Γιάννης Παπαϊωάννου: Βαδίζω και παραμιλώ (2007)

Άλλη μια ενδιαφέρουσα συλλογή αυθεντικών ηχογραφήσεων του Γιάννη Παπαϊωάννου από τις δεκαετίες του '40 και '50, τότε που κυριαρχούσαν οι 78 στροφές για δίσκους γραμμοφώνου, εκδόθηκε το 2007 από την ΜΒΙ με τίτλο «Βαδίζω και παραμιλώ». Περιλαμβάνει 14 κλασικά τραγούδια του μεγάλου βάρδου του ρεμπέτικου, τα περισσότερα ερμηνευμένα από τον ίδιο, όπως το συνήθιζε.

Ανάμεσα στα κλασικά αυτά τραγούδια ξεχωρίζουν ασφαλώς μερικές στιγμές που έχουν μείνει στην ιστορία του ελληνικού πενταγράμμου, όπως το τραγούδι του τίτλου που έχει γνωρίσει πολλές νεότερες επανεκτελέσεις και φυσικά το σπουδαίο χασάπικο «Απ' της Ζέας το λιμάνι», ο περίφημος «Καπετάν Αντρέας Ζέππος» (που ήταν πραγματικό πρόσωπο και ένα είδος εργοδότη του συνθέτη όταν ασκούσε το επάγγελμα του ψαρά) και φυσικά η πολυτραγουδισμένη σε χορούς και πανηγύρια «Βαγγελίτσα». 

Όλα τα τραγούδια έχουν μουσική και στίχους του Γιάννη Παπαϊωάννου, εκτός από δύο («Μη με κοιτάς στα μάτια», «Απ' της Ζέας το λιμάνι») που έχουν στίχους του Μάρκου Βαμβακάρη και του Χαράλαμπου Βασιλειάδη αντίστοιχα. Εκτός από τον συνθέτη τραγουδούν επίσης: Οδυσσέας Μοσχονάς, Δημήτρης Περδικόπουλος, Πρόδρομος Τσαουσάκης, Στέλιος Καζαντζίδης, Ευάγγελος Σοκορέλης και Μάρκος Βαμβακάρης. Στις δεύτερες φωνές ακούγονται οι: Πόλυ Πάνου, Στέφανος Σπιτάμπελος, Θανάσης Ευγενικός, Χρήστος Λουρεντζής, Χρήστος Βλασσίου, Γιώργος Κωνσταντινίδης και Μαίρη Ζαννέτ.

Γιάννης Παπαϊωάννου: Οι μεγάλοι του ρεμπέτικου (1976)

Το καινούργιο μας αφιέρωμα παίρνει αφορμή από μια δυσάρεστη επέτειο. Σαν σήμερα, στις 3 Αυγούστου 1972, νωρίς τα χαράματα στο Πέραμα έχασε τη ζωή του από τροχαίο δυστύχημα ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους του κλασικού ρεμπέτικου της προπολεμικής και πρώτης μεταπολεμικής περιόδου, ο Γιάννης Παπαϊωάννου (1913-1972), επιστρέφοντας στο σπίτι του από το νυχτερινό μαγαζί στις Τζιτζιφιές, όπου εργαζόταν. Ήταν μόλις 59 χρονών.

Ο Γιάννης Παπαϊωάννου ήταν Μικρασιάτης (γεννήθηκε στην Κίο, στην περιοχή της Προποντίδας), αλλά μικρός ακόμη βρέθηκε στην Αθήνα μετά την Καταστροφή του 1922, όπου αναγκάστηκε από παιδί να μπει στη βιοπάλη. Η πρώτη του δουλειά ήταν ψαράς, αλλά στη συνέχεια καταπιάστηκε και με πολλά άλλα επαγγέλματα, όπως χαμάλης στο λιμάνι του Πειραιά, μαραγκός και οικοδόμος, ενώ - σύμφωνα με προσωπική του μαρτυρία - ήταν και πολύ καλός τερματοφύλακας! Παράλληλα έπαιζε μαντολίνο, ενώ κρυφά από την αυστηρή μητέρα του άρχισε να μαθαίνει μπουζούκι, ώσπου το 1933 σκάρωσε το πρώτο του τραγουδάκι, την περίφημη «Φαληριώτισσα», η οποία λίγα χρόνια αργότερα (μάλλον το 1937) δισκογραφήθηκε κιόλας και η μεγάλη επιτυχία που γνώρισε τον έστρεψε οριστικά στο τραγούδι, το οποίο πλούτισε με σπουδαία λαϊκά τραγούδια που γνώρισαν πανελλήνια απήχηση. Ιδού μερικά: «Φαληριώτισσα», «Μοδιστρούλα», «Πριν το χάραμα», «Απ' της Ζέας το λιμάνι», «Σβήσε το φως να κοιμηθούμε», «Άνοιξε, άνοιξε γιατί δεν αντέχω», «Ανδρέας Ζέππος», «Μες στην Πόλης τα στενά», «Βαδίζω και παραμιλώ» και πολλά άλλα. Ήδη πριν από τον πόλεμο είχε ενταχθεί για ένα διάστημα στην περίφημη «ρεμπέτικη τετράδα» του Μάρκου Βαμβακάρη και του Στράτου Παγιουμτζή, ενώ μεταπολεμικά (στις αρχές του '50) έγινε ο πρώτος λαϊκός καλλιτέχνης που πέρασε τον Ατλαντικό κι έκανε εμφανίσεις στον απόδημο ελληνισμού της Αμερικής. Από τα μέσα της δεκαετίας του '50 γνωρίστηκε με τον Βασίλη Τσιτσάνη κι άρχισε έτσι μια μακροχρόνια φιλία και συνεργασία που κράτησε ως τον αδόκητο θάνατό του.

Από την εξαιρετική δισκογραφική σειρά «Οι μεγάλοι του ρεμπέτικου» που εκδόθηκε στα μέσα της δεκαετίας του '70 από τη Minos (Margo) με την εγγυημένη επιμέλεια του Κώστα Χατζηδουλή ο υπ' αριθμόν 4 δίσκος ήταν αφιερωμένος στον Γιάννη Παπαϊωάννου με 14 αυθεντικές ηχογραφήσεις γραμμοφώνου της περιόδου 1935-1950. Ανάμεσά τους και μερικά από τα ωραιότερα τραγούδια του, όπως: «Φαληριώτισσα», «Μοδιστρούλα» και «Όταν δω τα δυο σου μάτια». Βασικός ερμηνευτής είναι ο ίδιος ο συνθέτης, ενώ μαζί του ακούγονται και άλλοι σπουδαίοι βάρδοι του αυθεντικού ρεμπέτικου, όπως ο Στράτος Παγιουμτζής, ο Οδυσσέας Μοσχονάς, η Σωτηρία Μπέλλου, ο Σπύρος Ευσταθίου και ο Ηλίας Ποτοσίδης. Στη συλλογή περιλαμβάνονται και δυο οργανικά θέματα και μάλιστα με τον ίδιο τίτλο, αλλά με διαφορετικό σκοπό («Σέρβικο σμυρνέικο»).

Δήμος Μούτσης: Πέντε δίσκοι 45 στροφών (1967-1972)

Πριν από 88 χρόνια ακριβώς, στις 2 Αυγούστου 1938, γεννήθηκε στον Πειραιά ο εκλεκτός συνθέτης Δήμος Μούτσης (1938-2024), ένας από τους κορυφαίους τραγουδοποιούς που έβγαλε το ελληνικό πεντάγραμμο, δημιουργός εξαίρετων τραγουδιών που αγαπήθηκαν πολύ κι έχουν γίνει πλέον κλασικά γνωρίζοντας μάλιστα πολλαπλές επανεκτελέσεις στη δισκογραφία, αλλά και στα ζωντανά προγράμματα.

Η καριέρα του Δήμου Μούτση διακρίνεται σε δύο μεγάλες φάσεις που θα μπορούσαμε να τις θεωρήσουμε ετερόκλητες, αν δεν υπήρχε ο συνεκτικός δεσμός της μελωδικής τους βάσης και του χαρακτηριστικού ύφους του συνθέτη που τελικά καταφέρνει να τις ενοποιεί μια χαρά. Η «λαϊκή» περίοδός του ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του '60, ουσιαστικά το 1967, όταν εντάχθηκε στο δυναμικό της Columbia και γνωρίστηκε με τον Νίκο Γκάτσο, με τον οποίο θα γράψει δεκάδες υπέροχα λαϊκά τραγούδια, ως τα τέλη της επόμενης δεκαετίας που οριοθετείται με το άλμπουμ «Δρομολόγιο», όπου ξανασυντάται μετά από ένα διάλειμμα με τον Νίκο Γκάτσο. Η δεύτερη φάση διαπλέκεται αρχικά με την πρώτη, αφού τοποθετείται στα μέσα της δεκαετίας του '70 με τον σημαντικό κύκλο μελοποιημένης ποίησης «Τετραλογία», αλλά παγιώνεται μετά το 1981 με τον οριακό δίσκο «Φράγμα» και ολοκληρώνεται το 1994 με το άλμπουμ «Για πούλημα λοιπόν» που αποτέλεσε το κύκνειο δισκογραφικό του άσμα, αφού στα 30 χρόνια που έζησε ακόμη δεν ξαναμπήκε στο στούντιο για καινούργια τραγούδια! 

Η πρώτη πενταετία της «λαϊκής» φάσης του Δήμου Μούτση κυριαρχείται από ηχογραφήσεις για δίσκους 45 στροφών που τότε ακόμη αποτελούσαν τον κυριότερο φορέα ήχου για το ευρύ κοινό. Από την πενταετία λοιπόν 1967-1972 έχω επιλέξει πέντε δισκάκια 45 στροφών με δέκα πασίγνωστα τραγούδια του συνθέτη που ερμηνεύουν τρεις από τους αγαπημένους του τραγουδιστές, η Βίκυ Μοσχολιού, ο Σταμάτης Κόκοτας και ο Μανώλης Μητσιάς. Τα τρία πρώτα δισκάκια («Βρέχει ο θεός» / «Πήρες το μεγάλο δρόμο», «Σ' έβλεπα στα μάτια» / «Πού να 'βρω ταχυδρόμο, «Φανή» / «Κράτησα μια σπίθα») κυκλοφόρησαν τη διετία 1967-1968 κι έχουν στίχους του Νίκου Γκάτσου, στο δισκάκι του 1970 («Με το πρώτο λεωφορείο» / «Δρόμο το δρόμο») οι στίχοι μοιράζονται μεταξύ Γιάννη Λογοθέτη και Νίκου Γκάτσου, ενώ το 5ο δισκάκι («Παναγιά μου Γρηγορούσα» / «Το ρούχο σου το θαλασσί») που κυκλοφόρησε το 1972 έχει στίχους του Μάνου Ελευθερίου και είναι και το μοναδικό που φέρει τη σφραγίδα της δισκογραφικής εταιρείας Olympic (Philips), όπου είχε ήδη μεταγραφεί ο συνθέτης από την προηγούμενη χρονιά έχοντας ολοκληρώσει τη συνεργασία του με την Columbia.

Η Γλυκερία τραγουδά Μιχάλη Σουγιούλ (2014)

Το σημερινό μας αφιέρωμα στον εμβληματικό συνθέτη Μιχάλη Σουγιούλ (1906-1958), πραγματικό επώνυμο Σουγιουλτζόγλου, στηρίζεται εν μέρει σε μια μικρή αυθαιρεσία! Αξιοποιώντας μια (μάλλον αδύναμη) εκδοχή που φέρει τον συνθέτη να έχει γεννηθεί την 1η Αυγούστου του 1906, μπορούμε σήμερα να τιμήσουμε τη μνήμη του για τη συμπλήρωση 120 χρόνων από τη γέννησή του. Η αλήθεια βέβαια είναι πως η ασφαλέστερη πληροφορία τοποθετεί τη γέννησή του στο μήνα Νοέμβριο, χωρίς να προσδιορίζεται η ακριβής ημέρα. Και μάλιστα δεν υπάρχει καν ομοφωνία ακόμη και για το έτος της γέννησής του που κυμαίνεται στο διάστημα 1900-1906, αν και μάλλον το 1906 είναι το επικρατέστερο που σημαίνει ότι ο παραγωγικότατος αυτός συνθέτης έφυγε πολύ πρόωρα από τη ζωή, μόλις στα 52 του χρόνια από εγκεφαλικό επεισόδιο, συνέπεια πιθανότατα της γαστριμαργικής του αδυναμίας!

Περιττό μάλλον να ξαναθυμίσω ποιος ακριβώς ήταν ο Μιχάλης Σουγιούλ, ο ανεξάντλητος και πάντα εμπνευσμένος αυτός τραγουδοποιός με μακροχρόνια θητεία στο μουσικό θέατρο κατά τις δεκαετίας του '40 και '50, δημιουργός μερικών διαχρονικών τραγουδιών που δεν έχασαν ποτέ τη λάμψη και τη γοητεία τους. Θυμίζω μερικές κορυφογραμμές: «Το τραμ το τελευταίο», «Άσ' τα τα μαλλάκια σου», «Ζεχρά», «Για μας κελαηδούν τα πουλιά», «Πάμε σαν άλλοτε», «Ας ερχόσουν για λίγο», «Ο μήνας έχει εννιά», «Άσε τον παλιόκοσμο να λέει», «Χαράμι», «Τραμπαρίφας», «Κάτι με τραβάει κοντά σου», «Θα καθόμουνα πλάι σου», «Βρε πώς μπατιρήσαμε», «Άρχισαν τα όργανα», «Αδύνατον να κοιμηθώ» και πολλά άλλα. Θυμίζω μάλιστα ότι ένα από τα δικά του «αρχοντορεμπέτικα», το ζεϊμπέκικο «Θα γυρίσει ο τροχός», επέλεξε ο Μάνος Χατζιδάκις ως εναρκτήριο θέμα στον ορχηστρικό κύκλο «Ο σκληρός Απρίλης του '45» (1974). Στίχους στα τραγούδια αυτά έγραψαν οι Αλέκος Σακελλάριος, Χρήστος και Γιώργος Γιαννακόπουλος, Κώστας Κοφινιώτης, Μίμης Τραϊφόρος, Νίκος Φατσέας, Δημήτρης Γιανουκάκης, Αιμίλιος Σαββίδης και άλλοι.

Στις 8 Ιουνίου 2013 ηχογραφήθηκε ένα ζωντανό πρόγραμμα που παρουσίασε η Γλυκερία στο Μουσικό Προαύλιο του Θεάτρου Badminton αφιερωμένο αποκλειστικά στα τραγούδια του Μιχάλη Σουγιούλ. Η ζωντανή αυτή ηχογράφηση με εικοσιπέντε συνολικά τραγούδια του συνθέτη εκδόθηκε το 2014 σε διπλό ψηφιακό δίσκο από την F. Productions με τίτλο «Η Γλυκερία τραγουδά Μιχάλη Σουγιούλ», ενώ παράλληλα διανεμήθηκε και μέσω της εφημερίδας Δημοκρατικός Τύπος με τον πιο εμπορικό τίτλο «Κάνε κουράγιο, Ελλάδα μου». Την παραγωγή του προγράμματος επιμελήθηκε ο Μιχάλης Κουμπιός. Έλαβε μέρος η ορχήστρα Athens Chamber Orchestra υπό την καθοδήγηση του μαέστρου (και κλασικού κιθαριστή) Απόλλωνα Κουσκουμβεκάκη. Μαζί με τη Γλυκερία τραγούδησε και ο Μπάμπης Τσέρτος, ενώ στα φωνητικά συμμετείχαν ο Χάρης Μακρής, ο Κώστας Σέγγης και ο Γιάννης Τσέρτος. Το αποτέλεσμα ηχεί μάλλον κατώτερο των προσδοκιών, ίσως γιατί η εκφραστική λαϊκή φωνή της ερμηνεύτριας δεν είναι κατάλληλη για το συγκεκριμένο είδος τραγουδιού.

Νίκος Ταβερναράκης: Η αγάπη των ανέμων (2003/2008)

Του χρόνου τα γυρίσματα το θέλησαν να γεννηθούν ταυτόχρονα δυο αξιόλογες μουσικές προσωπικότητες που θήτευσαν ή συνεχίζουν να υπηρετούν στο χώρο του «κρητικού» τραγουδιού ακολουθώντας ωστόσο ο καθένας τους αυτόνομη πορεία. Ο καλός τραγουδοποιός Μίλτος Πασχαλίδης που ξεκίνησε με τα μουσικά σχήματα Χαΐνηδες και Νεάρχου Παράπλους και ο εξαίρετος λαουτίστας και ερμηνευτής Μιχάλης Τζουγανάκης γεννήθηκαν σαν σήμερα στις 31 Ιουλίου 1969 και αποτελούν δύο σοβαρές δυνάμεις του σύγχρονου ελληνικού τραγουδιού που κουβαλάει έντονα τις μνήμες της παράδοσης. Και γιαυτό θεώρησα σκόπιμο να τιμήσω την κοινή γενέθλια ημέρα τους με ένα δίσκο, όπου συνυπάρχουν και οι δύο, αν και κατά καιρούς τους δόθηκαν κι άλλες ευκαιρίες κοινής παρουσίας, ιδιαίτερα στο πεδίο των ζωντανών εμφανίσεων.

Το 2003 (αρχικά σε ανεξάρτητη έκδοση) και τελικά το 2008 από την MBI εκδόθηκε το παρθενικό δισκογραφικό φανέρωμα ενός άλλου ενδιαφέροντος τραγουδοποιού από την Κρήτη. Ο λόγος για τον Νίκο Ταβερναράκη και τον κύκλο τραγουδιών «Η αγάπη των ανέμων» που περιλαμβάνει δέκα καλογραμμένα τραγούδια κρητικής πνοής σε έντεχνη επεξεργασία βασισμένη σε ακουστικά όργανα, όπως η κρητική και πολίτικη λύρα, το μαντολίνο, το βιολί, οι κιθάρες και το καβάλ. Στίχους και μουσική έγραψε ο ίδιος πάνω σε μια καθαρά ερωτική θεματολογία πλημμυρισμένη από νοσταλγικά χρώματα. Το ομολογεί άλλωστε κι ο ίδιος: «Η "Αγάπη των ανέμων" δεν είναι τίπτ' άλλο από ένα ταξίδι στον έρωτα και τις αγωνίες του...». Δεν ακούμε λοιπόν τις γνωστές κρητικές μαντινάδες ή άλλου είδους χορευτικά και πανηγυρικά άσματα, αλλά ευαίσθητες μπαλάντες που γεφυρώνουν τον κόσμο της παράδοσης με τη σημερινή εποχή. 

Την ομοιογένεια του ύφους καταφέρνει να κρατήσει αρραγή η συμμετοχή μιας πλειάδας ερμηνευτών που πετυχαίνουν τελικά να λειτουργήσουν ως ενιαίο σώμα. Τραγουδούν λοιπόν οι: Βασίλης Σκουλάς, Μίλτος Πασχαλίδης, Μιχάλης Τζουγανάκης, Γιώργος Μανωλιούδης, Μαρία Κώτη, Χρυσαυγή Ματσίνη και ...ο Νίκος Ξυλούρης! Όχι, δεν πρόκειται για τον εμβληματικό βάρδο της Κρήτης, αλλά για τον νεότερο συνονόματό του τραγουδιστή που φέρει το προσωνύμιο «Γκρας». Ένα τραγούδι ερμηνεύει επίσης ο ίδιος ο συνθέτης.

Γιάννης Σπανός, Πένυ Ξενάκη: Επιφυλακή (1989)

Φαίνεται πως η αισθαντική μουσική γραφή του Γιάννη Σπανού ταίριαζε καλύτερα σε γυναικείες φωνές και γιαυτό ο συνθέτης μέσα στη δεκαετία του '80 από τις επτά συνολικά προσωπικές δουλειές του εμπιστεύθηκε τις πέντε σε γυναίκες (Τάνια Τσανακλίδου, Άλκηστις Πρωτοψάλτη, Ελένη Δήμου, Πένυ Ξένακη) και μόλις δύο σε άνδρες (Μανώλης Μητσιάς, Γιάννης Πουλόπουλος). 

Με μια τέτοια "γυναικεία" συνεργασία λοιπόν κλείνει τη δεκαετία εκείνη. Πρόκειται για τον κύκλο τραγουδιών «Επιφυλακή» που εκδόθηκε το 1989 από την Polydor, ένα χρόνο μετά το άλμπουμ «Προσωπικά» του συνθέτη με την Ελένη Δήμου.

Δεν κρύβει εκπλήξεις ο δίσκος αυτός που κινείται στη γνωστή ελαφραλαϊκή ερωτική μανιέρα που είχε διαμορφώσει ο συνθέτης.Το κύριο ενδιαφέρον του εστιάζται στην ερμηνεύτρια Πένυ Ξενάκη, της οποίας αυτός είναι ο πρώτος προσωπικός δίσκος μετά από πολύχρονη παρουσία στο ελληνικό πεντάγραμμο, αφού την επίσημη εμφάνισή της είχε κάνει το 1981 συμμετέχοντας (με το τραγούδι «Στάλες βροχής» του Στέφανου Δεκαριάν) στους Πρώτους Αγώνες Ελληνικού Τραγουδιού της Κέρκυρας που είχε διοργανώσει ο Μάνος Χατζιδάκις. Το 1984 μάλιστα με το ζωντανό άλμπουμ «Μουσική πρόκληση» (ηχογράφηση στο κέντρο Michel) είχε την πρώτη συνεργασία της με τον Γιάννη Σπανό, ενώ το 1985 ερμήνευσε ένα τραγούδι του Γιώργου Σταυριανού στο άλμπουμ «Δέκα παιδικοί καημοί» και την επόμενη χρονιά έλαβε μέρος στο διπλό άλμπουμ «Μουσική συνάντηση» των Μίμη Πλέσσα και Γιώργου Κατσαρού.

Ο δίσκος «Επιφυλακή» περιλαμβάνει δέκα απλά τραγουδάκια που αποδίδει όμορφα η καλή εμρηνεύτρια. Τα επτά από αυτά έχουν στίχους της Ρόνης Σοφού, ενώ τα υπόλοιπα τρία υπογράφονται από την Ηλία Κατσούλη. Την ενορχήστρωση επιμελήθηκε ο Γιώργος Πεντζίκης.

Γιάννης Σπανός, Γιάννης Πουλόπουλος: Χάρτινες καρδιές (1985)

Το 1985 ο Γιάννης Σπανός παρουσίασε δύο ολοκληρωμένες προσωπικές δουλειές, μία με την Τάνια Τσανακλίδου («Της βροχής και της νύχτας») κι άλλη μία με τον Γιάννη Πουλόπουλο, παλιό του γνώριμο από τη νεοκυματική ακόμη εποχή. 

Ο δεύτερος αυτός δίσκος έχει τίτλο «Χάρτινες καρδιές» κι εκδόθηκε από τη Minos, όπου ηχογραφούσε ήδη επί μια δεκαετία τους δίσκους του ο μεγάλος ερμηνευτής γνωρίζοντας μάλιστα σημαντική εμπορική επιτυχία, αφού σχεδόν όλοι οι δίσκοι στη συγκεκριμένη εταιρεία έγιναν «χρυσοί» έχοντας πλέον ο ίδιος μετατοπίσει πλήρως το ενδιαφέρον του προς το ελαφρολαϊκό τραγούδι που πάντως τον κράτησε στο προσκήνιο ως το τέλος της δεκαετίας του '80, πριν αρχίσει να αραιώνει πολύ τη δισκογραφική του παρουσία.

Κι αυτός ο δίσκος εκτιμήθηκε δεόντως από το κοινό της εποχής, αν και δεν μπορούμε να τον κατατάξουμε στις καλύτερες στιγμές του ερμηνευτή, αλλά και του συνθέτη. Περιλαμβάνει δώδεκα απλά τραγουδάκια ερωτικού περιεχομένου σε στίχους του παλιού στιχουργού Θάνου Σοφού και της κόρης του Ρόνης Σοφού, η οποία ήδη από τα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας είχε αρχίσει να κάνει αισθητή την παρουσία της στο χώρο. Ο συνθέτης έντυσε τους στίχους τους με απλή, σχεδόν διεκπεραιωτική μουσική, χωρίς πάντως να απουσιάζουν και κάποιες συμπαθητικές στιγμές, όπου η μελωδική φλέβα του και πάλι δίνει το παρών. Τα τραγούδια πάντως «πατάνε» καλά στη φωνή του ερμηνευτή, ο οποίος τα αποδίδει αξιοπρεπώς, αν και το φωνητικό του μέταλλο ήδη είχε αρχίσει να εμφανίζει σημάδια φθοράς.

Γιάννης Σπανός: Έξοδος κινδύνου (1984)

Ανάμεσα στις δυο όμορφες συνεργασίες του Γιάννη Σπανού με την Τάνια Τσανακλίδου μεσολάβησε άλλη μια πολύ ενδιαφέρουσα δισκογραφική δουλειά του με τίτλο «Έξοδος κινδύνου» που εκδόθηκε το 1984 από την PolyGram. Πρόκειται για ένα κύκλο ένδεκα τραγουδιών κι ενός οργανικού φινάλε βασισμένου στη μελωδία του ομότιτλου τραγουδιού. 

Ο δισκος παρουσιάζει οπωσδήποτε ενδιαφέρον από πολλές απόψεις. Πρώτα πρώτα γιατί εδώ πρωτοσυναντιέται ο συνθέτης με την ανερχόμενη τότε σημαντική ερμηνεύτρια Άλκηστη Πρωτοψάλτη που είναι η βασική ερμηνεύτρια του δίσκου με επτά συνολικά τραγούδια, την ίδια χρονιά που ερμήνευσε το σπουδαίο ποιητικό κύκλο «Προσανατολισμοί» του Οδυσσέα Ελύτη σε μουσική του Ηλία Ανδριόπουλου. Μια δεύτερη πρωτιά του δίσκου είναι το δισκογραφικό ντεμπούτο του υπέροχου, αλλά δυστυχώς πολύ πρόωρα χαμένου ερμηνευτή Διονύση Θεοδόση (1958-1993), ο οποίος αποδίδει τέσσερα τραγούδια, ενώ την ίδια χρονιά ερμήνευσε άλλα δύο τραγούδια του Μιχάλη Τερζή στο δίσκο «Όλη τη μουσική μες στην αγάπη βάλε» σε ποίηση Κωστή Παλαμά. Εδώ επίσης έχουμε και μια από τις πρώτες συναντήσεις του συνθέτη με τη στιχουργό Λίνα Νικολακοπούλου που έχει γράψει τους στίχους στα έξι από τα ένδεκα τραγούδια του δίσκου. 

Έχει πολλές όμορφες στιγμές ο δίσκος, όπως: «Έξοδος κινδύνου», «Καληνύχτα», «Κι ήταν πάντα η νύχτα», «Ο έρωτας της Κυριακής». Ξεχωρίζει επίσης το τραγούδι «Αγάπη δίκοπη», αν και την επιτυχία γνώρισε δέκα χρόνια αργότερα από μια δεύτερη εκτέλεση με τη φωνή του Δημήτρη Μητροπάνου, όπου μοιάζει να έχει βρει την πλήρη του δικαίωση. Η αλήθεια πάντως είναι ότι μπορούμε να κάνουμε κι άλλη μία σύγκριση που βρίσκει την Άλκηστη Πρωτοψάλτη σε μειονεκτική θέση! Είναι το τραγούδι «Τα χέρια» που αποδίδει εδώ σε δεύτερη εκτέλεση, αφού πρόκειται για παλιό («γαλλικό») τραγούδι του συνθέτη που αργότερα πήρε ελληνικούς στίχους του Λευτέρη Παπαδόπουλου για το δίσκο «Το Σαββατόβραδο» (1970), όπου το τραγούδησε η Βίκυ Μοσχολιού, η οποία και το σφράγισε με μια αξεπέραστη ερμηνεία. Και μιας και ο δίσκος μας έδωσε αφορμές για συγκρίσεις, να προσθέσω κι άλλη μία, καθώς στο αρχικό εξώφυλλο του βινυλίου δέσποζε μια μεγάλη κενή πύλη υψωμένη στο γαλάζιο ουρανό, η οποία για κάποιο λόγο στην ψηφιακή έκδοση εμπλουτίστηκε με τη φτερωτή μορφή της ερμηνεύτριας που τη διαβαίνει έφιππη, ενώ ο ουρανός έγινε πλέον γκρίζος! 

Συμπληρωματικά να αναφέρω ότι στίχους για το δίσκο έγραψαν επίσης ο Γιώργος Κλεφτογιώργος, ο Μιχάλης Φακίνος, η Σοφία Κατζούρη και ο Αντώνης Παπαϊωάννου. Την ενορχήστρωση φρόντισε φυσικά ο συνθέτης κάνοντας μάλιστα και χρήση συνθεσάιζερ με τη σύμπραξη του συνθέτη Δημήτρη Παπαδημητρίου.

Γιάννης Σπανός, Τάνια Τσανακλίδου: Της βροχής και της νύχτας (1985)

Τρία χρόνια μετά την πολύ όμορφη συνεργασία τους με το άλμπουμ «Φίλε...» (1982) ο συνθέτης Γιάννης Σπανός ξανασυναντιέται με την ερμηνεύτρια Τάνια Τσανακλίδου και τον στιχουργό Τάκη Καρνάτσο και το αποτέλεσμα είναι μια δεύτερη ολοκληρωμένη συνεργασία που κυκλοφόρησε το 1985 από την PolyGram με το ατμοσφαιρικό τίτλο «Της βροχής και της νύχτας» που από μόνος του μας εισάγει κατευθείαν στο χρώμα και το ύφος των τραγουδιών.

Τρυφερές μελωδίες σε ύφος μεσοπολεμικού καμπαρέ, αλλά και σύγχρονης μπαλάντας με ποικιλία ρυθμικών εναλλαγών που φτάνει μέχρι και το τσάρλεστον συγκροτούν το σώμα του όμορφου αυτού δίσκου που δίνουν ξανά την ευκαιρία στην εκλεκτή ερμηνεύτρια να καταθέσει ερμηνείες υψηλής αισθητικής και βαθιάς εκφραστικής δύναμης. Τραγούδια, όπως «Το λιμάνι» και «Κάθε φορά που θα 'ρθεις βρέχει» αποτελούν λυρικές νησίδες μοναδικής ομορφιάς, ώστε να αντέχουν στο χρόνο και ακούγονται πάντα με το ίδιο ενδιαφέρον.

Σημειώνω απλώς ότι στους στίχους έχουν μικρή συμμετοχή ο Μάνος Ελευθερίου («Τυχαίες συναντήσεις») και η ίδια η Τάνια Τσανακλίδου («Σ' ένα χαρτάκι από τσιγάρα»). Στην ενορχήστρωση που φέρει την υπογραφή του συνθέτη το πιάνο (που παίζει φυσικά ο ίδιος) δεσπόζει στην ορχήστρα, ενώ συμμετέχουν αρκετοί αξιόλογοι σολίστες, όπως ο Δημήτρης Γούσιος στο βιολοντσέλο, ο Γιάννης Θεοδωρίδης στην τρομπέτα, ο Κώστας Νικολόπουλος και ο Στέλιος Καρύδας στις κιθάρες και ο Αντώνης Κουλούρης στα κρουστά.

Γιάννης Σπανός, Τάνια Τσανακλίδου: Φίλε... (1982)

Επιστρέφουμε για άλλη μια φορά στον σπουδαίο συνθέτη και πιανίστα Γιάννη Σπανό με αφορμή τη σημερινή ημέρα των ενενηκοστών δεύτερων γενεθλίων του, μιας και ήρθε στον κόσμο στις 26 Ιουλίου 1934 κι έφυγε από κοντά μας στις 30 Οκτωβρίου 2019 αφήνοντας πίσω του μια βαριά κληρονομιά με υπέροχες μελωδίες και εκατοντάδες αγαπημένα τραγούδια που εξακολουθούν να ακούγονται και να συγκινούν με τον πηγαίο λυρισμό τους. 

Στο μικρό μας αυτό αφιέρωμα θα σταθούμε κυρίως στη δισκογραφία του κατά τη δεκαετία του '80, η οποία περιλαμβάνει αρκετές αξιόλογες στιγμές από τις συνεργασίες του με εκλεκτούς ερμηνευτές, όπως ο Γιάννης Πουλόπουλος, η Τάνια Τσανακλίδου, η Άλκηστις Πρωτοψάλτη, η Πένυ Ξενάκη, ο Νικόλας Μητσοβολέας και άλλοι. Και θα ξεκινήσουμε με τις δυο κορυφαίες δισκογραφικές του καταθέσεις εκείνης της περιόδου, αμφότερες με τη φωνή της Τάνιας Τσανακλίδου, με την οποία ο συνθέτης είχε ήδη μια πρώιμη συνάντηση το 1974 με τον παιδικό δίσκος «Ο Μορμόλης». Το 1982 ωστόσο ήρθε η στιγμή για μια ολοκληρωμένη συνεργασία, η οποία απέφερε το θαυμάσιο άλμπουμ «Φίλε...», έναν κύκλο δώδεκα λυρικών τραγουδιών που αναδεικνύουν ανάγλυφα τη μελωδική δύναμη του δημιουργού, αλλά και την ξεχωριστή εκφραστική δύναμη της ερμηνεύτριας. 

Ο Λάκης Τεάζης υπογράφει τους στίχους στα περισσότερα τραγούδια, αλλά η συμμετοχή του Μάνου Ελευθερίου με μόλις ένα τραγούδι μοιάζει αρκετή, για να μας χαρίσει ένα μικρό αριστούργημα, το ατμοσφαιρικό τραγούδι «Δρόμοι του Βερολίνου», ένα τραγούδι της φυγής και του οδυνηρού αποχωρισμού, σαν μια άλλη καβαφική Αλεξάνδρεια που ασφαλώς αποτελεί μια από τις κορυφαίες στιγμές της Τάνιας Τσανακλίδου σ' ολόκληρη τη μεγάλη της καριέρα.

Τα υπόλοιπα τέσσερα τραγούδια έχουν στίχους του πρόωρα χαμένου στιχουργού Τάκη Καρνάτσου (1946-1996), ο οποίος είχε ξεκινήσει στα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας γράφοντας στίχους και κείμενα για παιδικές παραστάσεις («Το καρναβάλι των ζώων», «Ο καρυοθραύστης», «Ρωμαίος και Ιουλιέτα», «Ο μικρός πρίγκιπας»), πριν φτάσει η στιγμή της ευρύτερης αναγνώρισής του μέσα από τη διπλή δισκογραφική συνεργασία του με τον Γιάννη Σπανό και την Τάνια Τσανακλίδου («Φίλε...», «Της βροχής και της νύχτας»). Εδώ μας έχει χαρίσει μεταξύ άλλων τους στίχους του ομότιτλου τραγουδιού, ενώ έντυσε με στίχους και μια παλιά οργανική μελωδία του συνθέτη («Στα κύματα») από το soundtrack «Εκείνο το καλοκαίρι» (1971), για να δημιουργηθεί το θαυμάσιο τραγούδι «Αν μ' αγαπάς».

Γιώργος Σταυριανός: Θαμπό του απογέματος φως (2025)

Άλλη μια οδυνηρή απώλεια είχαμε τις τελευταίες ημέρες μετά την αποδημία της σπουδαίας Μαίρης Λίντα. Πριν από δύο ημέρες λοιπόν έφυγε από κοντά μας και ο αγαπημένος λυρικός τραγουδοποιός Γιώργος Σταυριανός, ο οποίος γεννήθηκε το 1948 στο Ηράκλειο, ενώ τα τελευταία χρόνια ζούσε στη Φλώρινα, όπου και τον βρήκε ο θάνατος. Υπήρξε πολυσχιδής προσωπικότητα, καθώς ανέπτυξε αξιόλογη ακαδημαϊκή και συγγραφική δραστηριότητα. Στη δισκογραφία πρωτεμφανίστηκε το 1982 με το άλμπουμ «Έρημη πόλη», ενώ ακολούθησαν αρκετές πολύ ενδιαφέρουσες προσωπικές του δουλειές πλημμυρισμένες με μελωδίες και όμορφα τραγούδια, όπως: «Δέκα παιδικοί καημοί» (1985), «Οι φόβοι του μεσημεριού» (1986), «Άνεμος είναι...» (1990), «Καθαρός ουρανός» (1993), «Στην πολιορκία πέφτει πάντα η Τροία» (1995), «Το πιο μεγάλο ψέμα» (1998), «Πού να τελειώνει η θάλασσα» (2000) και «Το χρώμα της μνήμης» (2003). Στις ποικίλες συνεργασίες του με εκλεκτούς ερμηνευτές περιλαμβάνονται τα ονόματα: Μαρία Δημητριάδη, Γιώργος Νταλάρας, Ελένη Βιτάλη, Μανώλης Μητσιάς, Νένα Βενετσάνου, Κώστας Θωμαΐδης, Κώστας Μάντζιος, Ισιδώρα Σιδέρη, Παντελής Θεοχαρίδης, Βασίλης Λέκκας, Παντελής Θαλασσινός, Γεράσιμος Ανδρεάτος, Νίκος Γράψας, Χρήστος Τσιαμούλης, Καλλιόπη Βέττα και άλλοι.

Η τελευταία ολοκληρωμένη προσωπική δουλειά που πρόλαβε να μας χαρίσει ο ευαίσθητος αυτός δημιουργός κυκλοφόρησε μόλις το 2025 από τις Εκδόσεις Μετρονόμος με τον ποιητικό τίτλο «Θαμπό του απογέματος φως». Περιλαμβάνει δέκα κομμάτια, από τα οποία τα δύο είναι οργανικά θέματα, ενώ δύο τραγούδια ακούγονται σε δεύτερη εκτέλεση και συγκεριμένα το αγαπημένο «Και το πλοίο φεύγει» (από το άλμπουμ «Άνεμος είναι...», 1990) και το επίσης αγαπημένο «Ώρες μου χρωματιστές» (από το άλμπουμ «Καθαρός ουρανός», 1993). Τα υπόλοιπα έξι τραγούδια είναι πρωτότυπα, γραμμένα σε στίχους του Φίλιππου Γράψα, του Οδυσσέα Ιωάννου και Μάκη Τσίτα και δικούς του. Τα ερμηνεύουν ο Μίλτος Πασχαλίδης, η Ηρώ Σαΐα, ο Βασίλης Γισδάκης, ο Παντελής Θεοχαρίδης και ο Κώστας Τριανταφυλλίδης, ενώ ο Μιχάλης Άνθης στον επίλογο του δίσκου αποδίδει μελοποιημένους στίχους από την ομιλία του Ιησού στον κήπο της Γεθσημανή («Περίλυπος εστίν η ψυχή μου...»). Την ενορχήστρωση έκανε ο Κώστας Παρίσης. 

Παραθέτω το τρυφερό σημείωμα που έγραψε ο συνθέτης για τα καινούργια του τραγούδια που έμελλε να είναι και τα στερνά του:

«Ο ήλιος γέρνει, και το αποκαμωμένο φως ημερεύει την αγριάδα της ημέρας. Η πηχτή ανάσα του καλοκαιριού στενάζει. Ο καλπασμός του καιρού γίνεται όλο και πιο απόμακρος. Καταπίνει την μέρα που αφήνεται με ένα μακρόσυρτο αναστεναγμό στην άοπλη περιοχή της λήθης. Θαμπό του απογέματος φως… Σμιλεύει τις επιθετικές επιφάνειες που παραδίδονται ανήμπορες. Λυτρώνει τα πρόσωπα, καταλαγιάζει τα πάθη. Και η σκέψη γέρνει ευάλωτη στο βάραθρο του χρόνου, χωρίς τον προαιώνιο τρόμο, χωρίς την αδηφάγα λαιμαργία της τύψης για την ύπαρξη. Υπάρχουμε επιτέλους χωρίς τύψεις. Αφήνομαι στο απόλυτο, χωρίς επιφυλάξεις… Κι ας ξέρω πως αυτό δεν θα διαρκέσει για πολύ, καραδοκεί το σκοτάδι που σε λίγο θα τυλίξει τα πάντα γύρο μου… Κι όλα θα ξαναβρούν τον φρενήρη ρυθμό τους. Αυτή όμως η φευγαλέα στιγμή μου ανήκει. Μετρά την αδιαμεσολάβητη σχέση μου με το χάος, και με κάνει να το αποδεχτώ και να το αγαπήσω. Θαμπό του απογέματος φως, με παραδίδεις σε ένα κόσμο που υπάρχει, και θα υπάρχει μόνο για μένα».

Μαίρη Λίντα, Μανώλης Χιώτης: Ηχογραφήσεις στην Αμερική, 1965-1966 (1984)

Από το 1956 που ένωσαν τους δρόμους της προσωπικής και καλλιτεχνικής τους ζωής ο Μανώλης Χιώτης και η Μαίρη Λίντα, ξεκίνησαν και τα μεγάλα υπερπόντια ταξίδια για τον Νέο Κόσμο, όπου ο ελληνισμός τους επιφύλασσε πάντα θερμή υποδοχή και ανταποκρινόταν με ενθουσιασμό στην απαράμιλλη δεξιοτεχνία του Χιώτη και στην αέρινη φωνή της Λίντα. Το τρίτο και μεγαλύτερο σε διάρκεια από τα ταξίδια αυτά ξεκίνησε το 1964 και κράτησε ως το 1967, τη χρονιά που το ζευγάρι έφτασε ξαφνικά ως το διαζύγιο για αδιευκρίνιστους λόγους, αν και η υπόθεση αυτή διανθίστηκε με ποικίλα σκανδαλοθηρικά υπονοούμενα που πάντως ποτέ δεν επιβεβαιώθηκαν. Το γεγονός είναι ότι το τέλος της κοινής ζωής τους έφερε ουσιαστικά και το καλλιτεχνικό τους τέλος, αφού άλλωστε ο Χιώτης τρία χρόνια αργότερα έφυγε από τη ζωή στα 49 μόλις χρόνια του, ενώ η καριέρα της Λίντα πήρε την κατιούσα κι έπαψε οριστικά να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του ελληνικού πενταγράμμου, έστω κι αν παρέμεινε ενεργή ως τα τέλη της δεκαετίας του '90.

Από την τελευταία λοιπόν αμερικανική τουρνέ του μεγάλου αυτού καλλιτεχνικού ζεύγους μας έχουν μείνει μια σειρά πολύ ενδιαφέρουσες ηχογραφήσεις, είτε σε σκόρπιους δίσκους 45 στροφών, είτε και σε δίσκους μεγάλης διάρκειας (lp) που πρωτοκυκλοφόρησαν στην Αμερική και στη συνέχεια στην ελληνική αγορά. Συνήθως οι ηχογραφήσεις αυτές στηρίζονταν στο προϋπάρχον υλικό, το οποίο επανεκτελούνταν με νέα ενορχήστρωση, εμπλουτισμένη με λάτιν και τζαζ στοιχεία, τα οποία ο Χιώτης δε δίσταζε να εισάγει στα τραγούδια του χωρίς καμία αναστολή. 

Ένα από τα "αμερικάνικα" αυτά άλμπουμ επανεκδόθηκε το 1984 από την ελληνική δισκογραφική εταιρεία Άνοδος το 1984, πρώτο της σειράς «Μύθοι της δεκαετρίας του '60» με ανέκδοτο υλικό από ηχογραφήσεις της διετίας 1965-1966, όταν οι δυο καλλιτέχνες βρίσκονταν στην Αμερική γνωρίζοντας μεγάλη επιτυχία. Δεκατέσσερα τραγούδια είναι το περιεχόμενο της έκδοσης, όλα από τα δεύτερα τραγούδια του συνθέτη, ελάχιστα γνωστά στο ελληνικό κοινό, κάποια παλιότερα με νέα ενορχήστρωση και κάποια καινούργια που ακούγονται στο δίσκο αυτό για πρώτη φορά, τα περισσότερα σε γοργούς ρυθμούς (συρτά) που εξυπηρετούσαν τις δεξιοτεχνικές ανάγκες του Χιώτη, ο οποίος και πάλι εντυπωσιάζει με το εκπληκτικό του παίξιμο, ενώ τον συνοδεύει η ελληνική λαϊκή ορχήστρα του Ελληνοαμερικανού George Stratis.

Μαίρη Λίντα: Περασμένες μου αγάπες... (2005)

Έφυγε χθες από τη ζωή, πλήρης ημερών διανύοντας ήδη το 91ο έτος της ζωής της, η Μαίρη Λίντα (1935-2026), κατά κόσμον Μαίρη Δημητροπούλου, μια κορυφαία λαϊκή ερμηνεύτρια με υπέροχο φωνητικό χρώμα που λάμπρυνε το ελληνικό πεντάγραμμο επί πολλές δεκαετίες, ιδιαίτερα όμως κατά το διάστημα που συμπορεύτηκε στο πεντάγραμμο και στη ζωή με τον αξεπέραστο δεξιοτέχνη του μπουζουκιού Μανώλη Χιώτη (1957-1966), δίπλα στον οποίο μάλιστα έχει αποθανατιστεί η ζωντανή παρουσία της στο πάλκο μέσω του παλιού ελληνικού κινηματογράφου κατά το πρώτο μισό της δεκαετίας του '60.

Η Μαίρη Λίντα βρέθηκε για πρώτη φορά στο λαϊκό πάλκο το 1952, ενώ την επόμενη χρονιά πρωτομπήκε στο στούντιο ηχογραφώντας το πρώτο της τραγούδι με τίτλο «Ήρθε ο χειμώνας» του Κώστα Καπλάνη, ενώ την ίδια χρονιά ηχογράφησε για τις 78 στροφές και τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη, αλλά και του Μανώλη Χιώτη, πολύ πριν οι δυο τους σχηματίζουν εκείνο το αχώριστο δίδυμο που αγαπήθηκε τόσο πολύ από το ελληνικό κοινό. Μεγάλη στιγμή της καριέρας της στάθηκε η συνεργασία της με τον Μίκη Θεοδωράκη συμμετέχοντας στον κύκλο τραγουδιών «Αρχιπέλαγος» (1960-1961), απ' όπου ξεπήδησαν κοσμαγάητες επιτυχίες, όπως: «Απαγωγή», «Σε πότισα ροδόσταμο», «Αν θυμηθείς τ' όνειρό μου» και άλλες. Μάλιστα το 1963 αξιώθηκε να ερμηνεύσει υπό την καθοδήγηση του ίδιου του Μίκη σε δεύτερη (αλλά αξεπέραστη) εκτέλεση ολόκληρο τον κύκλο «Επιτάφιος» σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου, τον οποίο είχαν ήδη ερμηνεύσει η Νάνα Μούσχουρη και ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης. Την ίδια εποχή είχε και ποικίλες άλλες συνεργασίες με κορυφαίους συνθέτες, όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Γιάννης Μαρκόπουλος, Γιώργος Ζαμπέτας, ο Κώστας Καπλάνης, ο Γιάννης Καραμπεσίνης και άλλοι. Ο χωρισμός της με τον Μανώλη Χιώτη ανέκοψε απότομα τη λαμπρή αυτή πορεία και η καριέρα της πήρε την κατιούσα, χωρίς πάντως να πάψει ποτέ να βρίσκεται στο προσκήνιο και να ηχογραφεί καινούργια τραγούδια συνεργαζόμενη με νεότερους συνθέτες, όπως ο Γιάννης Σπανός, ο Γιώργος Κριμιζάκης, ο Βαγγέλης Πιτσιλαδής, ο Αλέκος Χρυσοβέργης, ο Σπύρος Παπαβασιλείου και άλλοι.

Το 2005 η δισκογραφική εταιρεία EMI Capitol στο πλαίσιο της σειράς Original Masters εξέδωσε ένα αφιέρωμα στις μεγάλες ηχογραφήσεις της Μαίρης Λίντα σε διπλό δίσκο με τίτλο «Περασμένες μου αγάπες» που περιλαμβάνει συνολικά 42 τραγούδια από τη χρυσή της εποχή, δηλαδή τη δεκαπενταετία 1953-1968. Ο πρώτος δίσκος είναι αφιερωμένος αποκλειστικά σε συνθέσεις του Μανώλη Χιώτη ηχογραφημένες κατά το διάστημα 1956-1964, όπου θα βρούμε μερικές κλασικές στιγμές, όπως: «Ηλιοβασιλέματα», «Περασμένες μου αγάπες», «Μοιάζεις και συ σαν θάλασσα», «Πολλές φορές», «Η σκούνα», «Εσύ είσαι η αιτία που υποφέρω», «Αφού το θες», «Λαός και Κολωνάκι», «Δε θέλω πια να ξαναρθείς». Ο δεύτερος δίσκος είναι αφιερωμένες στις συνεργασίες της ερμηνεύτριας με άλλους συνθέτες, όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Γιάννης Μαρκόπουλος, ο Βασίλης Τσιτσάνης, ο Γιώργος Ζαμπέτας και άλλοι. Παραδόξως απουσιάζει εντελώς η μικρή αλλά εμβληματική συνεργασία της με τον Μάνο Χατζιδάκι που απέφερε υπέροχα τραγούδια («Ξημερώνει», «Κάνε το πόνο σου χαρά», «Θαλασσοπούλια», «Τραγούδι της Σειρήνας», «Άστρο της Ανατολής»).

Νότης Μαυρουδής, Γιώργος Τοσικιάν: Café Latino (2018)

Το 2018, δέκα χρόνια μετά την ολοκλήρωση της εξαιρετικής κιθαριστικής σειράς «Café de l' art» (1999-2008), ο Νότης Μαυρουδής επανέρχεται με μια καινούργια δισκογραφική πρόταση, η οποία θα κυκλοφορήσει σε μορφή βιβλίου από τις εκδόσεις Άπαρσις με τίτλο «Café Latino» και συνοδευτικό υπότιτλο «El puerto» με τη διευκρινιστική επισήμανση: «Canciones y danzas populares de America Latina y Espana para dos guitarras». Πρόκειται δηλαδή για υλικό γραμμένο ή διασκευασμένο και πάλι για δύο κλασικές κιθάρες προερχόμενο αποκλειστικά από τον κόσμο της Λατινικής Αμερικής και της Ισπανίας. 

Έχουμε λοιπόν 13 κιθαριστικά θέματα ανώνυμων κατά το πλείστον Λατίνων δημιουργών που διατρέχουν το χρόνο και φτάνουν ολόφρεσκα στο σύγχρονο κοινό γεμάτα αρώματα εξωτικών τόπων που μορφοποίησαν με γνώση κι ευαισθησία δύο σπουδαίοι Έλληνες κιθαριστές, ο Νότης Μαυρουδής - που δε χρειάεται περαιτέρω συστάσεις - και ο νεότερος κιθαριστής Γιώργος Τοσικιάν (γενν. 1981), μαθητής του Ιάκωβου Κολανιάν και σταθερός συνεργάτης του Νότη Μαυρουδή από το 2011 και μετά, παίρνοντας έτσι τη θέση του Παναγιώτη Μάργαρη, ο οποίος είχε ήδη ξεκινήσει το προσωπικό του ταξίδι στο χώρο της μουσικής και της δισκογραφίας.

Οι ηχογραφήσεις του συγκεκριμένου υλικού πραγματοποιήθηκαν κατά το διάστημα 2015-2017. Μάλιστα, κατά τη λογική και της σειράς «Café de l' art», έχουμε κι εδώ δύο φωνητικές νησίδες με τη Μόρφω Τσαϊρέλη να ερμηνεύει δύο μεξικάνικα τραγούδια. Ο Νότης Μαυρουδής μας δίνει κάποιες ενδιαφέρουσες εξηγήσεις για το νέο του εγχείρημα: «Μια κλεφτή ματιά στην καρδιά και την ψυχή αυτής της πάντα μυστηριώδους ηπείρου, της γεμάτης μελαγχολία και αισθησιασμό, τρυφερότητα και πάθος (...) Είναι η κληρονομιά των ανθρώπων της Βραζιλίας, της Αργεντινής, της Βολιβίας, του Μεξικού, της Βενεζουέλας, της Κούβας, μέσα από τη φτώχεια και την ελπίδα, τη θλίψη και το ξεφάντωμα (...) Το "Cafe Latino" δεν είναι μια ανθολογία, είναι ένα ταξίδι».

Νότης Μαυρουδής, Παναγιώτης Μάργαρης: Café de l' art, αρ.6 (2008)

Με το 6ο άλμπουμ της σειράς «Café de l' art» που κυκλοφόρησε το το 2008 από την Eros Music ολοκληρώνεται ο εξαιρετικός αυτός κιθαριστικός κύκλος του Νότη Μαυρουδή και του Παναγιώτη Μάργαρη, ο οποίος είχε ξεκινήσει δέκα χρόνια νωρίτερα και πλούτισε το κιθαριστικό ρεπερτόριο με υψηλής αισθητικής ερμηνείες σε μια συνειδητή προσπάθεια να γεφυρωθούν ετερόκλητα μουσικά είδη αποδεικνύοντας τελικά ότι η μουσική είναι μία, καθώς δεν γνωρίζει στεγανά χρονικά και τοπικά, αλλά αποτελεί μια ενιαία, παγκόσμια και διαχρονική γλώσσα.

Το άλμπουμ φέρει τον υπότιτλο «Passion» και είναι επικεντρωμένο στη διεθνή μουσική με επιλεγμένα θέματα που έχουν ως κοινό θεματικό κέντρο το ερωτικό πάθος. Η ανθολογία διατρέχει με εντυπωσιακή ελευθερία ποικίλες μουσικές περιοχές, από την παραδοσιακή μουσική των Άνδεων και της Αφρικής ως τη τζαζ, την αμερικανική ποπ, την ευρωπαϊκή μπαλάντα και το κλασικό τραγούδι. Ο Νότης Μαυρουδής νιώθει την ανάγκη να δώσει μιαν εξήγηση για τις επιλογές του: «Μελωδίες, μοτίβα, μουσικοί τρόποι που κατάφεραν να κυριαρχήσουν στο κοινό αίσθημα σε παγκόσμια κλίμακα. Θαρρείς και έσπασαν την εμμονή της εθνικότητας που υπάρχει βαθιά ριζωμένη σε χώρες όπως η Ελλάδα...». Έτσι λοιπόν συνυπάρχουν αρμονικά ο Astor Piazzolla με τον John Lennon και τον Paul Mac Cartney, o Jacques Brel με τον Paul Desmond, αλλά και τον Kurt Weill. Οι διασκευαστές μάλιστα του υλικού θέλησαν αυτή τη φορά να μας δώσουν μια πιο πολυφωνική εκδοχή προσθέτοντας δίπλα στις κλασικές κιθάρες και άλλα όργανα, όπως το μπαγιάν, το ακορντεόν, το φλάουτο, το βιολοντσέλο, το σαξόφωνο, το κοντραμπάσο, τα τύμπανα  και τα κρουστά με τη συμμετοχή εξαιρετικών μουσικών, όπως ο Ηρακλής Βαβάτσικας, ο Νίκος Σιδηροκαστρίτης, ο Μάνος Αβαράκης και άλλοι.

Τα δεκατέσσερα συνολικά θέματα του άλμπουμ διανθίζονται και με τρεις φωνητικές στιγμές. Η σοπράνο Σόνια Θεοδωρίδου ερμηνεύει το κλασικό «Yukali» του Kurt Weill, ο Χρήστος Θηβαίος συνοδευόμενος από εξαμελή χορωδία αποδίδει το «Corsica» του Petro Guefucci και ο Ελληνογάλλος παρουσιαστής και ερμηνευτής Νίκος Αλιάγας το τρυφερό «Je ne quitte pas» του Jacques Brel. 

Νότης Μαυρουδής, Παναγιώτης Μάργαρης: Café de l' art, αρ.5 (2005)

Με το 5ο άλμπουμ της σειράς «Café de l' art» που κυκλοφόρησε το 2005 από την Eros Music το σπουδαίο κιθαριστικό δίδυμο Νότη Μαυρουδή και Παναγιώτη Μάργαρη επανέρχεται στο ελληνικό ρεπερτόριο. Κατά τη λογική του 3ου άλμπουμ που ήταν αφιερωμένο στους δυο κορυφαίους Έλληνες συνθέτες του λεγόμενου «έντεχνου» λαϊκού τραγουδιού, τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Μίκη Θεοδωράκη, αυτή τη φορά επέλεξαν ένα άλλο εμβληματικό δίδυμο, το οποίο άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμά του στο πεδίο του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού. Κι αυτό δεν είναι άλλο από τους κορυφαίους λαϊκούς βάρδους Μάρκο Βαμβακάρη (1905-1972) και Βασίλη Τσιτσάνη (1915-1984), οι οποίοι πλούτισαν τη μουσική μας παράδοση με δεκάδες λαϊκά αριστουργήματα που δεν έπαψαν ποτέ να τραγουδιούνται και να επανεκτελούνται ασταμάτητα.

Οι δυο εκλεκτοί κιθαριστές έσκυψαν με αγάπη και σεβασμό στις υπέροχες αυτές μελωδίες δίνοντάς τους μια ολοκαινούργια φορεσιά, απολύτως λιτή κι απέριττη, έτσι που να αναδεικνύεται αβίαστα ο εξαίσιος μελωδικός τους πλούτος, καθώς - όπως σημειώνει κι ο Νότης Μαυρουδής - «το πέρασμα των δεκαετιών και η ριζική αλλαγή του τρόπου ζωής στην Ελλάδα δε συρρίκνωσαν τη γοητεία του "παλιού υλικού" που έχει εισχωρήσει στο εθνικό υποσυνείδητο από γενιά σε γενιά». Οι κιθάρες βέβαια δεν προσπαθούν να υποκαταστήσουν τα μπουζούκια, αλλά να μεταφέρουν ουσιαστικά την πρώτη ύλη στο δικό τους ηχοχρωματικό κόσμο. Έτσι γεννιούνται καινούργιες μελωδίες που κουβαλάνε τη λεπτή αύρα των αρχικών ήχων, αλλά ταυτόχρονα αποκτούν και τη δική τους αυτονομία. Γιαυτό και δεν ξενίζει που ένα από τα τραγούδια αυτά, την «Αχάριστη» του Βασίλη Τσιτσάνη - τραγούδι της πρώτης μεταπολεμικής εποχής - το ερμηνεύει με το δικό της "έντεχνο" τρόπο η σοπράνο Σόνια Θεοδωρίδου, χωρίς αυτό να μοιάζει ως κάτι αιρετικό ή παράτολμο! Αλλά συμβαίνει και το αντίστροφο, καθώς την κιθαριστική μεταμόρφωση του προπολεμικού «Μινόρε της αυγής» (που πρώτος είχε ερμηνεύσει ο Μάρκος Βαμαβακάρης το 1936) εμπλουτίζουν τα αυτοσχεδιαστικά ταξίμια που παρεμβάλλει το μπουζούκι του Θανάση Πολυκανδριώτη σε μια συναρπαστική πολυφωνία!

Αξίζει να επισημάνουμε ότι η πολύ επιμελημένη έκδοση της Eros Music περιλαμβάνει πλούσιο ένθετο βιβλιαράκι με κείμενα και πληροφοριακό υλικό, καθώς κι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον σημείωμα του γνωστού μύστη και μελετητή του αυθεντικού λαϊκού μας τραγουδιού Παναγιώτη Κουνάδη.

Νότης Μαυρουδής, Παναγιώτης Μάργαρης: Café de l' art, αρ.4 (2003)

Ο τέταρτος δίσκος της εξαίρετης κιθαριστικής σειράς «Café de l' art» κυκλοφόρησε το 2003 παράλληλα με τα δύο ανεξάρτητα άλμπουμ που ήταν αφιερωμένα στους συνθέτες Μάνο Χατζιδάκι και Μίκη Θεοδωράκη. Ο συνοδευτικός υπότιτλος «Cinema» προσδιορίζει ευθέως και την κοινή θεματική γραμμή που συνδέει το επιλεγμένο υλικό του δίσκου, αφού τα δεκαπέντε συνολικά θέματα του περιεχομένου του έχουν αντληθεί από το χώρο του κινηματογράφου, θέματα που διατρέχουν αναδρομικά τον κινηματογραφικό χρόνο για διάστημα μισού περίπου αιώνα, από το 1952 ως το 2001.

Οι δυο σπουδαίοι κιθαριστές, ο Νότης Μαυρουδής και ο Παναγιώτης Μάργαρης, εργάστηκαν με γνώση και ευαισθησία πάνω σε μια σειρά πολύ δημοφιλών κινηματογραφικών θεμάτων προσαρμόζοντάς τα στον ήχο και το ύφος της κλασικής κιθάρας, φροντίζοντας μάλιστα σε κάποιες περιπτώσεις να εμπλουτίσουν τα ηχοχρώματα με την προσθήκη και άλλων οργάνων, είτε του σαξόφωνου που παίζει ο David Lynch, είτε του πιάνου με τον Σταύρο Λάντσια, είτε του ακορντεόν με τον Χρήστο Ζερμπίνο, αλλά και άλλων οργάνων (βιολί, βιολοντσέλο, βιόλα, όμποε) που συνοδεύουν διακριτικά τους δύο κιθαριστές. 

Οι επιλεγμένες ταινίες είναι οι εξής: «Απαγορευμένα παιχνίδια» (1952), όπου ακούστηκε η περίφημη κιθαριστική μελωδία «Ρομάντσα» ανώνυμου δημιουργού (στην ταινία έπαιζε ο μυθικός Ισπανός κιθαριστής Narciso Yepes), «Το παιδί και το δελφίνι» (1957), όπου ακουγόταν το υπέροχο τραγούδι του Τάκη Μωράκη «Τι είναι αυτό που το λένε αγάπη», «Ο πρωτάρης» (1967), όπου πρωτοακούστηκε το κλασικό «The Sound of Silence» του Paul Simon, «Ο Νονός» (1971) με την εξαίσια μουσική του Nino Rota, «Ο βιολιστής στη στέγη» (1971), το περίφημο μιούζικαλ με τα αγαπημένα τραγούδια των Jerry Bock και Sheldon Harnick, «Ο ελαφοκυνηγός» (1978) με την υπέροχη «Cavatina» του Stanley Myers, «Το εξπρές του μεσονυκτίου» (1978) με μουσική του Giorgio Moroder, «Ο μελισσοκόμος» (1986) με μουσική της Ελένης Καραΐνδρου, «Η κοιλιά του αρχιτέκτονα» (1987) με μουσική του Wim Mertens, «Ο καιρός των τσιγγάνων» (1989) με μουσική του Goran Bregovic, «Ο δράκουλας» (1992) με μουσική του Wojcieck Kilar, «Λεόν» (1994) με μουσική του Eric Serra, «Ο Τιτανικός» (1997) με μουσική του James Horner, «Η ζωή είναι ωραία» (1997) με την οσκαρική μουσική του Nicola Piovani και «Αμελί» (2001) με τη δροσερή μουσική του Yann Tiersen.

Ο δίσκος περιλαμβάνει και δύο φωνητικά μέρη από τις ταινίες «Ο πρωτάρης» («The Sound of Silence») και «Ο δράκουλας», τα οποία ερμηνεύει η διάσημη Ισραηλινή σοπράνο Doa Nori στη δεύτερη συνεργασία της με τους δυο κιθαριστές στο πλαίσιο της συγκεκριμένης δισκογραφικής σειράς.

Νότης Μαυρουδής, Παναγιώτης Μάργαρης: Café de l' art, αρ.3 (2002)

Ο τρίτος δίσκος της θαυμάσιας κιθαριστικής σειράς «Café de l' art» των σπουδαίων κιθαριστών Νότη Μαυρουδή και Παναγιώτη Μάργαρη εκδόθηκε το 2002 από την Eros Music διαφοροποιημένος ουσιαστικά στη θεματολογία του, αφού αυτή τη φορά δεν τηρήθηκε η λογική της συνύπαρξης ελληνικών και ξένων μελωδιών, αλλά επιλέχθηκε εξολοκλήρου υλικό από την εγχώρια δημιουργία. 

Ο δίσκος λοιπόν είναι αφιερωμένος στους δυο Διόσκουρους της ελληνικής μουσικής, τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Μίκη Θεοδωράκη, αμφότερους από τους αγαπημένους δημιουργούς του Νότη Μαυρουδή. Είναι αξιοσημείωτο άλλωστε ότι ήδη στους δύο πρώτους δίσκους της σειράς είχαν συμπεριληφθεί μελωδίες του Μάνου Χατζιδάκι. Από τα 15 επιλεγμένα θέματα τα οκτώ ανήκουν στον Μάνο Χατζιδάκι και τα επτά στον Μίκη Θεοδωράκη, όλα ανθολογημένα από το διαχρονικό έργο τους με βασικό κριτήριο τη λυρική και μελωδική τους υπόσταση, ώστε να διαμορφώνεται ένα αρμονικό και ομοιογενές σύνολο.

Κατά τη λογική των δύο προηγούμενων δίσκων τη ροή των οργανικών θεμάτων κι εδώ διανθίζουν μικρές φωνητικές νησίδες με δύο τραγούδια (ένα από κάθε συνθέτη) που ερμηνεύουν ο Λαυρέντης Μαχαιρίτσας («Ο εφιάλτης της Περσεφόνης») και η Ηρώ («Ο κήπος έμπαινε στη θάλασσα»).

Αξίζει να επισημάνουμε ότι εκτός των έξι αριθμημένων δίσκων της σειράς και λίγο πριν από την έκδοση του 4ου δίσκου (2003) κυκλοφόρησαν δύο επιπλέον δίσκοι αφιερωμένοι στους δύο μεγάλους συνθέτες - ένας για τον Μάνο Χατζιδάκι κι ένας για τον Μίκη Θεοδωράκη - οι οποίοι αποτελούν μια διευρυμένη μορφή του παρόντος ενιαίου άλμπουμ.

Νότης Μαυρουδής, Παναγιώτης Μάργαρης: Café de l' art, αρ.2 (2000)

Ενθαρρυμένοι από την απροσδόκητα καλή υποδοχή του άλμπουμ «Café de l' art» (1999) οι εξαίρετοι κιθαριστές Νότης Μαυρουδής και Παναγιώτης Μάργαρης αποφάσισαν να δώσουν συνέχεια στην όμορφη ιδέα της κιθαριστικής προσαρμογής δημοφιλών μουσικών θεμάτων από το διεθνές ρεπερτόριο παρουσιάζοντας ένα χρόνο αργότερα το δεύτερο άλμπουμ με την ένδειξη «Volume 2» καθιερώνοντας έτσι την αρίθμηση πλέον του κάθε άλμπουμ της σειράς που έφτασε ως τον αριθμό «6» με τη συμπλήρωση μιας δεκαετίας από την έκδοση του πρώτου - μη αριθμημένου - δίσκου.

Το δεύτερο λοιπόν άλμπουμ συνεχίζει ακριβώς πάνω στην ίδια λογική που είχε διαμορφωθεί ήδη από το προηγούμενο, με ελληνικά και ξένα μουσικά θέματα κατάλληλα διασκευασμένα για κιθαριστικό ντούο. Από ελληνικής πλευράς έχουν επιλεγεί το αγαπημένο «Βαλς του γάμου» της Ελένης Καραΐνδρου (από την ταινία «Ο μελισσοκόμος», 1986), ένα θέμα από το άλμπουμ «Reflections» (1970) του Μάνου Χατζιδάκι, ο υπέροχος «Αύγουστος» του Νίκου Παπάζογλου και το εμβληματικό «Πρωινό τσιγάρο» του Νότη Μαυρουδή. 

Από το διεθνές ρεπερτόριο έχουμε θέματα των Paco de Lucia, Nino Rota, John Lennon, Carlos Puebla κ.ά. μαζί με μια διασκευή του γλυκύτατου «Scarborough Fair» που είχαν κάνει διάσημο στα χρόνια του '60 οι Paul Simon και Art Garfunkel, μια ευφάνταστη φωνητική εκδοχή της γοητευτικής μπαρόκ μελωδίας «Adagio», η οποία συνήθως αποδίδεται στον Βενετσιάνο συνθέτη Tomaso Albinoni, αν και στην πραγματικότητα η σύνθεση ανήκει στον Remo Giazotto, καθώς επίσης μια έξοχη εκτέλεση του κλασικού κιθαριστικού θέματος «Recuerdos de l' Alambra» του Francisco Tarrega, μια οργανική εκδοχή του «Summertime» του George Gershwin κι ένα θέμα του Ariel Ramirez. 

Όπως και στο πρώτο άλμπουμ, έχουμε κι εδώ δύο φωνητικά θέματα («Scarborough Fair», «Adagio») που ερμηνεύει η πολυπράγμων Ισραηλινή ερμηνεύτρια Noa Dori.

Νότης Μαυρουδής, Παναγιώτης Μάργαρης: Café de l' art, αρ.1 (1999)

Από τις χθεσινές «αγγελικές» κιθάρες του Χρήστου Νικολόπουλου νομίζω πως η μετάβαση στον συνθέτη Νότη Μαυρουδή - που γεννήθηκε σαν χθες, στις 15 Ιουλίου 1945 - μοιάζει ως φυσική συνέχεια, μιας και ο συγκεκριμένος καλλιτέχνης τίμησε την κιθάρα όσο κανένας άλλος ομότεχνός του, είτε ως κορυφαίος δεξιοτέχνης του οργάνου, είτε ως δάσκαλος, είτε και ως συνθέτης που είχε πάντα την κιθάρα σε πρωταγωνιστικό ρόλο.

Η δισκογραφία φιλοξενεί αμέτρητες εκδόσεις με επίκεντρο την κλασική κιθάρα, ενίοτε μάλιστα σε ...ενισχυμένη εκδοχή! Χθες, για παράδειγμα, είδαμε μια έκδοση με μουσική για πέντε κιθάρες. Δεν έχουν λείψει επίσης και πιο ογκώδη κιθαριστικά σχήματα που έχουν φτάσει τις 100 ή ακόμη και τις 200 κιθάρες! Υπερβολές βέβαια για ένα χαμηλόφωνο όργανο που είναι συνυφασμένο περισσότερο με λυρικά και μελωδικά ηχοχρώματα. Γιαυτό και ο Νότης Μαυρουδής, αφού επί δεκαετίες αξιοποίησε την κιθάρα του ως σόλο όργανο, αποφάσισε κάποια στιγμή, όντας πια στην πλήρη ωριμότητά του, να τη συντροφεύσει και με μια δεύτερη δημιουργώντας ένα σπουδαίο κιθαριστικό ντουέτο με τον μαθητή κι εξαιρετικό επίσης κιθαριστή Παναγιώτη Μάργαρη, ακολουθώντας ίσως την παλιά ρήση (που αποδίδεται στον Σοπέν) πως τίποτε δεν είναι πιο όμορφο από μια κιθάρα, εκτός ίσως από δύο!

Το 1999 λοιπόν το συγκεκριμένο κιθαριστικό δίδυμο εγκαινίασε μια ιδαίτερα ενδιαφέρουσα δισκογραφική σειρά με γενικό τίτλο «Café de l' art», η οποία απέφερε συνολικά έξι διαδοχικές εκδόσεις κατά το διάστημα 1999-2008 με υλικό αντλημένο από το ελληνικό και διεθνές μουσικό θησαυροφυλάκιο διασκευασμένο κατάλληλα για δύο κλασικές κιθάρες. Η σειρά αποτελεί ουσιαστικά ένα συναρπαστικό πάντρεμα ήχων που διατρέχει ποικίλα μουσικά είδη (από τη λόγια ως την ποπ μουσική) χωρίς καμία προκατάληψη αναδεικνύοντας κρυμμένες ομορφιές μέσα από τα μουσικά αυτά θέματα.

Ο πρώτος δίσκος της σειράς που εκδόθηκε το 1999 από την Eros Music φέρει το διευκρινιστικό υπότιτλο «14 Guitar duets themes» γραμμένο στην αγγλική γλώσσα, μιας και η έκδοση είχε εξαρχής διεθνή προσανατολισμό. Το εισαγωγικό θέμα είναι το θεσπέσιο «Tango to Evora» της διάσημης Καναδέζας συνθέτριας Loreena McKennitt, ενώ μεταξύ των 14 συνολικά θεμάτων του άλμπουμ περιλαμβάνονται τρία με την  υπογραφή του Μάνου Χατζιδάκι και άλλα τρία του Νότη Μαυρουδή, από τα οποία το ένα («Ύστατο ταγκό») αποδίδεται στη φωνητική του εκδοχή από τη σοπράνο Νίνα Λοτσάρη μαζί με το πανέμορφο ισπανικό τραγούδι «Hijo de la luna» («Ο γιος του φεγγαριού») και το «Spente le stelle» («Έσβησαν τα αστέρια»). Τα υπόλοιπα θέματα προέρχονται κυρίως από χώρες της Λατινικής Αμερικής με μια προτίμηση στο χορευτικό ρυθμό του tango.