Νίκος Ταβερναράκης: Η αγάπη των ανέμων (2003/2008)

Του χρόνου τα γυρίσματα το θέλησαν να γεννηθούν ταυτόχρονα δυο αξιόλογες μουσικές προσωπικότητες που θήτευσαν ή συνεχίζουν να υπηρετούν στο χώρο του «κρητικού» τραγουδιού ακολουθώντας ωστόσο ο καθένας τους αυτόνομη πορεία. Ο καλός τραγουδοποιός Μίλτος Πασχαλίδης που ξεκίνησε με τα μουσικά σχήματα Χαΐνηδες και Νεάρχου Παράπλους και ο εξαίρετος λαουτίστας και ερμηνευτής Μιχάλης Τζουγανάκης γεννήθηκαν σαν σήμερα στις 31 Ιουλίου 1969 και αποτελούν δύο σοβαρές δυνάμεις του σύγχρονου ελληνικού τραγουδιού που κουβαλάει έντονα τις μνήμες της παράδοσης. Και γιαυτό θεώρησα σκόπιμο να τιμήσω την κοινή γενέθλια ημέρα τους με ένα δίσκο, όπου συνυπάρχουν και οι δύο, αν και κατά καιρούς τους δόθηκαν κι άλλες ευκαιρίες κοινής παρουσίας, ιδιαίτερα στο πεδίο των ζωντανών εμφανίσεων.

Το 2003 (αρχικά σε ανεξάρτητη έκδοση) και τελικά το 2008 από την MBI εκδόθηκε το παρθενικό δισκογραφικό φανέρωμα ενός άλλου ενδιαφέροντος τραγουδοποιού από την Κρήτη. Ο λόγος για τον Νίκο Ταβερναράκη και τον κύκλο τραγουδιών «Η αγάπη των ανέμων» που περιλαμβάνει δέκα καλογραμμένα τραγούδια κρητικής πνοής σε έντεχνη επεξεργασία βασισμένη σε ακουστικά όργανα, όπως η κρητική και πολίτικη λύρα, το μαντολίνο, το βιολί, οι κιθάρες και το καβάλ. Στίχους και μουσική έγραψε ο ίδιος πάνω σε μια καθαρά ερωτική θεματολογία πλημμυρισμένη από νοσταλγικά χρώματα. Το ομολογεί άλλωστε κι ο ίδιος: «Η "Αγάπη των ανέμων" δεν είναι τίπτ' άλλο από ένα ταξίδι στον έρωτα και τις αγωνίες του...». Δεν ακούμε λοιπόν τις γνωστές κρητικές μαντινάδες ή άλλου είδους χορευτικά και πανηγυρικά άσματα, αλλά ευαίσθητες μπαλάντες που γεφυρώνουν τον κόσμο της παράδοσης με τη σημερινή εποχή. 

Την ομοιογένεια του ύφους καταφέρνει να κρατήσει αρραγή η συμμετοχή μιας πλειάδας ερμηνευτών που πετυχαίνουν τελικά να λειτουργήσουν ως ενιαίο σώμα. Τραγουδούν λοιπόν οι: Βασίλης Σκουλάς, Μίλτος Πασχαλίδης, Μιχάλης Τζουγανάκης, Γιώργος Μανωλιούδης, Μαρία Κώτη, Χρυσαυγή Ματσίνη και ...ο Νίκος Ξυλούρης! Όχι, δεν πρόκειται για τον εμβληματικό βάρδο της Κρήτης, αλλά για τον νεότερο συνονόματό του τραγουδιστή που φέρει το προσωνύμιο «Γκρας». Ένα τραγούδι ερμηνεύει επίσης ο ίδιος ο συνθέτης.

Γιάννης Μαρκόπουλος: Το τραγούδι των Ελλήνων (1991)

Έχουμε τονίσει επανειλημμένα την τεράστια συμβολή του συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου στην ανάδειξη της ζωντανής μας παράδοσης, κυρίως μέσα από το πρωτότυπο δημιουργικό του έργο με τη μεγαλόπνοη ιδέα της «επιστροφής στις ρίζες» που υιοθέτησε από τις αρχές της δεκαετίας του '70 χτίζοντας πάνω της ένα γιγαντιαίο έργο βασισμένο στο συνδυασμό των παραδοσιακών δρόμων με τους κανόνες του έντεχνου τραγουδιού και με την επιστράτευση της υψηλής ποίησης ως βασικού νοηματοδότη αυτής της νέας φόρμας.

Ωστόσο δεν είναι λίγες και οι περιπτώσεις που ο συνθέτης έσκυψε ευλαβικά στην παράδοση επαναφέροντας στο προσκήνιο αυτούσιες μελωδίες διαχρονικής ομορφιάς μέσα από προσεγμένες ενορχηστρωτικές προσεγγίσεις, ώστε το τραγούδι των ανώνυμων δημιουργών της παράδοσής μας να ξαναβρεί τη χαμένη του ταυτότητα απαλλαγμένο από τις αυθαίρετες παρεμβάσεις που επέφερε η αγοραία χρήση του. Ξεπερνώντας λοιπόν την αρχική του ματιά στην κρητική παράδοση με τα περίφημα «Ριζίτικα» (1971) προχώρησε στο επόμενο μεγάλο βήμα το 1980 με τις «Ρίζες», όπου πλέον το τραγούδι παίρνει την καθαρή του μορφή χωρίς ενορχηστρωτικές παρεμβάσεις, επανέρχεται εκ νέου το 1987 με την «Τολμηρή επικοινωνία» και καταλήγει στο μεγάλο κύκλο «Το τραγούδι των Ελλήνων» το 1991.

Το διπλό άλμπουμ «Το τραγούδι των Ελλήνων» αποτελεί τη δισκογραφική αποτύπωση δύο συναυλιών του συνθέτη υπό την αιγίδα του θεατρικού εργαστηρίου Ανάβασις που δόθηκαν στις 29 και 30 Νοεμβρίου 1991 στο θέατρο Παλλάς, όπου και ηχογραφήθηκαν ζωντανά. Το πρόγραμμα περιλάμβανε μια ευρεία ανθολογία παραδοσιακών τραγουδιών απ' όλες τις περιοχές του ελληνισμού σε μια προσπάθεια να αναδειχθεί η μελωδική ομορφιά, η ιστορία και η γνήσια ψυχή των πανελλήνων μέσα από ένα υλικό που διατρέχει το χωροχρόνο και φτάνει ολοζώντανο ως τις μέρες μας γυρεύοντας εναγώνια τη θέση του ανάμεσα στους σύγχρονους φορείς αυτής της μακράιωνης παράδοσης. Ο συνθέτης δούλεψε με σεβασμό και γνώση το υλικό του έχοντας και την επιστημονική υποστήριξη ανθρώπων που έχουν αφιερώσει τη ζωή τους σ' αυτό τον τομέα, όπως ο Παναγιώτης Μυλωνάς, ο Παναγιώτης Κουνάδης και ο Γιώργος Κωνστάντζος. Ένα τεράστιο επιτελείο 220 ερμηνευτών, οργανοπαικτών και χορευτών βρέθηκε επί σκηνής για τη διεκπεραίωση της μεγάλης αυτής παραγωγής. Ανάμεσά τους και μερικοί από τους γνωστότερους θεράποντες του παραδοσιακού μα ςτραγουδιού, όπως η οικογένεια Κονιτόπουλων, ο Θανάσης Δοϊτσίδης, ο Θανάσης Σκορδαλός, ο Δημήτρης Βάγιας, ο Χαράλαμπος Γαργανουράκης, η χορωδία του Παναγιώτη Μυλωνά και πολλοί άλλοι.

Το πρόγραμμα προλογίζει ο ίδιος ο Γιάννης Μαρκόπουλος, ο οποίος είχε και τη συνολική σχεδίαση της παράστασης. Το έργο είναι αφιερωμένο στον μεγάλο αρχαιολόγο Μανώλη Ανδρόνικο.

Γιούλη Τσίρου: Στα παζάρια του κόσμου (2003)

Γενέθλια ημέρα η σημερινή για την καλή ερμηνεύτρια Γιούλη Τσίρου, η οποία γεννήθηκε στις 25 Μαΐου 1963 στην Αθήνα, ενώ έφηβη ακόμη - στα 16 μόλις χρόνια της - είχε την ευκαιρία να μπει στη δισκογραφία και μάλιστα δίπλα σε έναν ογκόλιθο της μουσικής μας, τον Γιάννη Μαρκόπουλο, ο οποίος την αξιοποίησε αρχικά στον κύκλο «Σεργιάνι στον κόσμο» (1979) κι ένα χρόνο αργότερα στο δίσκο «Ρίζες» (1980) με υλικό από την ελληνική παράδοση. Αυτό της άνοιξε έναν καλό δρόμο που την έφερε να συνεργάζεται με αξιόλογα ονόματα της εποχής, όπως ο Γιώργος Νταλάρας, ο Χάρρυ Κλυνν, ο Κώστας Γανωτής, ακόμη και ο Στέλιος Καζαντζίδης. Το 1988 παρουσίασε την πρώτη προσωπική της δουλειά με τίτλο «Κάθε βράδυ τραγουδάω» (1988), για να ακολουθήσουν οι δίσκοι: «Το φεγγάρι κάνει κύκλο» (1989), «Έλα με την αγάπη» (1992) και «Ένας Αύγουστος αλήτης» (1996). Τα τελευταία χρόνια απουσιάζει από το μουσικό προσκήνιο και ασχολείται κυρίως με μεταφράσεις ξένων βιβλίων.

Επιστρέφουμε όμως πίσω, στο 2003, όταν η Γιούλη Τσίρου μας έδωσε την 5η και τελευταία ολοκληρωμένη προσωπική της δουλειά με τίτλο «Στα παζάρια του κόσμου», μια παραγωγή που φέρει την υπογραφή του Λαυρέντη Μαχαιρίτσα, ο οποίος μάλιστα επιμελήθηκε και την ενορχήστρωση σε συνεργασία με τον Δημήτρη Μπέλο. Πρόκειται για ένα πολύ ενδιαφέρον άλμπουμ που περιλαμβάνει εξολοκλήρου διασκευές ξένων, παραδοσιακών κυρίως, τραγουδιών απ' όλο τον κόσμο. Έχουμε λοιπόν επιλεγμένα τραγούδια από την ισπανική, τη μεξικάνικη, τη ρωσική, την εβραϊκή και την κουρδική παράδοση, όλα ανώνυμων δημιουργών, μαζί με τσιγγάνικα βαλκανικά θέματα, άλλο ένα παραδοσιακό θέμα από τη Νέα Γουινέα και μια σύγχρονη μελωδία από την Πορτογαλία. 

Όλα τα τραγούδια έχουν μεταφερθεί στα ελληνικά από τον δημοσιογράφο και σύζυγο της ερμηνεύτριας Ξενοφώντα Μπρουντζάκη σε μια απόδοση μάλλον τυπολατρική, χωρίς κάποια ιδιαίτερη ποιητική έμπνευση. Ευτυχώς το μελωδικό φορτίο των τραγουδιών και η ομολογουμένως φιλότιμη ερμηνευτική προσέγγιση της Τσίρου διασώζουν την όλη προσπάθεια και μας δίνουν ένα όμορφο ηχητικό αποτέλεσμα βασισμένο σε ακουστικά όργανα, όπως τα βιολιά, οι κιθάρες, το μαντολίνο, το ακορντεόν, τα κρουστά και τα πλήκτρα. Να προσθέσω απλώς ότι στα φωνητικά συμμετέχουν οι: Φίλιππος Σπυρόπουλος, Κώστας Απέργης, Γιάννης Κώστογλου και Τάκης Βασαλάκης.

Δόμνα Σαμίου: Σουραύλι (1974)

Από το 1973 η Δόμνα Σαμίου ξεκίνησε την αποκλειστική της συνεργασία με τη μεγάλη δισκογραφική εταιρεία EMI Columbia, η οποία κάλυψε ολόκληρη τη δεκαετία του '70 και στάθηκε ιδιαίτερα γόνιμη με μια σειρά προσωπικών δίσκων ιστορικής πια σημασίας, πάντα επικεντρωμένων βέβαια στην παραδοσιακή μας μουσική. Ο πρώτος καρπός αυτής της συνεργασίας υπήρξε το σπουδαίο άλμπουμ «Έχε γεια Παναγιά» και ακολούθησε την επόμενη χρονιά ο δίσκος «Σουραύλι», ο οποίος μάλιστα είχε και διεθνή διανομή με μια γαλλική επανέκδοση στο πλαίσιο της σειράς της Columbia "Great Solos" (1975).

Όπως λέγαμε και χθες, η Δόμνα Σαμίου δεν περιορίστηκε στο ρόλο της ερμηνεύτριας που την έκανε γνωστή κι αγαπημένη σε ολόκληρο τον ελληνισμό, αλλά από πολύ νωρίς επιδόθηκε στη μελέτη, καταγραφή και συλλογή παραδοσιακού υλικού απ' όλη την Ελλάδα λειτουργώντας ως συστηματική μουσικολόγος και συχνά δημοσιοποιώντας τους καρπούς των ερευνών της μέσα από αμέτρητες ραδιοφωνικές παραγωγές που είχε αρχίσει να επιμελείται και να παρουσιάζει ήδη από τη δεκαετία του '50. Η συγκεκριμένη λοιπόν έκδοση ανήκει σ' αυτή την πτυχή της δραστηριότητάς της, αφού έχουμε να κάνουμε αποκλειστικά με οργανικό υλικό χωρίς την ανάγκη φωνητικής ερμηνείας, παρά μονάχα με δεξιοτέχνες παραδοσιακών οργάνων που η ίδια επέλεξε, εναρμόνισε και διηύθυνε. Ειδικότερα μάλιστα έχουμε να κάνουμε με σκοπούς χορευτικούς ή καθιστικούς που έχουν για κεντρικό ηχητικό φορέα τον «αυλό» στις ποικίλες εκδοχές του, δηλαδή τη φλογέρα (σουραύλι), το κλαρίνο, τη γκάιντα, τη μαντούρα, την πίπιζα κια άλλα. Έχουν επιλεγεί σκοποί από τη Μακεδονία (Φλώρινα), τη Θράκη, τη Θεσσαλία, τη Ρούμελη, την Κρήτη, τα Δωδεκάνησα και τη Σμύρνη.

Σε ένα τέτοιο δίσκο προφανώς οι κύριοι πρωταγωνιστές είναι οι σολίστες των παραδοσιακών οργάνων που συνεργάστηκαν με τη Δόμνα Σαμίου. Φλογέρα και πίπιζα παίζει ο Αριστείδης Βασιλάρης, κλαρίνο ο Κυριάκος Κωστούλας, καβάλι και γκάιντα ο Θεόδωρος Κεκές, μαντούρα ο Αντώνης Περιστέρης, κανονάκι ο Νίκος Στεφανίδης, σαντούρι ο Αριστείδης Μόσχος, βιολί ο Αλέκος Αραπάκης, λαούτο ο Σταύρος Αδριανός, νταούλι ο Ηλίας Βασιλάκης και τουμπελέκι ο Μαθιός Μπαλαμπάνης. Το καλαίσθητο εξώφυλλο επιμελήθηκε ο ζωγράφος Ράλλης Κοψίδης.

Δόμνα Σαμίου: Στης πικροδάφνης τον ανθό (1976)

Η εμβληματική θεραπαινίδα της ελληνικής παράδοσης Δόμνα Σαμίου (1928-2012) έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα, στις 10 Μαρτίου 2012, αφήνοντας πίσω μια βαριά παρακαταθήκη μέσα από τη συστηματική και ισόβια σχεδόν ενασχόλησή της με τους θησαυρούς του παραδοσιακού μας τραγουδιού είτε ως μελετήτρια και συλλέκτρια, είτε ως ερμηνεύτρια, είτε και ως παραγωγός αμέτρητων ραδιοφωνικών εκπομπών από τα μέσα της δεκαετίας του '50 που έκανε την επίσημη εμφάνισή της στα μουσικά μας πράγματα. Η πρώτη ολοκληρωμένη της δισκογραφική δουλειά με τίτλο «Ταξίδι στην Ελλάδα» εκδόθηκε το 1964, ενώ από τις αρχές της επόμενης δεκαετίας είχε συνεχή δισκογραφική παρουσία, αρχικά με ιστορικά άλμπουμ, όπως τα «Έχε γεια Παναγιά» (1973), «Σουραύλι» (1974), «Ελληνικά κάλαντα» (1974), «Στης πικροδάφνης τον ανθό» (1976) και «Ξενιτεμένο μου πουλί» (1979), και στη συνέχεια με πάμπολλες άλλες ηχογραφήσεις σε στούντιο ή ζωντανά από συναυλίες της, συνήθως με θεματικό χαρακτήρα.

Μία τέτοια σημαντική δισκογραφική κατάθεση της Δόμνας Σαμίου αποτελεί και το άλμπουμ «Στης πικροδάφνης τον ανθό» που εκδόθηκε το 1976 από την EMI Columbia. Το περιεχόμενό του είναι ένα μικρό απάνθισμα παραδοσιακών τραγουδιών από διάφορες περιοχές της ελληνικής επικράτειας με την ιστορική της έννοια, όπως: Ήπειρος, Δωδεκάνησα και Κάρπαθος, Κρήτη, Μακεδονία, Μυτιλήνη, Κύπρος, Νάξος και Κυκλάδες. Η επιλογή καλύπτει όχι μόνο γεωγραφικά, αλλά και μουσικολογικά ένα ευρύ φάσμα της ελληνικής παράδοσης με μια ποικιλία ρυθμών και θεμάτων που εντάσσονται ωστόσο αρμονικά σε ένα ομοιογενές σύνολο. Τραγούδια ερωτικά, αλλά και περιπαικτικά, άλλοτε επίσης αφηγηματικά (σαν τις παλιές παραλογές) ή ηρωικού περιεχομένου, τα οποία αποδίδει σεμνά και τελετουργικά η ίδια η Δόμνα Σαμίου με λιτή οργανική συνοδεία αυθεντικών παραδοσιακών οργάνων (κλαρίνο, ούτι, σαντούρι, βιολί, λαούτο, νταούλι, ντέφι) ή ακόμη και χωρίς οργανική συνοδεία σεβόμενη την αυθεντική τους μορφή, όπως επέζησαν στους τόπους καταγραφής τους.

Εκτός από την ίδια τη Δόμνα Σαμίου σε κάποια τραγούδια συμμετέχουν ερμηνευτικά ο Μανώλης Φιλιππάκης και ο Χρίστος Σίκκης μαζί με οκταμελή χορωδία, μέλος της οποίας είναι και ο γνωστός χατζιδακικός ερμηνευτής Ευτύχιος Χατζηττοφής. Κλαρίνο παίζει ο Ναπολέων Σααδεδήν, ούτι ο Πέτρος Καλύβας, βιολί ο Αλέκος Αραπάκης, σαντούρι ο Αριστείδης Μόσχος, λαούτο ο Δημήτρης Νομικός, νταούλι ο Γιώργος Ψαθάς και ντέφι ο Χρήστος Λήτος. Το εξώφυλλο του δίσκου κοσμεί έργο του λαϊκού ζωγράφου Σταμάτη Λαζάρου.

Αποκριάτικα τραγούδια απ' όλη την Ελλάδα (2018)

Παραμένοντας ακόμη στο αποκριάτικο κλίμα θα σταθούμε σήμερα σε μια ενδιαφέρουσα συλλογή ελληνικών παραδοσιακών τραγουδιών για την Αποκριά που εκδόθηκε από τη δισκογραφική εταιρεία Protasis με το λιτό τίτλο «Αποκριάτικα τραγούδια απ' όλη την Ελλάδα».

Πρόκειται για μια συλλογή 17 παραδοσιακών τραγουδιών που διατρέχουν κάθε γωνιά της ελληνικής επικράτειας, στεριανής και νησιωτικής. Συγκεκριμένα, η συλλογή ξεκινά και κλείνει με δυο τραγούδια της Νάξου ανθολογημένα από το άλμπουμ «Μπροβάλετε στα δωμάτια ...να δείτε ξεφαντώματα» που εκδόθηκε το 2003. Ερμηνεύουν ο Νίκος Χατζόπουλος και ο Γιάννης Βιτζηλαίος με τη συμμετοχή του Συλλόγου Κορωνίδας Νάξου. Τα υπόλοιπα δεκαπέντε τραγούδια προέρχονται από περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας, όπως: Θράκη, Μακεδονία, Θεσσαλία, Ήπειρος και Στερεά Ελλάδα. Έχουμε επίσης κι ένα τραγούδι από την περιοχή Αλάτσατα της Σμύρνης. Από το αποκριάτικο έθιμο των «φανών» στην Κοζάνη έχουν επιλεγεί τρία χαρακτηριστικά παραδοσιακά τραγούδια με σκωπτικό περιεχόμενο που αποδίδονται με σόλο φωνή. Όλα τα τραγούδια ερμηνεύει ο Βαγγέλης Κώτσου με συνοδεία παραδοσιακής ορχήστρας. Το ευρηματικό χιούμορ ενίοτε διανθισμένο με τολμηρό λεξιλόγιο που είναι αποδεκτό για την περίσταση χαρακτηρίζει πολλά από τα διασκεδαστικά αυτά τραγούδια. 

Διευκρινίζω ότι η συγκεκριμένη έκδοση διανεμήθηκε μέσω της εφημερίδας Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία (σε άγνωστο χρόνο), αν και το 2018 επανεκδόθηκε από την Protasis αυτούσια η συλλογή με τα δεκαπέντε τραγούδια που ερμηνεύει ο Βαγγέλης Κώτσος (αφαιρέθηκαν δηλαδή τα δυο ναξιώτικα τραγούδια) με νέο τίτλο «Τούτες οι μέρες το 'χουνε» με επιμέλεια παραγωγής από τον έγκυρο λαογράφο Γιώργο Λεκάκη. Η έκδοση αυτή διανεμήθηκε μέσω της εφημερίδας Ριζοσπάστης.

Τακίμ: Πρώτος δίσκος (2005)

Μιας και τελευταία το ενδιαφέρον μας περιστρέφεται γύρω από οργανικά σχήματα που υπηρετούν τις ρίζες του αυθεντικού λαϊκού τραγουδιού, ευκαιρία είναι να σταθούμε σε ένα ακόμη οργανικό και φωνητικό σύνολο που εντοπίζει το ενδιαφέρον του στην πλούσια μουσική παράδοση της Ανατολικής Μεσογείου με επίκεντρο το Μικρασιατικό χώρο και τις ανατολικότερες περιοχές της ελληνικής επικράτειας (κυρίως τη Θράκη) και των Βαλκανίων. 

Ο λόγος λοιπόν για το παραδοσιακό οργανικό σύνολο Τακίμ που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 2001 από οκτώ δεξιοτέχνες παραδοσιακών οργάνων, οι οποίοι προσπαθούν να φωτίσουν λησμονημένα κυρίως παραδοσιακά θέματα που συνδέουν τους πολιτισμούς αυτών των περιοχών. Η ονομασία του σχήματος αναφέρεται στην τουρκική λέξη «τακίμ» ή «τακίμι» που κυριολεκτικά δηλώνει σύνολο αντικειμένων ή εργαλείων για κοινό σκοπό και μεταφορικά το ταίρι, το ζευγάρι, σηματοδώντας εν προκειμένω την προσπάθεια γεφύρωσης των όμορων λαών (Ελλάδα, Βαλκάνια, Τουρκία) και της παράδοσής τους. 

Το συγκρότημα έχει δυναμική δραστηριότητα εδώ και χρόνια με πολλές ζωντανές εμφανίσεις και συμπράξεις με γνωστούς καλλιτέχνες, όπως ο Χρόνης Αηδονίδης, η Δήμητρα Γαλάνη, η Ελευθερία Αρβανιτάκη, ο Νίκος Ξυδάκης, η Ευανθία Ρεμπούτσικα και η Γλυκερία. Τα οκτώ ιδρυτικά μέλη του συγκροτήματος είναι οι: Θωμάς Κωνσταντίνου (ούτι, τραγούδι), Αλέξανδρος Αρκαδόπουλος (κλαρίνο, καβάλ, φλάουτο), Πάνος Δημητρακόπουλος (κανονάκι), Γιώργος Μαρινάκης (βιολί, τραγούδι), Γιάννης Πλαγιαννάκος (μπάσο, τραγούδι), Κώστας Μερετάκης (νταραμπούκα, μπεντίρ, ρεκ, νταούλι, τραγούδι), Δημήτρης Εμμανουήλ (νταραμπούκα, μπεντίρ, ρεκ, ντέφι) και Αντώνης Πρίφτης (κιθάρα). Όλοι μαζί με τον Παντελή Θαλασσινό ως παραγωγό συνεργάστηκαν για την ηχογράφηση του πρώτου δίσκου τους με τίτλο το όνομά τους που κυκλοφόρησε το 2005 από την ΜΒΙ. Ένα γενναιόδωρο άλμπουμ με 18 θέματα που αποδίδονται στα ελληνικά ή τουρκικά. Μάλιστα σε δυο τουρκικά τραγούδια συμπράττει η σπουδαία Τουρκάλα ερμηνεύτρια Eda Karaytug, η οποία γεννήθηκε στα Άδανα το 1967 και αφιέρωσε τη ζωή της στο χορωδιακό τραγούδι, ενώ το 2020 συμμετείχε στο άλμπουμ «Synergia» με παραδοσιακό υλικό της Κύπρου από εκπροσώπους και των δύο κοινοτήτων.

Ο παραγωγός του δίσκου Παντελής Θαλασσινός και ο Δημήτρης Γάσιας συμμετέχουν στα φωνητικά του τραγουδιού «Χανουμάκια». Σημειώνω, τέλος, ότι το συγκρότημα επανήλθε στο στούντιο δέκα χρόνια αργότερα (2015) με ένα δεύτερο άλμπουμ που φέρει και πάλι για τίτλο το όνομά τους.

Βασίλης Σκουλάς: Δροσοσταλίδες (1990)

Από το ξεκίνημα της δεκαετίας του '70 ο σπουδαίος Κρητικός λυράρης και ερμηνευτής Βασίλης Σκουλάς μπήκε δυναμικά στο χώρο της δισκογραφίας παρουσιάζοντας πλέον με εντατικούς ρυθμούς προσωπικές δουλειές σε δίσκους 33 στροφών αρχίζοντας το 1972 με το άλμπουμ «Μαντινάδες» και πάντα με υλικό αντλημένο από την πλούσια μουσική παράδοση του τόπου του. Στις αρχές της δεκαετίας του '90, αφού ήδη μεσολάβησαν κάποιες πολύ ενδιαφέρουσες συνεργασίες του με τον Γιάννη Μαρκόπουλο («Ρίζες», 1980, «Σειρήνες», 1983, «Του σίδερου και του νερού», 1984), διευρύνει τον κύκλο συνεργασιών του και με άλλους «έντεχνους» δημιουργούς, πρώτα με τον Χριστόδουλο Χάλαρη με το διπλό άλμπουμ «Κρητών έπος» (1991) κι αμέσως μετά με τη συμμετοχή του στον κύκλο μελοποιημένης ποίησης του Νικηφόρου Βρεττάκου «Πικραμένος αναχωρητής» (1992) σε μουσική του Παναγιώτη Κωνσταντακόπουλου.

Ωστόσο η έναρξη εκείνης της δεκαετίας σημαδεύτηκε με την παρουσίαση άλλης μιας πολύ ξεχωριστής προσωπικής δουλειάς του Βασίλη Σκουλά πάνω στο οικείο γι' αυτόν πεδίο του κρητικού τραγουδιού. Το 1990 λοιπόν εκδόθηκε από την τοπική δισκογραφική εταιρεία Κνωσσός (με έδρα το Ηράκλειο) το άλμπουμ «Δροσοσταλίδες» με τη διευκρινιστική επισήμανση: «Δέκα τραγούδια με μαντολίνο». Όπως φανερώνουν οι τίτλοι, πρόκειται για έναν κύκλο δέκα τραγουδιών που αποδίδονται με συνοδεία μαντολίνου, από τα οποία ένα, το τελευταίο, είναι οργανικό. Τα οκτώ από τα φωνητικά μέρη του άλμπουμ εμφανίζονται ως συνθέσεις του ίδιου του Σκουλά βασισμένες σε στίχους των Γιώργου Σαριδάκη, Λευτέρη Καλομοίρη, Γιώργου Γεργιανάκη, Αρ. Χαιρέτη (Γιαλάφτη) και Γιώργου Φαραγγίτη. Τα υπόλοιπα δύο («Κοντυλιές» και οργανικό φινάλε) επισημαίνονται ως παραδοσιακά θέματα.

Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του δίσκου είναι ότι όλα τα μέρη αποδίδονται με συνοδεία μαντολίνου, το οποίο παίζει ο ίδιος ο Βασίλης Σκουλάς αφήνοντας για λίγο στην άκρη τη λύρα του. Το αποτέλεσμα ηχεί πανέμορφο, καθώς αναδίδει έντονα τα χρώματα και τα αρώματα της ζωντανής κρητικής παράδοσης συνταιριασμένα αρμονικά με τις υπέροχες ερμηνείες του καλλιτέχνη. Είναι ένας ήχος που την ίδια πάνω κάτω εποχή είχε αρχίσει να σμιλεύει κι ο νεότερος συντοπίτης του Λουδοβίκος των Ανωγείων, ο οποίος έχτισε με ζήλο όλο το έργο του πάνω στα ηχοχρώματα του μαντολίνου. Συμπληρωματικά απλώς να αναφέρω ότι μαζί με τον Βασίλη Σκουλά συμπράττουν και οι μουσικοί Νίκος Καραβυράκης (μαντόλα), Γιάννης Λογοθέτης (κιθάρα) και Στέλιος Ζαχαρίου (τουμπερλέκι).

Εστουδιαντίνα Νέας Ιωνίας: Να τα πούμε; (2009)

Σήμερα έχει σειρά μια εξαιρετική εορταστική έκδοση με καθαρά ελληνικό περιεχόμενο. Το άλμπουμ «Να τα πούμε;»  με τον διευκρινιστικό υπότιτλο Καλάντα Δωδεκαημέρου εκδόθηκε το 2009 από την εταιρεία παραγωγής Καμπανάκι που επιμελούνταν ο Γιώργος Νταλάρας και ο συνθέτης Μιχάλης Κουμπιός, ενώ διανεμήθηκε μέσω της εφημερίδας VETO. Περιλαμβάνει παραδοσιακά ελληνικά κάλαντα από όλη την ελληνική επικράτεια. Ο δίσκος φέρει τη σφραγίδα της Εστουδιαντίνας της Νέας Ιωανίας Βόλου και του επικεφαλής της μουσικοδιδασκάλου και δεξιοτέχνη στο σαντούρι Ανδρέα Κατσιγιάννη. Το σπουδαίο αυτό μουσικό σύνολο ιδρύθηκε το 1999 ακολουθώντας τα χνάρια των ιστορικών σπουδαστικών ορχηστρών της παλιάς Σμύρνης και μετέπειτα της Πόλης και ήδη έχει αναπτύξει βαρυσήμαντη δραστηριότητα στο χώρο του παραδοσιακού τραγουδιού. 

Το 2010 λοιπόν, με αφορμή τη συμπλήρωση των δέκα χρόνων της ορχήστρας, εκδόθηκε το συγκεκριμένο άλμπουμ με δεκαεπτά εορταστικά τραγούδια (κάλαντα) που διατρέχουν όλο το εορταστικό δωδεκαήμερο από τα Χριστούγεννα ως τα Θεοφάνια, ενώ ταυτόχρονα καλύπτουν αντιπροσωπευτικά κάθε περιοχή της Ελλάδας (Θράκη, Μακεδονία, Θεσσαλία, Αιγαίο, Κρήτη, Επτάνησα, Ήπειρο), χωρίς να παραλείπουν την ελληνική παράδοση της Κύπρου και της Κάτω Ιταλίας. Χαρακτηριστικό είναι ότι τα τραγούδια αποδίδονται από ερμηνευτές που προέρχονται από την αντίστοιχη περιοχή. Ιδού τα ονόματα: Χρόνης Αηδονίδης (Θράκη), Πασχάλης Τερζής (Μακεδονία), Λαυρέντης Μαχαιρίτσας (Πήλιο), Βασίλης Καζούλης (Ρόδος), Πέτρος Γαϊτάνος (Αίγινα), Δέσποινα Ολυμπίου και Χρήστος Σίκκης (Κύπρος), Γεράσιμος Ανδρεάτος (Κεφαλονιά), Καίτη Κουλλιά (Πάτμος), Γιάννης Ζουγανέλης (Μύκονος), Αρετή Κετιμέ (Ήπειρος), Διονύσης Τσακνής (Θεσσαλία), Πίτσα Παπαδοπούλου (Κερασούντα), Χαράλαμπος Γαργανουράκης (Κρήτη), Ασπασία Στρατηγού (Ικαρία), Μπάμπης Τσέρτος (Πελοπόννησος). Τραγουδά επίσης ο Γιώργος Νταλάρας ένα πανελλήνιο σκοπό, ενώ το ελληνόφωνο σύνολο Encardia αποδίδει την υπέροχη «Στρίνα», ένα παραδοσιακό πρωτοχρονιάτικο τραγούδι με ρίζες βυζαντινές.

Τις διασκευές όλων των τραγουδιών έκανε ο Ανδρέας Κατσιγιάννης, ο οποίος έχει και την καλλιτεχνική ευθύνη της ορχήστρας. Μαζί του συνεργάστηκαν ο Δήμος Βουγιούκας (ακορντεόν), ο Κυριάκος Γκουβέντας (βιολί, μαντολίνο), ο Νίκος Μέρμηγκας (λαούτο, μαντολίνο) και ο Σταύρος Κουσκουρίδας (κλαρίνο φλογέρες), οι οποίοι συνυπογράφουν το ακόλουθο σημείωμα: «Τη μουσική ως τη δουλειά μας, την τέχνη μας, την ασκούμε όλο το χρόνο. Ιδιαίτερα αυτές τις μέρες, τις ξεχωριστές, θέλουμε να προσφέρουμε στα παιδιά μας - μικρό αντίδωρο στις χαρές και στις αγωνίες που μας δίνουν - το τραγούδι και τις μνήμες της παιδικής μας αθωότητας. Η καταγραφή λοιπόν αυτή είναι αφιερωμένη στους πρωταγωνιστές των ημερών. Ας είναι η καρδιά μας μες στην αγάπη».

Καριοφύλλης Δοϊτσίδης: Το κάστρο της Θρακιάς (1985)

Σήμερα θέλω να γνωρίσουμε έναν άλλο σπουδαίο θεράποντα της παραδοσιακής μας μουσικής που αφιέρωσε με απόλυτη αφοσίωση όλο το μακρύ βίο του στο θρακιώτικο τραγούδι. Ο λόγος για τον ουτίστα και ερμηνευτή Καριοφύλλη Δοϊτσίδη (1930-2023), τη λιγότερο ίσως προβεβλημένη μουσική προσωπικότητα που γέννησε η θρακιώτικη γη δίπλα στον γνωστότερο Χρόνη Αηδονίδη. 

Γεννήθηκε στο χωριό Καρωτή, κοντά στο Διδυμότειχο, κι από πολύ μικρός μπήκε στο χώρο του τραγουδιού. Το 1960 δημιούργησε το ιστορικό του συγκρότημα, με το οποίο έκτοτε όργωσε την Ελλάδα προβάλλοντας το τραγούδι του τόπου του, ενώ είχε μακροχρόνια συνεργασία με την εμβληματική χοροδιδάσκαλο Δόρα Στράτου, στο θέατρο της οποίας εμφανίστηκε επανειλημμένα, πλαισιωμένος μάλιστα και από τις δυο κόρες του, τη Θεοπούλα (γενν. 1952) και τη Λαμπριάνα (γενν. 1955), οι οποίες συνεχίζουν την οικογενειακή παράδοση μέχρι και σήμερα. 

Το οικογενειακό αυτό μουσικό τρίο ηχογράφησε δεκάδες δίσκους, πάντα με παραδοσιακό θρακιώτικο υλικό ξεκινώντας το 1967 και με σταθερή στέγη τη δισκογραφική εταιρεία PanVox. Μέχρι το 1984 καταγράφονται δέκα ολοκληρωμένα άλμπουμ, τα περισσότερα ενταγμένα στη σειρά "Τραγούδια και Χοροί της Θράκης". Το 1985 εκδόθηκε το 11ο άλμπουμ αυτής της σειράς με ειδικότερο τίτλο "Το κάστρο της Θρακιάς". Περιλαμβάνει δέκα θρακιώτικους σκοπούς που φέρουν - κατά τη συνήθη τακτική σ' αυτές τις περιπτώσεις - ως δημιουργό τους τον Καριοφύλλη Δοϊτσίδη που πρώτος τα ανέσυρε από την αφάνεια και τα ηχογράφησε. Πρόκειται για θέματα αντιπροσωπευτικά της θρακιώτικης παραδοσιακής ρυθμολογίας και περιλαμβάνουν ζωναράδικα, συρτά χασάπικα ή συγκαθιστά, "ξισυρτά" και "μπαϊντούσκες". Τραγουδούν τα τρία μέλη της οικογένειας, ενώ τα αφηγηματικά μέρη αποδίδουν η Άννα Καζανίδου και ο Κώστας Στρατηγάκης. Ο Καριοφύλλης Δοϊτσίδης παίζει ούτι, ο Στέφανος Βαρτάνης βιολί, ο Βασίλης Νόνης κανονάκι, ο Κυριάκος Κωστούλας κλαρίνο και ο Μίμης Αγκούσης νταρμπούκα. Ο δίσκος μάλιστα τιμήθηκε με το Βραβείο Οπτικοακουστικών Μέσων της Γαλλικής Ακαδημίας.

Γεωργία Συλλαίου: Ιχνηλάτες του Ιούρα (1993)

Η Γεωργία Συλλαίου είναι μια ιδαίτερη ερμηνεύτρια πολύ εκλεκτικού ρεπερτορίου, ολοκληρωμένη μουσικός και συγγραφέας με καταγωγή από τη Θεσσαλονίκη, όπου έκανε και τις πρώτες μουσικές της σπουδές στο κλασικό τραγούδι, τις οποίες ολοκλήρωσε στην Αυστρία και την Ολλανδία, για επιστρέψει στη Θεσσαλονίκη που αποτελεί και τη βάση της δραστηριότητάς της μαζί με τον σύζυγό της, πιανίστα και συνθέτη Σάκη Παπαδημητρίου. 

Στη δισκογραφία πρωτοεμφανίστηκε το 1993 με το δίσκο Ιχνηλάτες του Ιούρα, ενώ ακολούθησαν αρκετές ακόμη πολύ προσεγμένες δουλειές της, όπως το Τραγούδι της Lulu (1996) με συνθέσεις του συζύγου της, Η μπαλάντα των πειρατών (2000) με διασκευασμένα ξένα και ελληνικά τραγούδια, και Ο σχοινοβάτης (2004) σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου και μουσική του Θάνου Μικρούτσικου.

Με το παρθενικό της άλμπουμ Ιχνηλάτες του Ιούρα που κυκλοφόρησε το 1993 από τη Lyra μάς συστήθηκε η Γεωργία Συλλαίου ως μια ώριμη ερμηνεύτρια με εξαιρετική φωνή κοντράλτο. Ο δίσκος φέρει το διευκρινιστικό υπότιτλο: Τραγούδια από τα νησιά των Εβρίδων. Προσδιορίζεται έτσι η προέλευση του υλικού που αναφέρεται στην πολυπληθή νησιωτική συστάδα του αρχιπελάγους των Εβρίδων, στα δυτικά της Σκοτίας, που κατοικούνται από ελάχιστο πληθυσμό με κελτική καταγωγή. Τα κελτικά λοιπόν παραδοσιακά ηχοχρώματα χαρακτηρίζουν τα επιλεγμένα τραγούδια, τα οποία ενορχήστρωσε ο Μιχάλης Σιγανίδης με λιτή οργανική σύνθεση που απαρτίζουν αξιόλογοι μουσικοί, όπως ο ίδιος ο Σιγανίδης στο κοντραμπάσο και το μαντολίνο, η Ιωάννα Πολυζωίδου στο πιάνο και το αρμόνιο και ο Θόδωρος Ρέλλος στο σαξόφωνο. Τις ανδρικές φωνές αποδίδουν οι: Πέτρος Μπεκιαρίδης, Τάσος Μισυρλής, Τάκης Κανέλλος και Μιχάλης Σιγανίδης.

Η έκδοση είναι πολύ φροντισμένη και περιλαμβάνει πλήρη υπομνηματισμό των τραγουδιών με δίγλωσσα κείμενα που επιμελήθηκε η Βίκυ Καπλάνη, η οποία έκανε και την ελληνική απόδοση των πρωτότυπων στίχων.

Σαβίνα Γιαννάτου: Άνοιξη στη Σαλονίκη (1994)

Θα σταθούμε σήμερα σε άλλον ένα "ανοιξιάτικο" δίσκο. Τίτλος του: Άνοιξη στη Σαλονίκη ή Primavera en Salonico. Από την ισπανόφωνη μάλιστα ονομασία πήρε και το δικό του όνομα ένα εξαιρετικής ποιότητας μουσικό σχήμα που ξεκίνησε τη δραστηριότητά του στα μουσικά μας πράγματα ακριβώς μ' αυτό το δίσκο έχοντας επικεφαλής του την υπέροχη ερμηνεύτρια Σαβίνα Γιαννάτου, η οποία εδώ και 30 χρόνια έχει συνδέσει στενά την καριέρα της με ένα είδος φολκ/έθνικ τραγουδιού που καλύπτει ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου.

Το άλμπουμ Άνοιξη στη Σαλονίκη εκδόθηκε το 1994 από τη Lyra κι έχει ως υπότιτλο την επισήμανση "Σεφαραδίτικα λαϊκά τραγούδια", δηλώνοντας έτσι την προέλευση του υλικού από την εβραϊκή παράδοση που άφησαν κληρονομιά στη Θεσσαλονίκη οι σεφαραδίτες Ισπανοεβραίοι, πριν από τη ναζιστική γενοκτονία που τους εξαφάνισε ουσιαστικά από τη συμπρωτεύουσα. Πρόκειται για τραγούδια μελαγχολικού κατά κανόνα περιεχομένου με ευρεία θεματολογία (κοινωνικά, φυσιολατρικά, ερωτικά θέματα, αλλά και νανουρίσματα) με μουσικά χρώματα που εμπεριέχουν αραβοπερσικές, βυζαντινές και βαλκανικές επιρροές.

Ο Κώστας Βόμβολος είναι ο ενορχηστρωτής του υλικού κι έχει τη γενική επιμέλεια της παραγωγής με την υποστήριξη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, στο ψηφιακό Εργαστήριο Οπτικοακουστικής του οποίου πραγματοποιήθηκε η ηχογράφηση με την επίβλεψη του καθηγητή Γιώργου Παπανικολάου. Εκτός από τον Βόμβολο που παίζει κανονάκι και ζίλια, συμμετέχουν τα υπόλοιπα μέλη του σχήματος Primavera en Salonico, δηλαδή ο Μιχάλης Σιγανίδης στο κοντραμπάσο, ο Κυριάκος Γκουβέντας στο βιολί και τη βιόλα, ο Γιώργος Αλεξανδρής στο ούτι και τον ταμπουρά και ο Λευτέρης Αγγουριδάκης στο μπεντίρ και το τουμπερλέκι. Εξαιρετική η ερμηνεία της Σαβίνας Γιαννάτου που αποδίδει τα τραγούδια στην ισπανόφωνη διάλεκτο των παλιών σεφαραδιτών Εβραίων.

Η έκδοση είναι εξαιρετικά επιμελημένη με πλούσιο πληροφοριακό υλικό και τρίγλωσσα επεξηγηματικά σχόλια (ελληνικά, αγγλικά, ισπανικά) και κείμενα που υπογράφουν ο Κώστας Βόμβολος και ο (αείμνηστος πια) καθηγητής του ΑΠΘ Ξενοφών Κοκόλης, ο οποίος μας δίνει μεταφρασμένο κι ένα ποίημα του Μπόρχες με τίτλο "Una llave en Salonica" (Ένα κλειδί στη Θεσσαλονίκη), ενώ η φωτογραφία που κοσμεί το εξώφυλλο προέρχεται από το βιβλίο του Κώστα Κοψιδά "Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης".

Συλλογή: Γυναίκες στην παράδοση (1999)

Άλλο ένα αφιέρωμα στη γυναίκα εκδόθηκε το 1999 από τη Lyra με τίτλο Γυναίκες στην παράδοση. Αυτή τη φορά έχει επιλεγεί αποκλειστικά υλικό από το θησαυροφυλάκιο της ανεξάντλητης ελληνικής παράδοσης με τραγούδια από κάθε γωνιά του ελληνισμού, από τη Μακεδονία και τη Θράκη ως το Μοριά, τη νησιωτική Ελλάδα και τη Μικρά Ασία. 

Τα τραγούδια αποδίδουν σπουδαίες ελληνίδες ερμηνεύτριες, κάποιες ειδικευμένες σ' αυτό το ρεπερτόριο, όπως η Ξανθίππη Καραθανάση, η Γιώτα Βέη και η Ιωάννα Λημνιού-Πισμίρη, και κάποιες άλλες που διακρίθηκαν περισσότερο σε άλλα μουσικά πεδία, αλλά συχνά πυκνά στην καριέρα τους έχουν σκύψει με σεβασμό και στην ελληνική παραδοσιακή μουσική, όπως: Ελένη Βιτάλη, Γλυκερία, Άλκηστις Πρωτοψάλτη, Μαριώ, Σαβίνα Γιαννάτου, Μελίνα Κανά, Νένα Βενετσάνου, Ελένη Τσαλιγοπούλου, Αναστασία Μουτσάτσου, Λιζέτα Καλημέρη, Κρίστη Στασινοπούλου και Δώρα Μασκλαβάνου.

Αντιγράφω μέρος του ενδιαφέροντος εσώκλειστου σημειώματος της έκδοσης: "Οι γυναίκες της παράδοσης βρίσκονται πάντα δίπλα μας, αθόρυβα αλλά ουσιαστικά. Στο σπίτι, στο γλέντι, στη λύπη, στο θρήνο. Υμνούν τα θαύματα της φύσης και καταριούνται το άδικο του θανάτου. Η κόρη ερωτεύεται, η μάνα τη μια στιγμή γιορτάζει τη χαρά του παιδιού της και τη άλλη θρηνεί την κακή μοίρα του άντρα ή του γιου της. Ο κύκλος της ζωής παρουσιάζεται σ' αυτό το δίσκο σε όλο του το μεγαλείο. Ταυτόχρονα οι ρυθμοί και οι μελωδίες κάνουν την παλαιότερη Ελλάδα να ανταμώσει με τη νεότερη. Τα ερωτικά δεκαπεντασύλλαβα εναλλάσσονται με τα συρτά και τα νησιώτικα. Τα δημοτικά της Θράκης και τα ζωναράδικα συναντούν τα υπέροχα τραγούδια της Μικράς Ασίας...".

Γιάννης Πάριος: Τα νησιώτικα (1982)

Ο Γιάννης Πάριος συνέχισε και στη δεκαετία του '80 να ηχογραφεί ασταμάτητα προσωπικούς δίσκους κάθε χρόνο γνωρίζοντας πάντα ευρεία εμπορική αποδοχή. Το αποκόρύφωμα πάντως ήρθε το 1982 με τα περίφημα πλέον Νησιώτικα που αποτελούν την πιο εμπορική στιγμή της μεγάλης του καριέρας και μια από τις εμπορικότερες συνολικά της ελληνικής δισκογραφίας, αφού ξεπέρασε πια το ένα εκατομμύριο πωλήσεων κι έγινε πολλαπλά πλατινένια.

Ο σπουδαίος ερμηνευτής θέλησε με το δίσκο αυτό - αλλά και με μια ενδιαφέρουσα συνέχειά του δέκα χρόνια αργότερα (1992) - να αποτίσει φόρο τιμής στον τόπο της καταγωγής του ερμηνεύοντας ένα υλικό, με το οποίο είχε βιωματική σχέση. Το λέει άλλωστε χαρακτηριστικά και ο ίδιος στο εσώφυλλο του δίσκου: "Τα θαλασσινά τραγούδια είναι τραγούδια μιας ζωής. Αυτά μεπαρότρυναν να "ζηλέψω" και να γίνω τραγουδιστής. Είνια τραγούδια που τ' άκουγα να τα λέει στο φάρο, στο νησί μου, ο πατέρας μου με τους φίλους του, να τα λένε οι κομπανίες, να τα χορεύουν τα κορίτσια και τ' αγόρια. Αυτά λοιπόν είναι για μένα τα καλύτερα τραγούδια, τα τραγούδια που αγαπώ πιο πολύ απ' όλα, τα τραγούδια της κούνιας μου...".

Είκοσι τέσσερα συνολικά τραγούδια αποτελούν το σώμα του διπλού αυτού δίσκου. Τραγούδια που αποπνέουν τη θαλασσινή αύρα του Αιγαίου κι απλώνονται από τις Κυκλάδες ως το Ανατολικό Αιγαίο και φτάνουν ως την Κρήτη. Η αρχική τους πηγή ανατρέχει στην αυθεντική παράδοση, αλλά εδώ υπογράφονται από τους γνωστότερους σκαπανείς του είδους, όπως ο Γιώργος Κονιτόπουλος ή ο Κώστας Μουντάκης, οι οποίοι τα διασκεύασαν κατάλληλα και τα συντήρησαν ζωντανά στον τόπο τους κάνοντάς τα δημοφιλή σε όλο τον ελληνισμό. 

Η απόδοση του Γιάννη Πάριου είναι πιστή στην αυθεντική τους ερμηνεία φροντίζοντας με απόλυτη σεμνότητα να θέσει τον εαυτό του στην υπηρεσία τους και όχι το αντίθετο, όπως συνήθως συμβαίνει με τους πρωτοκλάσους ερμηνευτές. Με ειδικό σημείωμά του στη νεότερη επανέκδοση του δίσκου (2002) ο Λευτέρης Παπαδόπουλος επισημαίνει: "Πιστεύω ακράδαντα ότι ο Πάριος στιγμή δε ζορίστηκε να τα ερμηνεύσει αυτά τα τραγούδια. Του βγήκαν όλα με ένα "αχ", με μιαν ανάσα, γιατί ήταν γεννημένος μέσα απ' αυτή τη μουσική, μέσα απ' αυτούς τους στίχους, μέσα από τα βιολιά και τα λαούτα που τον συντρόφεψαν, για να τον βοηθήσουν να φτάσει στο ύψος της ερμηνείας που έφτασε. Και ακριβώς αυτό το μοναδικό υλικό, σε συνδυασμό με την τέλεια απόδοση, την τέλεια έκφραση, την ολοφανερη συγκίνηση και την αυθεντικότητα, οδήγησε αυτόν το δίσκο-στολίδι σε όλες τις δισκοθήκες...".

Λιτή η ορχήστρα που συνοδεύει τον ερμηνευτή. Ο Γιώργος Κονιτόπουλος παίζει βιολί, ο Βαγγέλης Κονιτόπουλος λαούτο, ο Τάκης Σούκας σαντούρι, ο Γ. Ευστρατιάδης κιθάρες και ο Νίκος Τσεσμελής κοντραμπάσο. Στα φωνητικά συμμετέχουν η Χαρούλα Αλεξίου, η Αγγελική Κονιτοπούλου και η Στέλλα Κλουβάτου.

Γιώργος Κόρος, Ανδρέας Τσαούσης: Βουνίσια και καμπίσια (1973)

Όπως λέγαμε και χθες, ο μεγάλος λαϊκός βιολιστής Γιώργος Κόρος μάς έχει δώσει κατά καιρούς και δικές του συνθέσεις, πολλές από τις οποίες κινούνταν στο παραδοσιακό χρώμα του δημώδους ήχου πατώντας πάνω σε προϋπάρχοντες δημοτικούς δρόμους με την προσθήκη πρωτότυπων στίχων. Η πιο χαρακτηριστική ολοκληρωμένη δουλειά του στο συγκεκριμένο πεδίο εκδόθηκε το 1973 από τη Margophone, θυγατρική εταιρεία της Minos, με τίτλο "Βουνίσια και καμπίσια".

Στο δίσκο περιλαμβάνονται δώδεκα τραγούδια δημώδους ύφους με ηχοχρώματα της στεργιανής Ελλάδας. Τα ερμηνεύει μια θρυλική μορφή του δημοτικού μας τραγουδιού, ο ρουμελιώτης τραγουδιστής Ανδρέας Τσαούσης (1925-2021), ο οποίος από τα μέσα της δεκαετίας του '50 και για πέντε σχεδόν δεκαετίες έχτισε τον προσωπικό του μύθο τραγουδώντας κυρίως στην επαρχία και στα παραδοσιακά πανηγύρια με επίκεντρο της περιοχές της Βοιωτίας, της Φωκίδας και της Φθιώτιδας. Διέθετε ογκώδη και επιβλητική φωνή που τον έκανε ακαταμάχητο ερμηνευτή κυρίως για το ρουμελιώτικο τραγούδι, όπου και στήριξε τη μεγάλη του καριέρα. Ιδού μερικές από τις ιστορικές ηχογραφήσεις του: Ποιος είδε τέτοιο θαύμασμα, Θα αλλάξω σπίτι και θαρθώ, Πατέρα μας μεγάλωσες, Καινούργιοι δρόμοι, Πώς περάσανε τα χρόνια, Εκεί ψηλά στον Παρνασσό, Θα πάρω δρόμο μακρινό, Κανείς γιατρός δεν μπόρεσε, Πανάθεμά σας βάσανα και πολλά άλλα.

Ο δίσκος "Βουνίσια και καμπίσια" του Γιώργου Κόρου υπήρξε ο πρώτος ολοκληρωμένος προσωπικός δίσκος του Ανδρέα Τσαούση και η δουλειά που τον καθιέρωσε. Περιέχει ηχογραφήσεις που είχαν ήδη κυκλοφορήσει στις 45 στροφές κατά το διάστημα 1969-1972. Ξεχώρισαν τα τραγούδια: Βασανισμένε άνθρωπε, Κορμί μου πώς κατάντησες, Πήρα το διαβατήριο, Ο εργένης. Συνοδεύει η δημώδης ορχήστρα του Γιώργου Κόρου με το κλαρίνο του Γιώργου Μπαλατσού σε πρωταγωνιστικό ρόλο.

Μαρίζα Κωχ: Σ' αυτή την πόλη (1998)

Το πανέμορφο ξανθόμαλλο κορίτσι με τα θαλασσινά μάτια μεγαλωμένο στη Σαντορίνη από Γερμανό πατέρα που βρέθηκε στην Ελλάδα στα χρόνια της γερμανικής κατοχής, η εξαίσια ερμηνεύτρια του Νίκου Χουλιαρά, του Μάνου Λοΐζου, του Θάνου Μικρούτσικου, του Γιάννη Σπανού και του Νότη Μαυρουδή, η χαρισματική τραγουδοποιός που έχτισε μια κολοσσιαία καριέρα εισάγοντας τον ροκ ήχο στις παραδοσιακές μας μελωδίες κι αργότερα μας σύστησε τον ποιητή Νίκο Καββαδία, πριν από τον Μικρούτσικο, αυτή που κάποια στιγμή αφιέρωσε ολοκληρωτικά τις δυνάμεις της στο παιδικό τραγούδι και δεν έπαψε ποτέ μέχρι σήμερα να είναι ενεργή και δημιουργική με πνεύμα ανοιχτό και βαθιά κοινωνικό και ανθρώπινο, συμπληρώνει σήμερα αισίως τα 80 της χρόνια, πάντα ακμαία κι έτοιμη να μας δροσίσει με φρέσκιες μουσικές ιδέες!

Η αγαπημένη Μαρίζα Κωχ (γενν. 14 Μαρτίου 1944) έχει σήμερα τα ογδοηκοστά της γενέθλια, αλλά φαίνεται πως ο χρόνος δεν κατάφερε ακόμη να κάμψει τη δημιουργική της ορμή, ενώ πολύ πρόσφατα (2022) έλαβε μέρος ως ερμηνεύτρια στο αδόκητο κύκνειο άσμα του Νότη Μαυρουδή με τίτλο "Οχτώ κρυφές μπαλάντες". Η ίδια έχει ήδη καλύψει μια μακρά δημιουργική διαδρομή άνω του μισού αιώνα χαρίζοντάς μας πληθώρα υπέροχων δικών της τραγουδιών. Μάλιστα το 1996 φρόντισε να εξασφαλίσει τη δισκογραφική της ανεξαρτησία ιδρύοντας την εταιρεία δίσκων Verso, όπου έκτοτε εκδίδει αποκλειστικά κάθε καινούργια της δουλειά.

Το 1998 λοιπόν από τη Verso η Μαρίζα Κωχ κυκλοφόρησε το άλμπουμ "Σ' αυτή την πόλη" με δώδεκα τραγούδια αναδρομικού χαρακτήρα στοιχειοθετώντας έτσι ένα μικρό προσωπικό της πορτρέτο από τη δουλειά μιας δεκαετίας και συγκεκριμένα από το άλμπουμ "Εθνική Οδός" (1989) με ενδιάμεσους σταθμούς τους δίσκους "Διπλή βάρδια" (1992) και "Η Γοργόνα ταξιδεύει τον μικρό Αλέξανδρο" (1997) που υπήρξε και η παρθενική έκδοση της νεοσύστατης τότε δισκογραφικής της εταιρείας. Τα εννιά από τα δώδεκα τραγούδια έχουν μουσική και στίχους δικούς της, ενώ περιλαμβάνονται και τρία διασκευασμένα από την ίδια παραδοσιακά θέματα ("Άστρο της αυγής", "Σαν πας στα ξένα", "Σ' το 'πα και σ' το ξαναλέω"). 

Όλα τα τραγούδια αναβλύζουν αρώματα της ελληνικής παράδοσης που επισημαίνονται με έμφαση κι από την ανάλογη ενορχήστρωση. Η ίδια μάλιστα προσδιορίζει ακριβέστερα το στόχο αυτής της δουλειάς: "...Σ' αυτό το πορτρέτο διαλεξα τραγούδια μου από δίσκους που κυκλοφόρησαν τα τελευταία δέκα χρόνια. Πιστεύω ότι το χρωστάω στα χιλιάδες παιδιά που γνώρισα και κοίταξα βαθιά μέσα στα μάτια, αλλά και στο παιδί που έχω μέσα στην καρδιά μου και δεν παρηγιέται παρά μόνο με το τραγούδι".

Λουδοβίκος των Ανωγείων: Ο έρωτας στην Κρήτη είναι μελαγχολικός (1988)

Με τη σταθερή υποστήριξη του Μάνου Χατζιδάκι ο τραγουδοποιός Λουδοβίκος των Ανωγείων βρήκε το δρόμο του στην ελληνική δισκογραφία κι έτσι, τρία χρόνια μετά την παρθενική του εμφάνιση με τα "Μοιρολόγια", ήρθε η δεύτερη προσωπική του δουλειά με τον ποιητικό τίτλο "Ο έρωτας στην Κρήτη είναι μελαγχολικός".

Ο λυρικός δημιουργός εδώ μας χαρίζει όμορφες μελωδίες πατώντας με στέρεο βηματισμό πάνω στα κρητικά ηχοχρωματικά μονοπάτια και σε στίχους με επίμονο ερωτικό προσανατολισμό που σκάρωσε ο ίδιος ή και άλλοι ανώνυμοι και επώνυμοι κρητικοί στιχοπλόκοι. Περιλαμβάνονται επίσης και δυο οργανικά θέματα ("Το ελαφόνερο", "Κορακόπετρα"), καθώς κι ένα τραγούδι ("Στης Γραμβούσας τ' ακρωτήρι") του Κώστα Μουντάκη, ενώ ο κύκλος κλείνει με δυο τρυφερά μοιρολόγια που μοιάζουν να ολοκληρώνουν τον κύκλο των "Μοιρολογιών" που είχε προηγηθεί. 

Ο Μάνος Χατζιδάκις στο ένθετο φυλλάδιο της έκδοσης μας δίνει τις δικές του διεισδυτικές επισημάνσεις: "...Το τραγούδι του Λουδοβίκου μπερδεύεται στα πόδια του έρωτα και χάνει θαυμαστά, αν είναι τούτο δυνατό, την ισορροπία του. Κι από κει η φωνή στ' Ανώγεια χάνεται απ' τα ψηλά και κατεβαίνει στις πλαγιές, για να περιφερθεί στις πεδιάδες και στα οροπέδια  μαζί με τ' αεράκι της άνοιξης ή το βοριά του χειμώνα... Ο Έρωτας στ' Ανώγεια είναι μελαγχολικός, γιατί τον τραγουδούν μοναδικά. Στην Κρήτη, γιατί τον ερμηνεύουν βαθιά. Και στην Ελλάδα, γιατί τον απέδονται αναπάντεχα, πρωταρχικά, σχεδόν εθνικά. Ο Έρωτας υπήρξε Ελληνικός!".

Τα τραγούδια αυτή τη φορά δεν αποδίδονται από μια απλή φωνή κι ένα μαντολίνο, αλλά εμπλουτισμένα με χυμώδη ενορχηστρωτικά σχήματα που περιλαμβάνουν την κιθάρα του Θανάση Μπίκα, ο οποίος επιμελήθηκε και την ενορχήστρωση, τα μαντολίνα του Λουδοβίκου και του Βασίλη Δραμουντάνη, το βιολοντσέλο του σπουδαίου Σωτήρη Ταχιάτη, τα κρουστά του Μιχάλη Κλαπάκη και το νέι του Χρίστου Τσιαμούλη. Στα φωνητικά συμμετέχουν η Χριστίνα Τσάλτα και η Ελισάβετ Καρατσόλη. Το όμορφο σχέδιο του εξωφύλλου ζωγράφισε ο Αλέξανδρος Λεβίδης.

Κώστας Μουντάκης: Η Κρήτη και τα ένδοξα παιδιά της (1964)

Ρεθυμνιώτης ήταν ο θρυλικός προπολεμικός λυράρης Ανδρέας Ροδινός, για τον οποίο μιλήσαμε χθες. Ρεθυμνιώτης επίσης κι ο κορυφαίος συνθέτης Νίκος Μαμαγκάκης. Ευκαιρία σήμερα να αναφερθούμε (και πάλι) στον πιο σημαντικό Ρεθυμνιώτη λυράρη της μεταπολεμικής περιόδου, τον υπέροχο Κώστα Μουντάκη που γεννήθηκε σαν σήμερα, στις 10 Φεβρουαρίου 1926, κι έφυγε από τη ζωή το 1991 έχοντας αφήσει μια πλούσια δισκογραφική παρακαταθήκη από το 1950 που παρουσίασε την πρωτόλεια ηχογράφησή του ("Συρτός νέος Καστελιανός") κι από το 1966 και μετά, όταν άρχισε να ηχογραφεί μεγάλους δίσκους για τις 33 στροφές. Συχνά μάλιστα οι δίσκοι του ξέφευγαν από την τυπική συλλογή κρητικών σκοπών και τραγουδιών και λειτουργούσαν ως αυτοτελείς θεματικοί κύκλοι, όπως: "Η μάχη της Κρήτης" (1970), "Αναφορά στον Καζαντζάκη" (1976) και "Κρητική Αναγέννηση" (1983).

Το 1964 λοιπόν από την Odeon ο Κώστας Μουντάκης παρουσίασε ένα δισκάκι 45 στροφών σε μορφή extended με γενικό τίτλο "Η Κρήτη και τα ένδοξα παιδιά της" εμπνευσμένο από τους δυο μεγάλους Βενιζέλους, τον Ελευθέριο και τον Σοφοκλή, που γεννήθηκαν στην Κρήτη και διετέλεσαν πρωθυπουργοί της Ελλάδας. Περιλαμβάνονται τέσσερα αφιερωματικά τραγούδια: Βενιζέλε εθνοπατέρα μας, Ο Ύμνος της Κρήτης, Αετόπουλα απ' τον Ομαλό, Λεβεντογέννα Κρήτη μας. Ο λόγος έχει αναπόφευκτα έναν επικό τόνο, ενώ η μουσική είναι εμποτισμένη με τα κρητικά χρώματα της λύρας του Μουντάκη, ο οποίος επίσης τραγουδά συνοδευόμενος από χορωδιακό σχήμα με την Αγγελική Μουντάκη και τη Χρυσάνθη Βαρούχα. Στο λαούτο συνοδεύει ο Δημήτρης Τσαγκαράκης, ενώ πιάνο και καμπάνα παίζει ο Σπύρος Περιστέρης.

Αδελφοί Βαλκάνη: Μπάντα της Φλώρινας (1996)

Στην πρόσφατη παρουσίαση του δίσκου "Τραγούδια και σκοποί της Μακεδονίας" (1992) με την Ξανθίππη Καραθανάση είχαμε επισημάνει ότι από το υλικό εκείνου του δίσκου εξαιρούνταν τα χάλκινα πνευστά που αποτελούν ιδιαίτερο μουσικό χαρακτηριστικό κάποιων περιοχών της δυτικής και κεντρικής Μακεδονίας (Φλώρινα, Καστοριά, Γουμένισσα). Σήμερα λοιπόν μας δίνεται η ευκαιρία να καλύψουμε κι αυτή την εξαίρεση, ώστε να έχουμε ολοκληρωμένη την εικόνα των παραδοσιακών ήχων της Μακεδονίας, έστω κι αν η χρήση των χάλκινων περιορίζεται στους συγκεκριμένους γεωγραφικούς και πληθυσμιακούς θύλακες.

Ιστορικά φαίνεται ότι οι μπάντες με χάλκινα πνευστά, που ανθούν στην ευρύτερη βαλκανική χερσόνησο, πρωτοεμφανίστηκαν κατά τον 19ο αιώνα, την εποχή των μεγάλων πολιτικοστρατιωτικών ζυμώσεων στην περιοχή της Μακεδονίας, και είχαν προέλευση από τις στρατιωτικές μπάντες της εποχής. Το 1960 ιδρύθηκε στη Φλώρινα μια από τις ιστορικότερες μπάντες, η περίφημη Μπάντα της Φλώρινας, από τον Τάσο Βαλκάνη, διευθυντή τότε της Φιλαρμονικής του Δήμου Φλώρινας. Έκτοτε η υπερδραστήρια αυτή μπάντα έχει αδιάλειπτη παρουσία επί δεκαετίες με πάμπολλες δημόσιες και ιδιωτικές εμφανίσεις στις γύρω περιοχές. Μάλιστα από τα μέσα της δεκαετίας του '90 κατάφερε να αποκτήσει πανελλήνια φήμη μέσα από δύο υπέροχα άλμπουμ που ηχογράφησε, αλλά και μέσα από μια σειρά πολύ πετυχημένων συνεργασιών με τον σαξοφωνίστα Φλώρο Φλωρίδη, τον συνθέτη Χρήστο Νικολόπουλο και το συγκρότημα Χειμερινοί Κολυμβητές, ενώ μόλις το 2021 κυκλοφόρησε κι ένας τρίτος δίσκος τους με τίτλο "Μελωδίας ροδόσταγμα" με τα νεότερα (τρίτης γενιάς) μέλη της μπάντας.

Η πρώτη και σημαντικότερη από τις ηχογραφήσεις αυτές κυκλοφόρησε το 1996 από την Ano Kato Records με τον λιτό τίτλο Μπάντα της Φλώρινας και γνώρισε αμέσως πολύ μεγάλη εμπορική επιτυχία. Ο χορταστικός δίσκος περιλαμβάνει 18 ορχηστρικά θέματα, τα περισσότερα βασισμένα σε τοπικούς παραδοσιακούς χορούς, μαζί με αυτοσχεδιαστικά μέρη που αγγίζουν το πεδίο της τζαζ. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στο στούντιο Πολύτροπον της Θεσσαλονίκης τον Φεβρουάριο του 1996. Η μπάντα συμμετείχε με τη νεότερη σύνθεσή της έχοντας πλέον επικεφαλής τους αδελφούς Λάζαρο και Γεώργιο Βαλκάνη που παίζουν κλαρίνο και ακορντεόν αντίστοιχα. Μαζί τους οι εξαιρετικοί σολίστες Χρήστος Χασάπης και Παντελής Στόικος (κορνέτα), Παναγιώτης Ιωάννου (τρομπόνι), Αθανάσιος Σαμαράς (τύμπανα) και ο θεσσαλονικιός συνθέτης και σαξοφωνίστας Φλώρος Φλωρίδης, διαχρονικό μέλος των Χειμερινών Κολυμβητών, ο οποίος σχεδίασε και το εικαστικό μέρος της πολύ προσεγμένης έκδοσης.

Σωκράτης Σινόπουλος, Derya Türkan: Γράμμα από την Πόλη (2002)

Ο Σωκράτης Σινόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1974 κι έκανε αξιόλογες μουσικές σπουδές με ειδίκευση στην κλασική κιθάρα, ενώ παράλληλα εντρύφησε στη βυζαντινή και δημοτική μας παράδοση πλάι στον Σίμωνα Καρά. Από πολύ μικρή ηλικία βρέθηκε στο μουσικό σχήμα Λαβύρινθος του Ross Daly και στη συνέχεια συνεργάστηκε με τον Γιάννη Τσιαμούλη και την Παιδική του Χορωδία έχοντας ήδη εντοπίσει το αποκλειστικό του ενδιαφέρον στην Πολίτικη Λύρα, της οποίας θεωρείται ο σημαντικότερος σύγχρονος δεξιοτέχνης κι έχει αποτυπώσει την τέχνη του στην ηχογράφηση του δίσκου "Λύρα" (1995) από την FM Records.

Η διαρκής αναζήτηση της βαθύτερης ουσίας της παραδοσιακής μας μουσικής στο ευρύτερο γεωγραφικό της πλαίσιο τον οδήγησε στη γνωριμία και συνεργασία του με τον δραστήριο συνομήλικό του Τούρκο δεξιοτέχνη του ίδιου οργάνου Derya Türkan (γενν. 1973), η οποία απέφερε το δίσκο "Γράμμα από την Πόλη" που ηχογραφήθηκε στην Κωνσταντινούπολη τον Νοέμβριο του 1999 και πρωτοκυκλοφόρησε στην Αμερική το 2001 με τον αγγλόφωνο τίτλο "Letter from Istanbul", ενώ η ελληνική έκδοση κυκλοφόρησε το 2002 από την εταιρία Μελωδικό Καράβι.

Το υλικό του δίσκου αποτελείται από μουσικές που αγγίζουν την ευρύτερη παράδοση της Βυζαντινής και Οθωμανικής επικράτειας με ανάμικτα στοιχεία λαϊκής και λόγιας μουσικής αυτών των περιοχών δοσμένα με σκοπούς χορευτικούς μέσα από την πολυμορφία των λαϊκών δρόμων (ουσάκ, ραστ, χιτζάζ κλπ). Μοιάζει με μωσαϊκό ηχοχρωμάτων με υλικά από την ελληνική και τουρκική παράδοση ερμηνευμένα διαλεκτικά με δυο "πολίτικες" λύρες, μία από έναν Έλληνα και μία από έναν Τούρκο, σε μιαν εξαίσια συνομιλία που καταργεί τα χωροχρονικά σύνορα και γεφυρώνει ιδανικά το τεχνητό χάσμα μεταξύ των δύο πλευρών.