τους έργο. Τη χρονιά λοιπόν εκείνη συμπληρώθηκαν 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα Βελεστινλή (1757-1798) και τη γέννηση του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού (1798-1857). Είναι χαρακτηριστικό ότι το άθροισμα του βίου αυτών των δύο εμβληματικών μορφών, από τη γέννηση του Ρήγα (1757) ως το θάνατο του Σολωμού (1857) μας δίνει έναν πλήρη αιώνα ζωής, λες και έγινε μια μεταφυσική μετακένωση της επαναστατικής γραφής του πρώτου στον ποιητή των «Ελεύθερων πολιορκημένων» κατά τη στιγμιαία «συνάντησή» τους σ' αυτόν τον κόσμο! Πάντως η επέτειος των 200 χρόνων τιμήθηκε γενναιόδωρα από την ελληνική δισκογραφία, καθώς εκείνη τη χρονιά (ή την αμέσως επόμενη) κυκλοφόρησαν πάμπολλες αφιερωματικές εκδόσεις βασισμένες στον ποιητικό και μελοποιημένο λόγο των δύο αυτών μορφών, όπως το σημαντικό άλμπουμ «Καντάτα Ελευθερίας» του Χρήστου Λεοντή ή ο «Θούριος» του Ρήγα που είδαμε μόλις χθες. Κι ακριβώς στην ίδια γραμμή θα συνεχίσουμε και σήμερα παρουσιάζοντας κατά σειρά δύο ακόμη ανάλογου περιεχομένου επετειακές εκδόσεις.

Η πρώτη έχει ακριβώς αυτόν τον τίτλο: «Ρήγας Φεραίος - Διονύσιος Σολωμός: 200 Χρόνια», με την επισήμανση ότι ο χρονικός προσδιορισμός των 200 χρόνων αναφέρεται στο θάνατο του Ρήγα και στη γέννηση του Σολωμού που συνέβησαν την ίδια χρονιά. Πρόκειται για ένα ψηφιακό άλμπουμ εξαιρετικού ενδιαφέροντος ως προς το περιεχόμενο και ιδιαίτερα επιμελημένο ως προς την παραγωγή του που εκδόθηκε από την Εμπορική Τράπεζα το 1998 και είναι μοιρασμένο δε δύο ενότητες αντίστοιχες με τους δύο ποιητές. Η ενότητα του Ρήγα αναπτύσσεται σε πέντε μέρη που καλύπτουν αποσπασματικά τα γνωστότερα επαναστατικά του ποιήματα, όπως ο «Θούριος» που αποδίδεται με βάση τη μουσική καταγραφή του συνθέτη Ιωάννη Δ. Μαργαζιώτη, ο «Πατριωτικός ύμνος» (ή «Όλα τα έθνη πολεμούν»), το «Δεύτε παίδες των Ελλήνων» τραγουδισμένο πάνω στη μελωδία της «Μασσαλιώτιδας», το «Τι καρτερείτε φίλοι κι αδελφοί» (το ποίημα αυτό από κάποιους αποδίδεται στον Στέφανο Κανέλλο) με μουσική του Ελβετού συνθέτη Hans Georg Nagely (1773-1836) και το «Ο καιρός αδελφοί της Ελευθερίας φτάνει» που αποδίδεται και στον ιστορικό (και πρωθυπουργό) Σπυρίδωνα Τρικούπη.

Πιο εκτενής είναι η αφιερωματική ενότητα στον Διονύσιο Σολωμό που περιλαμβάνει δεκαπέντε συνολικά μέρη, από τα οποία τα ένδεκα καλύπτουν τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» μελοποιημένο από τον Κερκυραίο συνθέτη Νικόλαο Μάντζαρο (1795-1872). Περιλαμβάνεται επίσης μια μελοποιημένη από άγνωστο δημιουργό απόδοση του ελεγειακού ποιήματος «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη», καθώς επίσης και όμορφες μελοποιήσεις μερικών άλλων ποιημάτων του Σολωμού μη επαναστατικού περιεχομένου, όπως η πολυτραγουδισμένη «Ξανθούλα» (εδώ με μουσική αγνώστου δημιουργού), η «Φαρμακωμένη» σε μουσική του Ζακυνθινού συνθέτη  Παύλου Καρρέρ (1829-1896) και «Η Αυγούλα πού να 'ναι» σε μουσική του επίσης Κερκυραίου συνθέτη Σπυρίδωνος Ξύνδα (1812/14-1896).

Όλα τα έργα ερμηνεύονται από τη Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπέρη. Στο πιάνο συνοδεύει ο Φρίξος-Διονύσης Μόρτζος, ενώ τα σόλο φωνητικά μέρη αποδίδουν οι Στέλιος Ζαμπετάκης, Ανδρέας Κουρκούτης και Νίκος Μαυροειδής. Η έκδοση είναι ιδιαίτερα επιμελημένη με πλούσιο πληροφοριακό υλικό που επιμελήθηκε ο Γιώργος Κωνστάντζος (1950-2023), διδάκτωρ του Ιονίου Πανεπιστημίου και ιδρυτικό μέλος του συλλόγου Αρχείο Ελληνικής Μουσικής. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε το υπερσύγχρονο ηχογραφικό κέντρο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.

Γιώργος Μαρίνος: Πορτρέτο (1980)

Έφυγε χθες από τη ζωή ο Γιώργος Μαρίνος (1939-2026), ένας πολυσχιδής και πολυτάλαντος καλλιτέχνης, ηθοποιός, ερμηνευτής και χαρισματικός σόουμαν, ο οποίος σπούδασε υποκριτική στη δραματική σχολή του Εθνικού Θεάτρου και του Γιώργου Θεοδοσιάδη, ενώ την πρώτη επίσημη εμφάνισή του έκανε το 1962 συμμετέχοντας ως ηθοποιός και τραγουδιστής στην ιστορική παράσταση «Οδός Ονείρων», όπου αξιώθηκε να ερμηνεύσει το ομότιτλο τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι στην πρώτη του εκτέλεση. Παράλληλα είχε αρχίσει να εμφανίζεται σποραδικά και στον ελληνικό κινηματογράφο σε ταινίες, όπως: «Η αυγή του θριάμβου» (1960), «Ο τρίτος δρόμος» (1963), «Για τη καρδιά της ωραίας Ελένης» (1967), «Όμορφες μέρες» (1970) κ.ά. Την απόλυτη πάντως καταξίωση γνώρισε κατά τη δεκαετία του '70 μέσα από την πολύχρονη συνεχή παρουσία του στη μπουάτ Μέδουσα ως ευρηματικός σόουμαν, πρωτοπόρος του είδους του στην Ελλάδα, αλλά και με προγράμματα στην τηλεόραση.

Ο Γιώργος Μαρίνος διέθετε πολύ εκφραστική φωνή κι αυτό τον βοήθησε να έχει μια ιδιαίτερα εκτεταμένη δισκογραφική παρουσία είτε με σκόρπια 45άρια (κατά τη δεκαετία του '60), είτε με ζωντανές ηχογραφήσεις, αλλά και αρκετές προσωπικές δουλειές ή συμμετοχές σε δουλειές διαφόρων συνθετών. Οι πιο αξιόλογοι δισκογραφικοί του σταθμοί ήταν οι εξής: «Μια ζωντανή παρουσίαση» (1970), «Σκηνές και εικόνες» (1972), «Παράσταση» και «Λουκιανού Νεκρικοί Διάλογοι» (1974), «Η αγωγή του πολίτου» (1975), «Ροζ προκηρύξεις» (1976), «Τα χαμένα χρόνια» (1977), «Γιώργος Μαρίνος» (1979), «Ό,τι ανεβαίνει κατεβαίνει» (1982), «Μόνο άντρες» (1983), «Στον αστερισμό της Μέδουσας» (1984), «Αυτός ο Γιώργος» (1991) και «Ο παίκτης» (1993).

Από τη γόνιμη συνεργασία του Γιώργου Μαρίνου με τη δισκογραφική εταιρεία Polydor (Philips) κατά το διάστημα 1970-1974 ανθολογήθηκαν μερικές χαρακτηριστικές ερμηνευτικές στιγμές  του κι αποτέλεσαν το υλικό ενός «Πορτρέτου» του που εξέδωσε η εταιρεία το 1980. Το άλμπουμ περιλαμβάνει δεκατέσσερα τραγούδια σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση, από τα οποία σχεδόν τα μισά είναι ζωντανά ηχογραφημένα και προέρχονται από το δίσκο «Μια ζωντανή παρουσίαση» (1970). Πρόκειται για συνθέσεις του Μάνου Χατζιδάκι, του Γιώργου Κριμιζάκη, του Βασίλη Κουμπή, του Δημήτρη Νήρα και του Γιώργου Δασκαλόπουλου. Περιλαμβάνονται επίσης τραγούδια του μακροχρόνιου συνεργάτη του Νίκου Δανίκα από το άλμπουμ «Σκηνές και εικόνες» (1972), καθώς και του Μίμη Πλέσσα από το δίσκο «Λουκιανού Νεκρικοί Διάλογοι» (1974), αλλά και σκόρπια τραγούδια (κυρίως από τις 45 στροφές) του Γιάννη Σπανού, του Άκη Πάνου και του Γιάννη Μαρκόπουλου. Σε κάποια τραγούδια συμμετέχει ως δεύτερη φωνή η Κατιάνα Μπαλανίκα.

Τζένη Βάνου: Τα ερωτικά του '60 (1995)

Η πρώτη και σημαντικότερη φάση της καριέρας της Τζένης Βάνου (1959-1965) δισκογραφικά είναι μοιρασμένη ανάμεσα στις εταιρείες Columbia (1959-1961) και Philips (1962-1964), ενώ στη συνέχεια είχε ένα σύντομο πέρασμα από τη Lyra, ώσπου αποφάσισε να εγκαταλείψει την εγχώρια μουσική σκηνή και να αναζητήσει την τύχη της στην Αμερική. Είδαμε χθες μια αντιπροσωπευτική ανθολογία με επιλεγμένες στιγμές από τα χρόνια της Columbia, οπότε σήμερα θα περάσουμε σε μια ανάλογη ανθολογία που καλύπτει της τριετία της Philips (1962-1964).

Το 1995 λοιπόν από τη Mercury εκδόθηκε μια αναδρομική συλλογή με 16 τραγούδια της Τζένης Βάνου από την περίοδο 1962-1964. Τίτλος της συλλογής: «Τα ερωτικά του ΄60». Όπως φαίνεται κι από τον τίτλο, έχουμε μια ανθολογία τραγουδιών ερωτικής θεματολογίας στο τυπικό ύφος του «ελαφρού» τραγουδιού της εποχής που υπηρέτησε με ζήλο και υψηλή ερμηνευτική ποιότητα η Τζένη Βάνου. Μαζί της σταθερά ο μέντοράς της Μίμης Πλέσσας που υπογράφει τη μουσική σε τέσσερα τραγούδια, όσα και ο συνθέτης και μαέστρος Κώστας Κλάββας, ενώ από δύο υπογράφουν ο Κώστας Καπνίσης, ο Αργύρης Κουνάδης και ο Σπήλιος Μεντής κι από ένα ο Γιώργος Μουζάκης και ο Λυκούργος Μαρκέας. Στίχους έχουν γράψει οι: Γιάννης Ιωαννίδης, Χρήστος και Γιώργος Γιαννακόπουλος, Κώστας Κινδύνης, Αλέξης Αλεξόπουλος, Μίνως Αργυράκης, Τάσος Μαστοράκης, Γιάννης Δαλιανίδης και Σπήλιος Μεντής.

Τα περισσότερα τραγούδια προέρχονται από δίσκους 45 στροφών της εποχής με εξαίρεση δύο («Απόψε», «Θαρθείς και θα με βρεις») που πρωτοκυκλοφόρησαν πολύ αργότερα στο άλμπουμ «Τι να πρωτοθυμηθώ» (1985) του Μίμη Πλέσσα. Παλιότερα όλων (ηχογραφημένα το 1962) είναι δυο υπέροχες μπαλάντες του Αργύρη Κουνάδη σε στίχους του ζωγράφου Μίνου Αργυράκη («Ανεμώνη, «Μικρή μου σελήνη»). Από τα υπόλοιπα τραγούδια αξίζει να επισημάνουμε ότι το «Θαρθείς και θα με βρεις» του Μίμη Πλέσσα είχε λάβει το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ Τραγουδιού του Βελγίου (1964), ενώ τα δύο μεγάλα σουξέ της συλλογής, το «Θέλω κοντά σου να μείνω» (του Γιώργου Μουζάκη) και «Το αμαξάκι» (του Κώστα Καπνίση), ερμηνεύονται σε ντουέτο από τη Τζένη Βάνου και τον στενό τότε συνεργάτη της Γιάννη Βογιατζή.