Σταμάτης Σπανουδάκης, Μανώλης Μητσιάς, Ημέρα Τρίτη (1990)

Πάσχα των Ελλήνων σήμερα, λυτρωτική ανάσταση των ανθρώπινων ψυχών και πέρασμα από το μουντό χρώμα του χειμώνα στο φως της άνοιξης και της ζωής. Τρίτη ημέρα από τη Σταύρωση του Χριστού, ημέρα της Ανάστασης. Και ήταν ένα φωτογραφικό άλμπουμ με τίτλο Ημέρα Τρίτη που βρήκε σε κάποια επίσκεψή του στα Μετέωρα ο Σταμάτης Σπανουδάκης και του ενέπνευσε τον θρησκευτικό κύκλο «Ημέρα Τρίτη», ο οποίος εκδόθηκε το 1990 από τη CBS.

Το φωτογραφικό αυτό άλμπουμ φέρει την υπογραφή του Λέσβιου φωτογράφου Δημήτρη Ταλιάνη (Μόλυβος, 1948) και αποτελεί μια καταγραφή παλιών μοναστηριών και λατρευτικών σκευών που συνάντησε στις περιηγήσεις του σε τόπους εγκατελειμμένους στη μοναξιά και τη σιωπή, σαν εκείνο το αρχέγονο τοπίο που μορφοποιήθηκε την «τρίτη ημέρα» της βιβλικής δημιουργίας, για να φιλοξενήσει τον άνθρωπο και τα ζώα. Το εξώφυλλο του άλμπουμ σχεδίασε ο Βασίλης Φωτόπουλος (1934-2007), ο διάσημος Έλληνας ζωγράφος και σκηνογράφος, βραβευμένος μάλιστα με το όσκαρ σκηνογραφίας για την ταινία Αλέξης Ζορμπάς.

Ο συνθέτης ανέσυρε από τη βυζαντινή παράδοση μερικούς εκλεκτούς ύμνους και τους έντυσε με δική του μουσική ή διασκεύασε την αυθεντική μελωδία κάποιων («Επιτάφιος θρήνος», «Τη Υπερμάχω», «Φως ιλαρόν») προσπαθώντας να αποδώσει το πνεύμα του φωτογραφικού αυτού λευκώματος. Ο ίδιος λέει μεταξύ άλλων: «Ακολούθησα νοητά την πορεία του φωτογράφου μεταφράζοντας τις εικόνες σε ήχους». Βασικός συμπαραστάτης του σ' αυτό το διάβημα ο υπέροχος Μανώλης Μητσιάς, κορυφαίος ερμηνευτής και δοκιμασμένος ψάλτης, ο οποίος κατέθεσε μια μνημειώδη, αλλά απολύτως απέριττη ερμηνεία. Σόλο κλαρίνο παίζει ο Βασίλης Σαλέας.

Σταμάτης Σπανουδάκης: Εαρινή ώρα (1994)

Σε όλη τη μουσική του διαδρομή ο συνθέτης Σταμάτης Σπανουδάκης φρόντιζε πάντα να διανθίζει τη δισκογραφία του με θρησκευτικές πινελιές είτε με πρωτότυπες συνθέσεις, είτε και με εναρμονίσεις παραδοσιακών θρησκευτικών μελωδιών. Το 1994 μας έδωσε την «Εαρινή ώρα», δυο χρόνια αργότερα το «Δάκρυ του Ιωάννη» κι έκλεισε τον αιώνα με το μεγαλόπρεπο «Χιλιαννιακοσιαενενηνταεννέα», για να επανέλθει το 2010 με το άλμπουμ «Σαν προσευχή...», το τελευταίο μέχρι σήμερα έργο του στο θρησκευτικό πεδίο.

Το άλμπουμ «Εαρινή ώρα» πρωτοεκδόθηκε το 1994 από την FM Records κι επανεκδόθηκε το 1996 και το 2002 από τη Wea. Αυτή τη φορά ο συνθέτης μας πρόσφερε μια εξολοκλήρου οργανική δουλειά βασισμένη όμως εν πολλοίς σε προϋπάρχουσες μελωδίες από παλιότερα έργα του μαζί με κάποιες καινούργιες. Το κύριο σώμα του άλμπουμ προέρχεται από τους δίσκους: «7 Παρακλήσεις» (1985), «Ω, γλυκύ μου έαρ» (1987) και «Ημέρα Τρίτη» (1990). Μας τα εξηγεί καλύτερα ο ίδιος στο ένθετο σημείωμα του δίσκου:

«Είναι καιρός που αισθάνομαι την ανάγκη να συγκεντρώσω τις καλύτερες στιγμές των "ορχηστρικών θρησκευτικών" μου δίσκων. Τελικά το καταφέρνω τώρα. Ξαναδούλεψα τα κομμάτια προσθέτοντας ή αφαιρώντας όσα σήμερα αισθάνθηκα ότι έπρεπε (...) Οι μελωδίες και οι εισαγωγές είναι δικές μου, εκτός φυσικά από τις μελωδίες των: "Η ζωή εν τάφω", "Ω, γλυκύ μου έαρ", "Ιδού ο νυμφίος έρχεται", "Τον νυμφώνα σου βλέπω" και τους αυτοσχεδιασμούς του Βασίλη και του Λευτέρη (...) Αφιερώνω ολόψυχα και με θαυμασμό αυτόν το δίσκο στους αγαπημένους μελωδούς της Μεγάλης Εβδομάδος».

Ενορχήστρωση, εκτέλεση, παραγωγή και ηχοληψία, όλα διά χειρός Σταμάτη Σπανουδάκη. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε το 1994 στο ιδιωτικό στούντιο του συνθέτη. Κλαρίνο έπαιξε ο Βασίλης Σαλέας και βιολί ο Λευτέρης Ζέρβας. Το σόλο συνθεσάιζερ στο «Η ζωή εν τάφω» έπαιξε ο Σαράντης Σαλέας. Ο ίδιος ο συνθέτης έπαιξε πλήκτρα, κιθάρες και κρουστά.  

Σταμάτης Σπανουδάκης: Κύριε των Δυνάμεων (1982)

Ο Σταμάτης Σπανουδάκης είναι παραγωγικότατος συνθέτης και μας έχει δώσει μέχρι σήμερα πληθώρα συνθέσεων που κινούνται σε όλο το φάσμα της μουσικής δημιουργίας. Έχουμε λοιπόν μεγαλοϊδεατικές οργανικές συνθέσεις εμπνευσμένες από την ελληνική ιστορία, κύκλους παιδικών τραγουδιών, αλλά και κύκλους κανονικών τραγουδιών, μουσική για τον κινηματογράφο και μπόλικη θρησκευτική μουσική, έτσι που να τον καθιστά τον κατεξοχήν συνθέτη αυτού του ιδιαίτερου μουσικού είδους, καθώς ήδη καταγράφονται στο ενεργητικό του μπόλικες δημιουργίες στο συγκεκριμένο πεδίο («Κύριε των Δυνάμεων», «7 Παρακλήσεις», «Ω, γλυκύ μου έαρ», «Ημέρα Τρίτη», «Εαρινή ώρα», «Το δάκρυ του Ιωάννη», «Χιλιαεννιακοσιαενενηνταεννέα», «Σαν προσευχή...»).

Η πρώτη του συνθετική απόπειρα θρησκευτικού προσανατολισμού ήρθε τη στιγμή που ο ίδιος έβγαινε από μια προσωπική του «περιπέτεια». Πρώτο ξεφωτό λοιπόν σ' αυτή τη γκρίζα διαδρομή στάθηκε ο κύκλος «Κύριε των Δυνάμεων» που εκδόθηκε το 1982 από τη Lyra. Ο τίτλος του άλμπουμ βεβαίως παραπέμπει στον ομώνυμο εμβληματικό βυζαντινό ύμνο που γράφτηκε κάπου μεταξύ 5ου και 7ου αιώνα και ψάλλεται στο Μέγα Απόδειπνο κατά την περίοδο της Μεγάλης Σαρακοστής. Πάνω στο ιερό κείμενο του ύμνου ο συνθέτης έγραψε δική του πρωτότυπη μουσική επένδυση, ενώ τα υπόλοιπα μέρη του άλμπουμ έχουν δικούς του στίχους και φυσικά μουσική, η οποία κινείται μεταξύ βυζαντινών απόηχων και κοσμικών ακουσμάτων (ποπ, ροκ κλπ) κι όλα αυτά μάλιστα δοσμένα με σύγχρονη ενορχήστρωση, όπου συνυπάρχουν τα ακουστικά όργανα με κυρίαρχο το ηλεκτρονικό υπόστρωμα των συνθεσάιζερ. 

Τα τραγούδια του δίσκου ερμηνεύουν η Ελένη Βιτάλη και ο Γιάννης Κούτρας. Ξεχωρίζει το τραγούδι «Γύρω μου φωτιά» που ακούγεται σε διπλή εκτέλεση εναλλάξ από τους δύο ερμηνευτές. Ο ίδιος ο Σπανουδάκης έπαιξε κιθάρες, μπουζούκι, μαντολίνο, μπαλαλάικα, κρουστά και συνθεσάιζερ. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε από τον Σεπτέμβριο του 1981 ως τον Γενάρη του 1982 στο ιδιωτικό στούντιο του συνθέτη.

Χρόνης Αηδονίδης: Άφραστον Θαύμα (2010)

Μιας και βρισκόμαστε στη Μεγάλη Εβδομάδα, είναι καιρός να ανοίξουμε μια παρένθεση στη συνήθη ροή των θεμάτων μας, για να προσαρμοστούμε στο πνεύμα των ημερών. Θα ήθελα λοιπόν να ξεκινήσουμε με τον σπουδαίο θεράποντα της παραδοσιακής μας μουσικής και εξαίρετο ψάλτη Χρόνη Αηδονίδη (1928-2023), ένα σεμνό υπηρέτη της βυζαντινής και μεταβυζαντινής μας μουσικής παράδοσης που συχνά κατέφυγε στην εκκλησιαστική υμνογραφία και μας κληροδότησε υπέροχες ηχογραφήσεις. Ήδη πέρσι τέτοιον καιρό είχαμε παρουσιάσει ένα πειστικό δείγμα της ψαλτικής του δύναμης με το άλμπουμ «Επικράνθη» (2006) και συνεχίζουμε σήμερα στην ίδια ακριβώς γραμμή με το νεότερο διπλό άλμπουμ «Άφραστον Θαύμα» που κυκλοφόρησε το 2010 σε διπλό ψηφιακό δίσκο από την Legend (υπό την ετικέτα "7").

Επί της ουσίας τα δύο άλμπουμ αποτελούν μια αδιάσπαστη ενότητα, αφού το υλικό τους συμπίμπει σε μεγάλο βαθμό με κάποιες μικρές προσθαφαιρέσεις. Και φυσικά συμμετέχουν οι ίδιοι συντελεστές, αφού δίπλα στον μεγάλο παραδοσιακό βάρδο βρίσκεται και πάλι η πιστή του μαθήτρια και ψάλτρια Νεκταρία Καραντζή και ο Πρωτοψάλτης, καθηγητής Βυζαντινής Μουσικής, φιλόλογος και θεολόγος Δημήτρης Βερύκιος. Η έκδοση περιλαμβάνει μια ευρεία ανθολόγηση 29 ύμνων από το Θείο Πάθος μέχρι και την Ανάσταση του Χριστού που αποδίδονται με σεπτό και απέριττο τρόπο μέσα σε μια ατμόσφαιρα κατανυκτικής εκφραστικής δύναμης. Ο ίδιος ο Χρόνης Αηδονίδης σημειώνει στο εσώφυλλο της έκδοσης: 

«Ευχαριστώ τον Θεό που με αξίωσε, για μία ακόμη φορά, να ηχογραφήσω βυζαντινούς εκκλησιαστικούς ύμνους, ένα όνειρο που είχα από μικρό παιδί, απ' όταν μάθαινα βυζαντινή μουσική κοντά στον ιερέα πατέρα μου. Το δημοτικό τραγούδι βέβαια που υπηρέτησα όλα αυτά τα -πενήντα και πλέον- χρόνια δεν είναι παρά η «δίδυμη αδελφή» της βυζαντινής μουσικής. Ως δίδυμες αδελφές αυτές οι δύο τέχνες έχουν σίγουρα πολλές ομοιότητες αλλά και κάποιες διαφορές. Η ουσία όμως είναι ότι είναι παιδιά της ίδιας μάνας: της ελληνικής μουσικής μας. Φροντίδα και μέλημά μου, όλα αυτά τα χρόνια, ήταν να βάλω κι εγώ ένα λιθαράκι στην προσπάθεια διάσωσης και διάδοσης στις επόμενες γενιές αυτού του μουσικού θησαυρού. Γι' αυτό χαίρομαι από καρδιάς που συνοδοιπόρος μου, και σε αυτό το έργο, είναι η Νεκταρία Καραντζή. Η σκέψη ότι η εκλεκτή μου μαθήτρια και πλέον συνεργάτιδα συνεχίζει το δικό μου έργο στην αλυσίδα της μακραίωνης ελληνικής μουσικής παράδοσης, με αναπαύει. Ο διπλός αυτός δίσκος περιέχει επιλογές βυζαντινών εκκλησιαστικών μελών σε ανάμικτη σειρά, κυρίως από τα ψαλλόμενα της Μεγάλης Εβδομάδας αλλά όχι μόνο, όπως και έναν πολύ γνωστό λαϊκό θρήνο της Μ. Παρασκευής. Έχουμε επίσης για μια ακόμη φορά, τη χαρά να μας συνοδεύει ο Πρωτοψάλτης, καθηγητής Βυζαντινής Μουσικής, φιλόλογος και θεολόγος Δημήτρης Βερύκιος, τον οποίο από καρδιάς ευχαριστώ για την πολύτιμη υποστήριξη και βοήθειά του...».

Παραδοσιακά Κάλαντα από την Ελλάδα και όλο τον κόσμο (2010)

Περνάμε σήμερα σε μια ευρεία ανθολογία χριστουγεννιάτικων τραγουδιών από την Ελλάδα και τον υπόλοιπο κόσμο, η οποία στη συγκεκριμένη μορφή εκδόθηκε το 2010 από την εφημερίδα Ο Κόσμος του Επενδυτή με τον κλασικό πίνακα «Παιδική συναυλία» (1894) του Γεώργιου Ιακωβίδη να κοσμεί το εξώφυλλο. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα δισκογραφικό συμπίλημα με υλικό ανθολογημένο από τρεις ανεξάρτητες εκδόσεις της δισκογραφικής εταιρείας Lyra, δύο παλιότερες και μία πιο πρόσφατη. Συγκεκριμένα, πρόκειται για τα άλμπουμ:

«Χριστούγεννα: 16 τραγούδια απ' όλο τον κόσμο» (Lyra/Zodiac, 1977). Όπως δηλώνεται κι από τον τίτλο, το άλμπουμ περιλαμβάνει μερικές από τις γνωστότερες και δημοφιλέστατες χριστουγεννιάτικες μελωδίες από διάφορα μέρη του κόσμου. Τη διασκευή και μουσική επιμέλεια του υλικού έκανε ο εμβληματικός δεξιοτέχνης στο σαντούρι (αλλά και βιολονίστας) Τάσος Διακογιώργης (1924-2007) σε συνεργασία με τον μαέστρο Μάικλ Σταυρίδη και τον Κύπριο ποιητή Θεοκλή Κουγιάλη. Τα τραγούδια αποδίδονται σε χορωδιακή προσαρμογή από χορωδιακό σχήμα που αποτελούν οι: Λιλή Τσιτριμπίνη, Μίτσα Ρούτη, Ερμής Τσαπάκης και Δαμιανός Σερέφογλου. 

«Χριστός γεννάται» (Lyra, 1984). Ο δίσκος φέρει την υπογραφή του σημαντικού μουσικού παιδαγωγού Γιάννη Τσιαμούλη, αδελφού του συνθέτη και τραγουδιστή Χρήστου Τσιαμούλη, ιδρυτή και διευθυντή της Παιδικής Χορωδίας των Εκπαιδευτηρίων Τσιαμούλη. Το άλμπουμ αυτό εντοπίζει το ενδιαφέρον του αποκλειστικά στον ελληνικό χώρο ανθολογώντας χριστουγεννιάτικα κάλαντα από διάφορες περιοχές του ελληνισμού (Πελοπόννησος, Μικρά Ασία, Θράκη, Κρήτη, Ρόδος, Κως, Σάμος, Ικαρία, Κυκλάδες κλπ), ενώ σε αρκετά τραγούδια παρεμβάλλονται αναγνώσματα από κατάλληλα κείμενα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη.

«...Και εις έτη πολλά» (Lyra, 2008). Προσωπικός δίσκος της Στέλλας Κονιτοπούλου με τον διευκρινιστικό υπότιτλο «Κάλαντα από τα ελληνικά νησιά» που δηλώνει ευθέως και το περιεχόμενό του. Στο δίσκο συμμετέχουν και άλλοι καλλιτέχνες, όπως η Δόμνα Σαμίου, ο Παντελής Θαλασσινός, ο Πάρις Περισυνάκης, ο Μανώλης Κόττορος και η Παιδική Χορωδία των Εκπαιδευτηρίων Τσιαμούλη.

Barbara Hendricks: Spiritual Christmas (2010)

Μπαίνοντας πλέον στο κλίμα των Χριστουγέννων θεωρώ σκόπιμο να αφιερώσουμε μερικές από τις τελευταίες παρουσιάσεις αυτής της χρονιάς σε κάποιες ενδιαφέρουσες μουσικές εκδόσεις, ξένες και ελληνικές, με περιεχόμενο εμπνευσμένο από το μέγα γεγονός της γέννησης του Θεανθρώπου μέσα από την οπτική και την ευαισθησία σημαντικών, αλλά και άσημων μουσικών δημιουργών ανά τους αιώνες.

Μετά το χριστουγεννιάτικο άλμπουμ λοιπόν του Μάριου Φραγκούλη που είδαμε χθες, περνάμε σε ένα ανάλογου περιεχομένου και ύφους άλμπουμ της διάσημης Αμερικανίδας σοπράνο Barbara Hendricks (γεγγ. 1948) με τίτλο «Shout for Joy / Spiritual Christmas», το οποίο εκδόθηκε στη Σουηδία το 2010. Πρόκειται για ένα χορταστικό ανθολόγιο χριστουγεννιάτικων μελωδιών (η διάρκειά του είναι κοντά στα 80 λεπτά) που διατρέχουν το χρόνο και το χώρο γυρνώντας πίσω ως τα πρώτα μεταναγεννησιακά χρόνια και φτάνοντας ως τη νεότερη εποχή. Ο τίτλος του δίσκου μας προσανατολίζει κυρίως στους εξαίσιους θρησκευτικούς λαϊκούς ύμνους των καταπιεσμένων νέγρων του αμερικανικού Νότου, τα λεγόμενα «spirituals», που είναι διάσπαρτα μέσα στο δίσκο με ιδιαίτερα συγκινητικό το εναρκτήριο «Mary Had a Baby» σε μια συγκλονιστική ερμηνεία από τη σπουδαία σοπράνο.

Το υπόλοιπο υλικό του δίσκου περιλαμβάνει μελωδίες επώνυμων και ανώνυμων δυτικών δημιουργών. Μεταξύ αυτών το κοσμαγάπητο «Stille Nacht» (Άγια Νύχτα) του Γερμανού συνθέτη Franz Xaver Gruber (1787-1863), μέρη από το αριστουργηματικό ορατόριο «Ο Μεσσίας» του Georg Friedrich Handel (1685-1759), το τρυφερό «Νανούρισμα της Μαρίας» του Max Reger (1873-1916), το γνωστό ύμνο «Panis angelicus» του Cesar Franck (1822-1890), δύο «Ave Maria» των Franz Schubert (1797-1828) και Charles Gounod (1818-1893), την εξαίσια παραδοσιακή αγγλική μελωδία «Greensleeves» («What Child is This»), καθώς και μια σειρά από παραδοσιακά αγγλικά και γαλλικά κάλαντα.

Όλα τα μέρη του άλμπουμ ερμηνεύει η σπουδαία Barbara Hendricks, ενώ συμμετέχει και η Σουηδή μεσόφωνος Ulrika Tenstam. Συμμετέχει επίσης το Drottningholm Quartet και Ensemple. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2010 στη Στοκχόλμη.

Μάριος Φραγκούλης: Tales of Christmas (2015)

Ολοκληρώνουμε το μικρό αυτό αφιέρωμα στον εκλεκτό λυρικό ερμηνευτή Μάριο Φραγκούλη με ένα δίσκο που μας βάζει σιγά σιγά στο εορταστικό κλίμα των ημερών, έναν κύκλο ξένων τραγουδιών από το λόγιο ή ελαφρό διεθνές ρεπερτόριο με τίτλο «Tales of Christmas» που κυκλοφόρησε το 2015 από τη Minos-EMI, όπου είχε ήδη μεταστεγαστεί ο ερμηνευτής μετά από μακροχρόνια συνεργασία με τη Sony (BMG).

Ο Έλληνας ερμηνευτής, έχοντας πλέον κατακτήσει μια διεθνή αναγνώριση ως καλλιτέχνης υψηλών προδιαγραφών, κατάφερε να συνεργαστεί αυτή τη φορά με τον διάσημο πιανίστα, μαέστρο και παραγωγό Jorge Calandrelli, βραβευμένο με έξι Grammy και με κορυφαίες συνεργασίες με πρωτοκλασάτα ονόματα του λυρικού και ποπ τραγουδιού, όπως οι Placido Domingo, Tony Bennett, Barbra Streisand, Celine Dion και άλλοι, επιλέγοντας ένα όμορφο ρεπερτόριο με χριστουγεννιάτικες μελωδίες προερχόμενες είτε από κλασικά θρησκευτικά έργα του λόγιου χώρου, όπως το «Panis angelicus» του Βέλγου συνθέτη Casar Franck (1822-1890) ή το αγαπημένο «Ave Maria» του Αυστριακού συνθέτη Franz Schubert (1797-1828), αλλά και από νεότερα σκηνικά έργα (μιούζικαλ), όπως το οσκαρικό «White Christmas», γραμμένο το 1942 από τον Irving Berlin και διάσημο από την ομώνυμη κλασική ταινία του 1954 με τη φωνή του Bing Crosby, ή το «Smile» του θρυλικού Charlie Chaplin, αλλά και το «What Child Is This» βασισμένο στην εξαίσια και πολυτραγουδισμένη παραδοσιακή αγγλική μελωδία «Greensleeves» του 16ου αιώνα.

Τον Μάριο Φραγκούλη συνοδεύουν σε κάποια ντουέτα διάσημοι καλλιτέχνες, όπως Αμερικανίδα μεσόφωνος Marilyn Horne, η Julie Zorrilla, η Sarah Brightman και ο Ελληνογάλλος ερμηνευτής Γιώργος Περρής. Συμμετέχει η Χορωδία Μικρών Μουσικών υπό τη διεύθυνση της Καλλιόπης Γερμανού, ενώ την περίφημη Philharmonia Orchestra του Λονδίνου διευθύνει ο Jorge Calandrelli. H ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στα Abbey Road Studios του Λονδίνου.

Κώστας Τουρνάς: Επί γης ειρήνη... (1974)

Η δεύτερη προσωπική δουλειά του Κώστα Τουρνά μέσα στο 1974 κυκλοφόρησε στα τέλη της χρονιάς, μερικούς μήνες μετά την έκδοση του κύκλου τραγουδιών Κυρίες και κύριοι. Τίτλος της: ...Επί γης ειρήνη... Κι όπως εύκολα μπορεί κανείς να συμπεράνει από τον τίτλο, αλλά και από τη συνολική αισθητική της έκδοσης, εδώ έχουμε να κάνουμε με κάτι διαφορετικό από μια απλή σειρά τραγουδιών. Έχουμε να κάνουμε δηλαδή με ένα συγκροτημένο έργο θρησκευτικής πνοής με θεματική αναφορά στη γέννηση του Θεανθρώπου περασμένη μέσα από το φίλτρο της ποπ μουσικής προσέγγισης, αλλά και την ανάλογης λογικής στιχοποιία. Από μια άλλη σκοπιά μάλιστα μπορούμε να μιλήσουμε για μια νέα προσπάθεια του δημιουργού να μας δώσει ένα σοβαρό μουσικό έργο ανάλογης φιλοδοξίας με τα Απέραντα χωράφια της προηγούμενης χρονιάς.

Στην πραγματικότητα ο συνθέτης έντυσε μουσικά δέκα ποιήματα της Ρέας Σύλβια (Μαρίας Φερεντίνου) από την ποιητική της συλλογή "Επί πτερύγων" με αναφορές στη γέννηση του Χριστού, αλλά και σε βιβλικά κείμενα ("Ψαλμοί", "Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο"). Ο Τουρνάς δεν απομακρύνθηκε πολύ από την προσωπική του ποπ μανιέρα, αν και μια πλάγια αναφορά στους βυζαντινούς ήχους διατρέχει τις μελωδίες του. Το αποτέλεσμα ακούγεται ευχάριστα και σε κάποιες περιπτώσεις μας δίνει άρτια τραγούδια που μπορούν να λειτουργήσουν και αυτόνομα από το υπόλοιπο υλικό. Για την ερμηνεία τους ο συνθέτης προσέτρεξε σε φίλους και συνεργάτες του, όπως ο Robert Williams, η Μπέσσυ Αργυράκη, ο Ιπποκράτης Εξαρχόπουλος, η Λία Βίσση, ο συνθέτης Γιάννης Πετρίτσης και η μικρούλα Ρούλα (Χριστοπούλου), η οποία είχε μια ενδιαφέρουσα δισκογραφική παρουσία εκείνη την εποχή δίπλα στον Γιώργο Χατζηνάσιο, ενώ το 1976 έλαβε μέρος και στο Φεστιβάλ Τραγουδιού της Θεσσαλονίκης με το τραγουδάκι "Πες μου μπαμπά μου". Συμμετέχει επίσης και παιδικό χορωδιακό σχήμα, ενώ το τραγούδι "Γεννήθηκε" αποδίδεται σε διπλή εκτέλεση καλύπτοντας τη θέση προλόγου και επιλόγου στο έργο. Την ενορχήστρωση επιμελήθηκε ο Κώστας Τουρνάς. 

Αξίζει να σημειώσουμε ότι στη νεότερη ψηφιακή επανέκδοση του δίσκου (1996) προστέθηκε και το τραγούδι "Χριστούγεννα" σε μουσική και στίχους του Γιάννη Πετρίτση από το άλμπουμ Χριστουγεννιάτικα τραγούδια με τους... (1974), το οποίο ερμηνεύουν, εκτός των παραπάνω, η Ελπίδα και ο Γιώργος Πολυχρονιάδης.

Χρυσόστομος Σταμούλης: Λιταία Πύλη (1998)

Γενέθλια ημέρα η σημερινή για έναν εκλεκτό δημιουργό από την άτυπα λεγόμενη Σχολή της Θεσσαλονίκης, τον Χρυσόστομο Σταμούλη που γεννήθηκε στην Άφυτο της Χαλκιδικής στις 2 Αυγούστου του 1964 και μας πρωτοσυστήθηκε ως συνθέτης μόλις το 1998 με το άλμπουμ Λιταία Πύλη, ένα κρυφό διαμαντάκι της ελληνικής δισκογραφίας που αξίζει να ανασύρουμε από την αφάνεια και να χαρούμε την παραγνωρισμένη ομορφιά του. 

Βέβαια ο συγκεκριμένος δημιουργός δεν είναι κάποιος τυχαίος μουσικός που απλώς δεν ευτύχησε να κάνει μεγάλο όνομα. Γιατί ο Χρυσόστομος Σταμούλης αποτελεί σημαντική πνευματική μορφή της Θεσσαλονίκης, εν ενεργεία καθηγητής στη Θεολογική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, με σοβαρές σπουδές στο φλάουτο και τη μουσική θεωρία στο Μακεδονικό Ωδείο, ενώ έχει ήδη στο ενεργητικό του και σοβαρό συγγραφικό έργο, αλλά και μουσική δραστηριότητα ως διευθυντής του νεανικού χορωδιακού και ορχηστρικού σχήματος "Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος" της Θεσσαλονίκης. Μετά την παρθενική του δισκογραφική εμφάνιση το 1998, συνέχισε να μας δίνει σε αραιά χρονικά διαστήματα κι άλλες αξιόλογες δουλειές, όπως οι μουσικές του επενδύσεις για τα ντοκιμαντέρ Καππαδοκία (2005) και Το τραγούδι του ερωδιού (2007), το οργανικό Metamorphosis (2007), αλλά και οι κύκλοι τραγουδιών Αγάπη σ' αγαπάω (2013) και Γελάς (2020).

Η Λιταία Πύλη είναι ένα άλμπουμ με μελωδικό πλούτο ανάμικτο με λαϊκούς και νεορεμπέτικους απόηχους και κυρίως με ένα καίριο ποιητικό υπόβαθρο, πάνω στο οποία χτίστηκαν οι μελωδίες των τραγουδιών. Παρόλο που είναι εμφανής ένας θρησκευτικός προσανατολισμός, αυτό γίνεται μ' ένα ανοιχτό πνεύμα και με μια διάθεση βαθύτερης ανθρώπινης επικοινωνίας. Η επιλογή των στίχων φανερώνει την απουσία κάθε θρησκοληπτικής εμμονής. Μια ψυχική ανάταση αναδίνεται στο άκουσμα αυτών των τρυφερών τραγουδιών. Ο ίδιος ο συνθέτης έγραψε στίχους, αλλά αξιοποίησε και ποιήματα του Βαγγέλη Βαρβαρέσου, του Παναγιώτη Λάιου, του Βενιζέλου Χριστοφορίδη και της Μαριλένας Φακέττι. Σημαντική στιγμή του δίσκου αποτελεί η μελοποίηση του "Πέμπτου Ευαγγελίου" του Άγγελου Σικελιανού (1884-1951), ενώ η κορύφωση έρχεται στο τέλος μ' έναν ωραιότατο μικρό κύκλο μελοποιημένων ποιημάτων του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη (1908-1993), εμβληματικής πνευματικής μορφής της μεταπολεμικής Θεσσαλονίκης, από την ποιητική συλλογή "Ο πεθαμένος και η ανάσταση" (1944). 

Τα τραγούδια αποδίδουν πολύ εκφραστικά οι τρεις νέοι τότε ερμηνευτές Πέτρος Γαϊτάνος, Μανώλης Χατζημανώλης και Μιχάλης Παπαζήσης. Συμμετέχει η Χορωδία Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος υπό τη διδασκαλία του συνθέτη και της Ελένης Μουμτζή, καθώς και το παιδικό της τμήμα που διευθύνει η Ιωσηφίνα Κατωφλίδου-Σταμούλη. Το τραγούδι "Χρώματα" ερμηνεύει η Μαριάννα Γκιουλέκα, ενώ το τραγούδι "Οδοιπόρος" είναι αφιερωμένο στον Σταύρο Κουγιουμτζή. Το εξώφυλλο φιλοτέχνησε η Ανδρομάχη Βουτσινά. Ένας συνολικά θαυμάσιος δίσκος, άδικα παραγκωνισμένος από την πλημμύρα των αναλώσιμων σουξέ.

Μιχάλης Μηλιαράκης: Ο Δρόμος της Στέψης (2007)

Στον απόηχο των ύμνων και μελωδιών της Μεγάλης Εβδομάδας και του Πάσχα έρχεται κι αυτός ο άγνωστος κύκλος τραγουδιών του επίσης άγνωστου δημιουργού Μιχάλη Μηλιαράκη, με τον οποίο και ολοκληρώνουμε το πασχαλινό μας αφιέρωμα. 

Ο τίτλος του δίσκου είναι: Ο Δρόμος της Στέψης, Δέκα τραγούδια για το Θεό και τον Άνθρωπο. Περιλαμβάνει οκτώ πρωτότυπες συνθέσεις του Μηλιαράκη με δική του μουσική και στίχους που αποπνέουν ένα έντονα θρησκευτικό πνεύμα και αντλούν τη θεματολογία τους από τη διδασκαλία του Χριστού και την πορεία του προς το Θείο Πάθος. Ο δίσκος περιλαμβάνει επίσης και δύο αυθεντικά αποσπάσματα από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (Μακαρισμοί, Μυστικός Δείπνος) που αναφέρονται στις τελευταίες στιγμές του Ιησού.

Το έργο ερμηνεύει (ή απαγγέλλει) ο γνωστός ντράμερ Δημήτρης Δημητράκας που έφυγε πρόσφατα από τη ζωή (1955-2025), ο οποίος υπήρξε μέλος του συγκροτήματος Panx Romana, αλλά είχε μακρά θητεία στο ελληνικό ροκ από τα τέλη της δεκαετίας του '60 συνεργαζόμενος με νεανικά σχήματα της εποχής, όπως οι Φαίακες, οι Socrates, οι Ακρίτες κι αργότερα οι Θαρσείν Χρη. Η ενορχήστρωση βασίζεται σε πλήκτρα και ήχους συνθεσάιζερ που παίζει ο συνθέτης, ενώ ο Δημήτρης Δημητράκας συμμετέχει σε κάποια κομμάτια παίζοντας ακουστική κιθάρα. Στα φωνητικά συμμετέχουν επίσης οι Νικόλ και Πέτρος Γκόντσιλ και η Αποστολία Θεοδώρου.

Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στο στούντιο Χελιδόνι με ηχολήπτη τον τραγουδιστή και ο δίσκος κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Αθ. Σταμούλη. 

Συλλογή: Το Πάσχα των Ελλήνων (2013)

Μια εξαιρετικά επιμελημένη και καλαίσθητη έκδοση με γενικό τίτλο Το Πάσχα των Ελλήνων προσέφερε στους αναγνώστες της η εφημερίδα Τα Νέα το 2013 με υλικό σχετικό με την Εβδομάδα των Παθών και την ημέρα της Λαμπρής που συνιστά τη μεγαλύτερη γιορτή της χριστιανοσύνης.

Η έκδοση περιλαμβάνει 50σέλιδο τομίδιο με ένθετο τον ψηφιακό δίσκο. Ο τόμος φιλοξενεί πλούσιο πληροφοριακό υλικό και εκτενείς αναλύσεις των περιεχομένων του δίσκου, το οποίο δομείται σε δύο ευδιάκριτες ενότητες: Ι. Τα Πάθη και η Ανάσταση του Χριστού: Η χαρμολύπη της Ρωμιοσύνης, ΙΙ. Τα έθιμα του Πάσχα: Μια ζωντανή φιλοσοφία των Ρωμιών περί θανάτου. Η πρώτη ενότητα περιλαμβάνει εκκλησιαστικούς ύμνους της Μεγάλης Εβδομάδας που διατρέχουν όλη τη διαδρομή του Θείου Πάθους και κορυφώνονται με τη Σταύρωση και την Ανάσταση. Η δεύτερη ενότητα είναι μοιρασμένη ανάμεσα σε κάλαντα (του Λαζάρου και της Μεγάλης Παρασκευής) από τη Θεσσαλία και τη Στερεά Ελλάδα, και σε δημοτικά τραγούδια της Λαμπρής από την Ήπειρο και την Πελοπόννησο.

Το σχεδιασμό και τη φροντίδα της έκδοσης έκανε ο εκδότης Λαυρέντιος Ντετζιόρτζιο με έδρα τα Τρίκαλα, όπου και πραγματοποιήθηκε η ηχογράφηση. Τη διεύθυνση της Βυζαντινής Χορωδίας είχε ο π. Αθανάσιος Τύμπας, καθηγητής της Σχολής Βυζαντινής Μουσικής της Μητρόπολης των Τρικάλων, ενώ τη διεύθυνση της παραδοσιακής ορχήστρας και χορωδίας του Μουσικού Γυμνασίου Τρικάλων είχε ο μουσικοδιδάσκαλος Αριστείδης Ντίνας. Παίζουν κλαρίνο και φλογέρα ο Σταύρος Κουσκουρίδας, από τα ιδρυτικά μέλη της σημαντικής "Εστουδιαντίνας" του Βόλου, λαούτο και ούτι ο Αριστείδης Ντίνας, βιολί ο Ιωάννης Σούλτης, κανονάκι ο Κωνσταντίνος Παπαϊωάννου, κρουστά ο Βασίλειος Γαλάνης και κοντραμπάσο ο Κωνσταντίνος Λάμπας. Τον πίνακα του εξωφύλλου ζωγράφισε η αγιογράφος Αντωνία Τζάνη.

Πέτρος Γαϊτάνος: Τα Θεία Πάθη (1997)

Δυο χρόνια μετά την κυκλοφορία του πρώτου θρησκευτικού δίσκου του Πέτρου Γαϊτάνου (Ώρα ενάτη, 1995) εκδόθηκε από την Polygram ένα δεύτερο άλμπουμ ανάλογου περιεχομένου με τίτλο Τα Θεία Πάθη από ζωντανή ηχογράφηση συναυλίας που πραγματοποιήθηκε στις 3 Απριλίου 1996 στο Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών. 

Ο καλός ερμηνευτής ψάλλει τα "πάθη" του Ιησού Χριστού με εξαίσιους ύμνους (δοξαστικά, στιχηρά, αντίφωνα, ιδιόμελα, εγκώμια) που καλύπτουν ολοκληρωμένα την κλιμάκωση του θείου δράματος (είσοδος στα Ιεροσόλυμα, Μυστικός Δείπνος, προδοσία, σύλληψη, καταδίκη) με αποκορύφωση τις συγκλονιστικές στιγμές της Σταύρωσης και της Ανάστασης. Ακούγονται μεταξύ άλλων οι ύμνοι: "Ιδού ο Νυμφίος", "Κύριε η εν πολλαίς αμαρτίαις...", "Εξέδυσάν Με τα ιμάτια", "Η ζωή εν τάφω", "Άξιόν εστι", "Αι γενεαί πάσαι". Το πρόγραμμα κλείνει με τον εξαίσιο "Ύμνο της Αγάπης" του Αποστόλου Παύλου από την πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του.

Τη μουσική επιμέλεια του προγράμματος υπογράφει ο ιεροδιδάσκαλος και συνθέτης Μανώλης Χατζημάρκος, δάσκαλος του Πέτρου Γαϊτάνου. Μαζί με τον ερμηνευτή ψάλλει επίσης η Αγγελική Βέρα, ενώ συμμετέχει η Βυζαντινή Χορωδία Βόλου. Ιερά κείμενα (προφητείες ή ευαγγέλια) απαγγέλλει ο ηθοποιός Κώστας Καστανάς. 

Πέτρος Γαϊτάνος: Ώρα ενάτη (1995)

Ο ερμηνευτής που έχει ταυτίσει σχεδόν αποκλειστικά την καριέρα του με την εκκλησιαστική μουσική είναι αναμφισβήτητα ο Πέτρος Γαϊτάνος (γενν. 1967), ο οποίος άλλωστε έχει κάνει και εξειδικευμένες σπουδές πάνω στη βυζαντινή μουσική με δάσκαλό του κυρίως τον σημαντικό ιεροψάλτη και συνθέτη Μανώλη Χατζημάρκο. Αν και στη δισκογραφία μπήκε με έναν απλό κύκλο τραγουδιών (Το δίλημμα, 1990) του Σταμάτη Σπανουδάκη και κατά καιρούς μας έδωσε κι άλλα δείγματα των ερμηνευτικών του ικανοτήτων στο πεδίο αυτό, όπως η Πολιτεία Δ' (1996) του Μίκη Θεοδωράκη, το κύριο σώμα της δισκογραφικής του διαδρομής έχει κινηθεί στο χώρο της εκκλησιαστικής μουσικής. Ξεκίνησε με το άλμπουμ Ώρα ενάτη (1995) κι ακολούθησαν οι δίσκοι: Τα θεία Πάθη (1997), Φως εκ φωτός (1998), Πηγή της ζωής (2000), Πεντηκοστάριον (2003), Ωδές αρχαγγέλων (2008), Άγιες Γραφές (2012), Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (2015), Η ακολουθία των Χαιρετισμών της Παναγίας (2016), Διδαχές και Ύμνοι της Ορθοδοξίας (2017), Ημέραι τρεις (2018), καθώς και η συγκεντρωτική έκδοση Ψάλλω τω Θεώ μου έως υπάρχω (1999).

Η αρχή λοιπόν έγινε το 1995 με το άλμπουμ Ώρα ενάτη που περιλαμβάνει εκκλησιαστικούς βυζαντινούς ύμνους της Μεγάλης Εβδομάδας με επίκεντρο τη Μεγάλη Παρασκευή, ημέρα σταύρωσης του Χριστού. Αυτό άλλωστε υπαινίσσεται και ο τίτλος του δίσκου που αναφέρεται στην "ενάτη ώρα" του χριστιανικού "ωρολογίου", την ώρα που σταυρώθηκε ο Χριστός, τη στιγμή που συνοδεύεται με την ευχή: "Ὁ ἐν τῇ ἐνάτῃ ὥρᾳ δι' ἡμᾶς, σαρκί τοῦ θανάτου γευσάμενος, νέκρωσον τῆς σαρκός ἡμῶν τό φρόνημα, Χριστέ ὁ Θεός, καί σῶσον ἡμᾶς".

Το υλικό του δίσκου πάντως απλώνεται σε όλη τη Μεγάλη Εβδομάδα και περιλαμβάνει μερικούς από τους πιο αγαπημένους ύμνους των ημερών, είτε στην αυθεντική τους μορφή, είτε με την κατάλληλη διασκευή τους από τον Μανώλη Χατζημάρκο, όπως: "Ιδού ο Νυμφίος", "Σήμερον κρεμάται", "Η ζωή εν τάφω", "Άξιον εστί", "Αι γενεαί πάσαι", "Χριστός ανέστη". Τον ερμηνευτή συνοδεύει η δεκαμελής ανδρική Χορωδία του Γεωργίου Ναούμ, ενώ ιερά κείμενα διαβάζει ο ηθοποιός Νικήτας Τσακίρογλου.

Οίμοι, Φως του Κόσμου: Ύμνοι Μεγάλης Εβδομάδος (2003)

Ιδού ένας ακόμη ενδιαφέρων δίσκος με υλικό που αναφέρεται στην εβδομάδα των Παθών του Χριστού. Εκδόθηκε το 2003 από τη δισκογραφική εταιρεία Protasis με την επιμέλεια μάλιστα του γνωστού παλιότερου ραδιοφωνικού παραγωγού - και εσχάτως αμφιλεγόμενου πολιτικού - Γρηγόρη Ψαριανού. Τίτλος της έκδοσης: Οίμοι, Φως του Κόσμου. Ο αξιόλογος ερμηνευτής Θανάσης Μωραΐτης και ο πρωτοψάλτης Σπύρος Παυλάκης ψάλλουν  Εκκλησιαστικούς Ύμνους των Παθών της Μεγάλης Εβδομάδας διανθισμένους με νεότερα ποιήματα, αλλά και ψαλμούς από την Παλαιά Διαθήκη.

Ο Θανάσης Μωραΐτης είναι ένας πολύ ιδιαίτερος ερμηνευτής που χτίζει μεθοδικά και διακριτικά μια πολύ ενδιαφέρουσα καριέρα είτε στο πεδίο της "έντεχνης" τραγουδοποιίας - με σημαντικές ήδη από τη δεκαετία του '80 συνεργασίες με τον Μίκη Θεοδωράκη (Διόνυσος, Τα πρόσωπα του ήλιου, Μνήμη της πέτρας) και αργότερα με τον Μάνο Χατζιδάκι - είτε στο χώρο του παραδοσιακού τραγουδιού (Αρβανίτικα τραγούδια, 1988).

Στο δίσκο επίσης συνεργάζεται και η εκλεκτή ηθοποιός Λυδία Κονιόρδου ψάλλοντας, αλλά και διαβάζοντας ιερά κείμενα ("Ιερός λόγος"), όπως δύο Ψαλμούς του Δαβίδ, Ύμνους του Ρωμανού του Μελωδού και το "Ποίημα Κασσιανής Μοναχής" του Γιώργου Χειμωνά. Η ηθοποιός έχει τη δική της δισκογραφική ιστορία με αρκετές κατά καιρούς συνεργασίες με συνθέτες, όπως ο Δημήτρης Παπαδημητρίου, ο Χρήστος Λεοντής, ο Διονύσης Τσακνής, αλλά και η Μαρία Φαραντούρη (Μύθοι γυναικών).

Το εξώφυλλο του δίσκου κοσμείται από τον πίνακα "Η άκρα ταπείνωση" του Αλέξη Βερούκα και σχεδιάστηκε ειδικά για τη συγκεκριμένη έκδοση. Η ηχογράφηση του υλικού προέρχεται από συναυλία στο Ναό Αγίου Νικολάου στο Χαλάνδρι που διοργανώθηκε από το Αετοπούλειο Πολιτιστικό Κέντρο στις 2 Απριλίου 1999, ενώ η συμμετοχή της Λυδίας Κονιόρδου προστέθηκε από μεταγενέστερη ηχογράφηση του 2003. Ο δίσκος είναι αφιερωμένος στη μνήμη του πρωτοψάλτη Σπύρου Περιστέρη.

Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει τα Κατά Ματθαίον Πάθη (1983)

Η μεγάλη Ελληνίδα ηθοποιός Έλλη Λαμπέτη (1926-1983) - πραγματικό όνομα Έλλη Λούκου - άφησε ισχυρό το στίγμα της στο ελληνικό θέατρο, αλλά και στον κινηματογράφο. Στη θεατρική σκηνή πρωτοεμφανίστηκε το 1942, για να ακολουθήσουν λαμπρές συνεργασίες με το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν και το Εθνικό Θέατρο, ενώ από τις αρχές της δεκαετίας του '60 είχε συστήσει το δικό της θίασο. Κατά το διάστημα 1950-1952 ήταν παντρεμένη με τον σημαντικό θεατράνθρωπο Μάριο Πλωρίτη, ενώ από το 1953 και ως το τέλος της ίδιας δεκαετίας συνδέθηκε στενά η ζωή και το έργο της με τον Δημήτρη Χορν, με τον οποίο μάλιστα βρέθηκαν να πρωταγωνιστούν και σε μερικές αξιόλογες κινηματογραφικές ταινίες της εποχής σκηνοθετημένες από τον Μιχάλη Κακογιάννη ή τον Γιώργο Τζαβέλλα ("Κυριακάτικο ξύπνημα", "Το κορίτσι με τα μαύρα", "Η κάλπικη λίρα"). Η τελευταία παράσταση της σύντομης ζωής της ανέβηκε κατά τη σεζόν 1981-1982 με το εμβληματικό έργο του Μαρκ Μέντοφ "Σάρα, το παιδί ενός κατώτερου Θεού" σε σκηνοθεσία Παντελή Βούλγαρη, όπου συμπρωταγωνστούσε με τον Λευτέρη Βογιατζή.

Η Έλλη Λαμπέτη έχει και μια μικρή δισκογραφική παρουσία κυρίως ως αφηγήτρια εκλεκτών κειμένων. Πρώτη δισκογραφική της κατάθεση πάντως ήταν το υλικό της μουσικής παράστασης Η γλυκιά Ίρμα με μουσική του Γιάννη Σπανού που κυκλοφόρησε σε δίσκο το 1972. Τη χρονιά του θανάτου της (1983) εκδόθηκαν δύο δισκογραφικές δουλειές, μία με απαγγελίες ποιημάτων του Κ.Π. Καβάφη κι άλλη μία με αποσπάσματα από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, αμφότερες από τη Lyra, όπου μάλιστα την επόμενη χρονιά εκδόθηκε και το διπλό άλμπουμ Μονόπρακτα (απόσπάσματα από διάφορες θεατρικές της παραστάσεις). Το 2006 το λογοτεχνικό περιοδικό Η Λέξη εξέδωσε τον ψηφιακό δίσκο Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει Οδυσσέα Ελύτη, ενώ το 2008 η Lyra εξέδωσε την τετραπλή συγκεντρωτική κασετίνα Έλλη Λαμπέτη με το σύνολο των αρχειακών της ηχογραφήσεων με τη φωνή της κορυφαίας ηθοποιού.

Το 1983 λοιπόν, λίγο καιρό μετά το θάνατο της ηθοποιού, η Lyra έθεσε στην κυκλοφορία το άλμπουμ Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει τα Κατά Ματθαίον Πάθη, όπου περιλαμβάνονται αποσπάσματα από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου που θεωρείται το εγκυρότερο όλων, ένα ιερό κείμενο που έχει εμπνεύσει σημαντικά νεότερα έργα, όπως το περιώνυμο ορατόριο του J. S. Bach (1727), αλλά και την ομώνυμη ταινία του Pier Paolo Pasolini (1964). Το υλικό του δίσκου αποτελεί μια σύνοψη από μια ιστορική σειρά έξι δεκαπεντάλεπτων εκπομπών που προβλήθηκαν το 1979 από την τότε ΥΕΝΕΔ, σε σκηνοθεσία πάλι του Παντελή Βούλγαρη, με την αξέχαστη ηθοποιό να διαβάζει αποσπάσματα από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, καθώς και Ύμνους και Εγκώμια της Μεγάλης Εβδομάδας.

Γιώτα Βέη: Ύμνοι της Μεγάλης Εβδομάδας (2008)

Η Γιώτα Βέη (γενν. 1942) μαζί με την Ξανθίππη Καραθανάση συγκροτούν το σημαντικότερο δίδυμο Ελληνίδων ερμηνευτριών του παραδοσιακού μας τραγουδιού από τη νεότερη γενιά που ξεπήδησε κατά τη δεκαετία του '70 και παραμένει ακόμη ενεργή. Όπως γίνεται συνήθως, και η Βέη μυήθηκε στο δημοτικό τραγούδι από το οικογενειακό της περιβάλλον και τα τοπικά πανηγύρια της Ρούμελης (Λαμία), απ' όπου είναι η καταγωγή της. 

Στο χώρο του επαγγελματικού τραγουδιού εμφανίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του '70, όταν το 1978 είχε μια πολύ ενδιαφέρουσα συνεργασία με το Τρίτο Πρόγραμμα του Μάνου Χατζιδάκι, για να ακολουθήσουν πολλές συμμετοχές της σε διεθνή φεστιβάλ και αμέτρητες άλλες εκδηλώσεις. Από το 1982 ξεκίνησε τη δισκογραφική της δραστηριότητα με πολυάριθμες ως τώρα ηχογραφήσεις, μερικές μάλιστα σε διεθνή διανομή, όπως το άλμπουμ Voyage Musical Grece (1995) για τη γαλλική δισκογραφική εταιρεία Auvidis, όπου ηχογραφούσε επί χρόνια και η σπουδαία Angelique Ionatos. 

Έχοντας πίσω της ήδη μια ενδιαφέρουσα συνεργασία με τον σημαντικό μουσικό Μιχάλη Νικολούδη που απέφερε το άλμπουμ Gaia (1998), η Γιώτα Βέη συνεργάστηκε εκ νέου μαζί του δέκα χρόνια αργότερα για την ηχογράφηση του άλμπουμ Ύμνοι της Μεγάλης Εβδομάδας (2008) που περιλαμβάνει ένα απάνθισμα γνωστών εκκλησιαστικών ύμνων για την εβδομάδα των Παθών του Χριστού που καταλήγει σε μια σειρά αναστάσιμων ύμνων για την Κυριακή του Πάσχα. Ευαίσθητη και κατανυκτική ερμηνεία με λιτή οργανική συνοδεία που αποτελούν το κανονάκι του Μάνου Κουτσαγγελίδη, το μαντολίνο και η μάντολα του Μιχάλη Νικολούδη και τα πλήκτρα της κόρης του Τάνιας Νικολούδη.

Χρόνης Αηδονίδης: Επικράνθη (2006)

Ο Χρόνης Αηδονίδης (1928-2023) γεννήθηκε στην Καρωτή, ένα χωριό κοντά στο Διδυμότειχο. Ήταν γιος ιερέα κι αυτό συνέβαλε αποφασιστικά στην έφεσή του για τη βυζαντινή και παραδοσιακή μουσική. Από μικρό παιδί άρχισε να μυείται στα μουσικά αυτά ακούσματα, πρώτα από τη μητέρα του και τους ντόπιους μουσικούς από τα παραδοσιακά πανηγύρια του τόπου του, ενώ αργότερα σπούδασε πιο συστηματικά βυζαντινή μουσική με τον πρωτοψάλτη Μιχάλη Κεφαλοκόπτη. Το 1950 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Ελληνικό Ωδείο με δάσκαλο τον Θεόδωρο Χατζηθεοδώρου, ενώ στη συνέχεια θα ξεκινήσει τη μεγάλη θητεία του στο παραδοσιακό τραγούδι με αμέτρητες ηχογραφήσεις θρακιώτικων (κυρίως) τραγουδιών, αλλά και πολυδιάσταση δραστηριότητα ως μέλος ή επικεφαλής χορωδιακών σχημάτων, όπως αυτό του Σίμωνα Καρά, αλλά και ως παραγωγός ραδιοφωνικών εκπομπών επί σειρά ετών, παράλληλα με συνεχείς ζωντανές εμφανίσεις σε συναυλίες ή κάθε είδους άλλες δημόσιες εκδηλώσεις. Το 1990 η συνεργασία του με τον Γιώργο Νταλάρα στο δίσκο «Τ’ Αηδόνια της Ανατολής» με τη σύμπραξη του Ross Daly θα του χαρίσει ευρεία δημοτικότητα, την οποία θα αξιοποιήσει για την προβολή της θρακιώτικης μουσικής με αποκορύφωμα τη σπουδαία έκδοση του διπλού ψηφιακού άλμπουμ Τραγούδια και σκοποί της Θράκης (1994) από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Με τη νεότερη ερμηνεύτρια του παραδοσιακού μας τραγουδιού Νεκταρία Καραντζή (γενν. 1978 ή 1982), νομικό και διαπρεπή υμνωδό εκκλησιαστικής μουσικής, ο Χρόνης Αηδονίδης πρωτοσυνεργάστηκε το 2004 στο δίσκο Όταν οι δρόμοι συναντιούνται. Δυο χρόνια αργότερα ήρθε η νέα συνεργασία τους στο δίσκο Επικράνθη που περιλαμβάνει συνολικά 40 βυζαντινούς ύμνους αφιερωμένους στη Μεγάλη Εβδομάδα και την Κυριακή του Πάσχα μαζί με έναν λαϊκό θρήνο για τη Μεγάλη Παρασκευή. Ο δίσκος παρουσιάζει την ιερή υμνολογία της Μεγάλης Εβδομάδας με επτά μικρές ενότητες που αντιστοιχούν στις έξι ημέρες των Παθών καταλήγοντας στη λαμπρή Κυριακή του Πάσχα. Όλο το υλικό της έκδοσης είχε παρουσιαστεί νωρίτερα στην ομώνυμη τηλεοπτική σειρά της ΕΤ1 με τον Χρόνη Αηδονίδη, τον Γρηγόρη Βαλτινό και την Κοραλία Καράντη.

Ερμηνείες υπέροχες που αποτυπώνουν ιδανικά την κατανυκτική ατμόσφαιρα της εβδομάδας των Παθών. Στα φωνητικά συμμετέχει επίσης ο Δημήτριος Βερύκιος. Η έκδοση έγινε με δαπάνες της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδας και προσφέρθηκε από κυριακάτικη εφημερίδα το 2006.

Σταύρος Ξαρχάκος, Ariel Ramirez: Misa Criolla (1989)

Ένα χρόνο μετά την πρώτη επίσημη δισκογραφική συνεργασία του Σταύρου Ξαρχάκου με τον Γιώργο Νταλάρα ("Συναυλία", 1988) ήρθε και μια δεύτερη με τη ζωντανή ηχογράφηση ενός τελείως διαφορετικού έργου, το οποίο μάλιστα δεν ήταν πρωτότυπη σύνθεση του Έλληνα συνθέτη, αλλά έργου ξένου δημιουργού.

Το ενδιαφέρον του συνθέτη για τα λιγότερα οικεία στο ευρύ κοινό μουσικά μονοπάτια της λόγιας μουσικής ήταν παλιό και μας γυρίζει πολύ πίσω, όταν το 1969 παρουσίασε την πρωτότυπη μουσική του σύνθεση πάνω στο έργο του μεγάλου Ισπανού ποιητή Federico Lorca με τίτλο Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσιεθ Μεχίας, ενώ αμέσως μετά είχε μεταβεί στην Αμερική για ανώτερες μουσικές σπουδές στη Julliard School of Music, όπου μάλιστα συνδέθηκε στενά με τον διάσημο αρχιμουσικό Leonard Bernstein. Γιαυτό και η προσωπική του δισκογραφία κοσμείται και από ενδιαφέρουσες εργασίες στο πεδίο της λόγιας μουσικής, όπως το Χριστουγεννιάτικο Κοντσέρτο (2002) και το Requiem (2005) του Mozart. Το 1989 λοιπόν ο Ξαρχάκος θέλησε να γνωρίσει στο ελληνικό κοινό ένα σημαντικό θρησκευτικό έργο του Αργεντίνου συνθέτη, πιανίστα και αρχιμουσικού Ariel Ramirez (1921-2010), με τίτλο Misa Criolla, σύνθεση για σολίστες, χορωδία και ορχήστρα που γράφτηκε το 1964 και πέρασε αμέσως στη δισκογραφία από τη Philips, για να γνωρίσει έκτοτε πάμπολλες επανεκτελέσεις με διάσημα ονόματα, όπως ο Jose Carreras, o Placido Domingo και η Mercedes Sosa.

Πρόκειται για μια σύντομης διάρκειας "Λειτουργία" σε πέντε μέρη (Kyrie - Gloria - Credo - Sanctus - Agnus Dei) γραμμένη στα πρότυπα των μεγάλων ανάλογου περιεχομένου έργων που κοσμούν την παγκόσμια μουσική κληρονομιά της λόγιας δυτικής μουσικής, αλλά με κάποιες θεμελιώδεις διαφορές που την καθιστούν μια εντελώς πρωτότυπη σύνθεση. Ενώ δηλαδή οι μεγάλες "Λειτουργίες" των ευρωπαίων συνθετών (Mozart, Beethoven κλπ) βασίζονται αποκλειστικά στο αυθεντικό λατινικό κείμενο της καθολικής εκκλησίας, η "Misa Criolla" (κι αυτό δικαιολογεί εν πολλοίς και τον τίτλο της) μεταφέρει τη λατινική γλώσσα στην ομιλούμενη ισπανική της λατινικής Αμερικής εμπλουτίζοντας μάλιστα το μουσικό μέρος με τον ηχητικό πλούτο της ντόπιας παράδοσης και της περιοχής των Άνδεων και δημιουργώντας έτσι ένα συναρπαστικό ακροαμα με συναρπαστικά ηχοχρώματα.

Ο Σταύρος Ξαρχάκος επιχείρησε μια προσφυή εναρμόνιση του έργου προορισμένη για το ελληνικό ακροατήριο με μικρή αναπροσαρμογή του κειμένου από τον ποιητή Ματθαίο Μουντέ, ώστε να είναι εναρμονισμένο με το ορθόδοξο λειτουργικό κείμενο. Το διάβημα αυτό υλοποιήθηκε με τη συναίνεση του ίδιου του δημιουργού, ο οποίος ήταν παρών στις πρόβες και στην πρώτη επίσημη παρουσίαση του έργου που πραγματοποιήθηκε στο θέατρο Παλλάς το 1989, ενώ στη συνέχεια ηχογραφήθηκε ζωντανά στο χώρο του Καθολικού Μητροπολιτικού Ναού του Αγίου Διονυσίου της Αθήνας, όπως παρουσιάζεται και στο δίσκο που εκδόθηκε αμέσως μετά από τη Minos.

Ο Γιώργος Νταλάρας είναι ο επικεφαλής της ομάδας ερμηνευτών καταθέτοντας μιαν εντελώς διαφορετική ερμηνεία από αυτές που γνωρίζουμε μέσα από τη στιβαρή δισκογραφία του. Μαζί του η Marta Moreleon και ο Κωστής Κωνσταντάρας. Την Ορχήστρα και Χορωδία του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Αθηναίων διευθύνει ο Σταύρος Ξαρχάκος. Το εξώφυλλο του δίσκου κοσμείται από το ζωγραφικό έργο του Γιάννη Τσαρούχη "Άγιος Σεβαστιανός".

Νίκος Κυπουργός: The Gates of Eden (2004)

Η δεύτερη αγγλόφωνη παραγωγή της Ιεράς Μονής Κουτλουμουσίου του Αγίου Όρους με τίτλο The Gates of Eden εκδόθηκε το 2004, πέντε χρόνια δηλαδή μετά το αφιέρωμα στον Διονύσιο Σολωμό, αυτή τη φορά ως ένα είδος ανακεφαλαίωσης του αφιερώματος στον Χριστό που είχε προηγηθεί με τη διπλή έκδοση Χριστός Κύριος και πάντα με τη μουσική επιμέλεια του Νίκου Κυπουργού. Η έκδοση αυτή έμελλε να είναι και η τελευταία μουσικoποιητική παραγωγή της Μονής.

Το συγκεκριμένο αφιέρωμα ανακαλεί στιγμές από το προγενέστερο διπλό αφιέρωμα και προσθέτει καινούργιες αντλώντας το υλικό από τη βυζαντινή υμνολογία και τη νεότερη ποιητική φιλολογία σε μια κατανυκτική ενότητα λόγου και μουσικής που περιλαμβάνει πρωτότυπες συνθέσεις του Νίκου Κυπουργού, αλλά και μουσικές δημιουργίες του Μίκη Θεοδωράκη, του Μάνου Χατζιδάκι και του Άγγλου συνθέτη John Tavener. Συναρπαστικές εναρμονίσεις βυζαντινών μελών για ορχήστρα δωματίου και έξοχες ερμηνείες από τη Μαρία Φαραντούρη και τον Αλκίνοο Ιωαννίδη συνθέτουν ένα ηχογράφημα άκρως γοητευτικό. Μαζί με τους δημοφιλείς ερμηνευτές συμμετέχουν και χορωδοί μοναχοί της Μονής Κουτλουμουσίου, η περιώνυμη Χορωδία του St John’s College Cambridge, καθώς και η Χορωδία του Πανεπιστημίου Μόσχας. 

Τα μουσικά μέρη εναλλάσσονται με τις απαγγελίες κειμένων που απλώνονται από τον Αισχύλο ως τον Καβάφη, τον Σικελιανό, τον Σεφέρη, τον Ελύτη και τον Γκάτσο. Διαβάζουν οι διάσημοι Ιρλανδοί ηθοποιοί Susan FitzGerald και Stephen Brennan.

Νίκος Κυπουργός: Χριστός Κύριος, Mέρος Β΄ (2000)

Το δεύτερο μέρος της σειράς Χριστός Κύριος που εκδόθηκε το 2000 υπό την αιγίδα της Ιεράς Μονής Κουτλουμουσίου του Αγίου Όρους με τη μουσική εποπτεία του Νίκου Κυπουργού αποτελεί τη φυσική συνέχεια του πρώτου όχι μόνο ως προς τον τίτλο, αλλά και ως προς τη θεματολογία. Αν το πρώτο μέρος είχε ως θεματικό του κέντρο τη γέννηση του Χριστού, το δεύτερο πραγματεύεται το Πάθος και την Ανάσταση του Θεανθρώπου, όπως παρουσιάζεται μέσα στην ελληνική γραμματεία από την εποχή των Ευαγγελίων και των βυζαντινών υμνογράφων (Γρηγόριος ο Θεολόγος, Ρωμανός ο Μελωδός, Κασσιανή), μέχρι τη νεότερη κειμενογραφία (Μακρυγιάννης, Φώτης Κόντογλου, Οδυσσέας Ελύτης, Νίκος Γκάτσος). Η καλλιτεχνική επιμέλεια ανήκει και πάλι στην Άννα Συνοδινού. 

Ακούγονται μουσικά θέματα και τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη και του Νίκου Κυπουργού. Τα κείμενα διαβάζουν μεταξύ άλλων ο Νικήτας Τσακίρογλου, η Δέσποινα Μπεμπεδέλη, η Άννα Συνοδινού, ο Τέλης Ζώτος και η Ιουλίτα Ηλιοπούλου. Τραγουδούν ο Αλκίνοος Ιωαννίδης και η Λουκία Ιγνατίου, ενώ ψάλλουν Κουτλουμουσιανοί μοναχοί και η Γυναικεία Βυζαντινή Χορωδία του Λυκούργου Αγγελόπουλου. 

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρωτότυπη μουσική που συνέθεσε ο Νίκος Κυπουργός εμπνεόμενος από τη βυζαντινή υμνογραφία, μια μουσική απόλυτα εναρμονισμένα με τη συνολική ατμόσφαιρα του ηχογραφήματος που αποπνέει έντονη συγκινησιακή φόρτιση. Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρωτοποριακή επιλογή του συνθέτη με τη χρήση του αρχαιοελληνικού οργάνου ύδραυλις, ένα είδος προδρομικού εκκλησιαστικού οργάνου που επινοήθηκε στην ελληνιστική εποχή.