Νίκος Κυπουργός: Aenigma est (1997)

Η πιο μακροχρόνια και ιδιαίτερα γόνιμη σκηνική συνεργασία του συνθέτη Νίκου Κυπουργού ήταν αυτή με τον εξ Αιγύπτου ορμώμενο σημαντικό σκηνοθέτη της μεταπολιτευτικής θεατρικής μας σκηνής Δημήτρη Μαυρίκιο (γενν. 1948), η οποία κράτησε πάνω από δέκα χρόνια (1987-1997) και απέφερε σπουδαίους καρπούς τόσο στη θεατρική σκηνή, όσο και στη μεγάλη οθόνη. Η έκδοση του Σείριου με τον κυριολεκτικά αινιγματικό τίτλο «Aenigma est» (παρμένο από την ομώνυμη ταινία του 1990) καταγράφει την πορεία αυτής της συνεργασίας κυρίως μέσα από μια σειρά κλασικών θεατρικών παραστάσεων που ανέβηκαν κατά την περίοδο εκείνη.

Το άλμπουμ ξεκινάει με το τραγούδι «Ραλέιλε» γραμμένο το 1991 σε στίχους του Δημήτρη Μαυρίκιου που ερμηνεύει ο γιος του Γιάννης Μαυρίκιος και η ηθοποιός Δώρα Μασκλαβάνου. Πρόκειται για έναν συμβολικό πρόλογο που αποτελεί το θέμα μιας υποθετικής ταινίας, η οποία επρόκειτο να γυριστεί ...στο μέλλον αφήνοντας έτσι ανοιχτούς λογαριασμούς για τη συμπόρευση των δύο συνεργατών!

Το κύριο σώμα της έκδοσης περιλαμβάνει μια μουσική ανθολόγηση οργανικών θεμάτων και τραγουδιών από τέσσερις συνολικά θεατρικές παραστάσεις και μία κινηματογραφική παραγωγή. Συγκεκριμένα, έχουμε τα εξής κατά χρονική σειρά έργα:

«Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» του κορυφαίου Ιταλού δραματουργού Luigi Pirandello που ανέβηκε στη σκηνή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος τον Απρίλιο του 1987 σε μετάφραση και σκηνοθεσία πάντα του Δημήτρη Μαυρίκιου με πρωταγωνιστές την Εύα Κοταμανίδου, τον Δημήτρη Καρέλη, τον Νίκο Σεργιανόπουλο, τον Γιώργο Βελέντζα  και άλλους. Το «Τραγούδι της προγονής» σε στίχους του Δημήτρη Μαυρίκιου ερμηνεύει η Εύα Κοταμανίδου. 

«Ρωμαίος και Ιουλιέτα», το κλασικό αριστούργημα του William Shakespeare, που ανέβηκε από το Εθνικό Θέατρο το 1989 σε μετάφραση και σκηνοθεσία του Δημήτρη Μαυρίκιου. Η μουσική σουίτα που συνέθεσε ο Νίκος Κυπουργός για την παράσταση αυτή περιλαμβάνει μια σειρά εξαίσια οργανικά θέματα, όπως οι δύο χοροί που είναι γραμμένοι σε χαρακτηριστικά αναγεννησιακά χρώματα, καθώς και το τραγούδι «Έλα νύχτα...» που ερμηνεύει η πρωταγωνίστρια της παράστασης Λυδία Φωτοπούλου, την οποία πλαισιώνουν πολλοί αξιόλογοι ηθοποιοί, όπως ο Χρήστος Καλαβρούζος, η Τζέση Παπουτσή, η Ταϋγέτη, ο Χρήστος Ευθυμίου και ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης.

«Aenigma Est», βραβευμένη ταινία (ντοκιμαντέρ) παραγωγής 1990 σε σενάριο και σκηνοθεσία του Δημήτρη Μαυρίκιου, ο οποίος έγραψε και τους στίχους του ομότιτλου τραγουδιού που ερμηνεύει ο μικρός Γιάννης Μαυρίκιος. Για τη μουσική του αυτή ο συνθέτης βραβεύτηκε (για πολλοστή φορά άλλωστε στην καριέρα του) στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης την ίδια χρονιά. Στο εισαγωγικό θέμα «Πατρίς» ακούγονται οι φωνές του καθηγητή Δημήτρη Μαρωνίτη και του Γιάννη Μαυρίκιου.

«Σαλώμη» του Oscar Wilde, πάντα σε μετάφραση και σκηνοθεσία του Δημήτρη Μαυρίκιου που ανέβηκε το 1992 από το Θέατρο του Νότου με πρωταγωνιστές τους ηθοποιούς Λυδία Φωτοπούλου, Άννα Μακράκη, Κωνσταντίνο Μαρκουλάκη και άλλους. Η μουσική του Κυπουργού περιλαμβάνει μόνο οργανικές συνθέσεις, στις οποίες έχουν ενσωματωθεί και φευγαλέα μελωδικά θέματα από την ομώνυμη όπερα του Γερμανού συνθέτη Richard Strauss.

«Γυάλινος κόσμος» του μεγάλου Αμερικανού δραματουργού Tennessee Williams σε μετάφραση και σκηνοθεσία Δημήτρη Μαυρίκιου που ανέβηκε επί σκηνής από το Θεατρικό Οργανισμό Μορφές τη σεζόν 1996-97 με πρωταγωνιστές τη Ράνια Οικονομίδου, τον Νίκο Κουρή, την Αγγελική Παπαθεμελή και τον Άγη Εμμανουήλ. Το τραγούδι «Λεμονάδα» (στίχοι Δημήτρη Μαυρίκιου) ερμηνεύουν η Ράνια Οικονομίδου και η κόρη του συνθέτη Λυδία Κυπουργού.

Επισημαίνω ότι από τις παραπάνω μουσικές του Νίκου Κυπουργού είχαν ήδη κυκλοφορήσει σε αυτόνομες εκδόσεις τα έργα «Ρωμαίος και Ιουλιέτα / Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» (Lyra, 1989) και «Aenigma est» (Minos, 1990).

Νίκος Κυπουργός: Ανέκδοτη μουσική για το θέατρο (2026)

Προσπερνώντας την επετειακή σηματοδότηση της σημερινής αποφράδος ημέρας θα συνεχίσουμε με άλλη μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα - και πολύ πρόσφατη - δισκογραφική έκδοση του μουσικού περιοδικού Μετρονόμος. Πρόκειται για το άλμπουμ «Ανέκδοτες ηχογραφήσεις - Μουσική για το θέατρο» που διανεμήθηκε με το τελευταίο τεύχος (αρ. 86) του περιοδικού που είναι αφιερωμένο στον σημαντικό συνθέτη και μαέστρο Νίκο Κυπουργό, ο οποίος γεννήθηκε σαν σήμερα, στις 21 Απριλίου 1952 στην Αθήνα.

Ο Νίκος Κυπουργός ολοκλήρωσε τις μουσικές σπουδές στο Ωδείο Αθηνών και στο Παρίσι παράλληλα με τις σπουδές του στη Νομική και στο τμήμα Πολιτικών επιστημών. Πριν βρεθεί στο Παρίσι (1979), όπου είχε την τύχη να μαθητεύσει δίπλα σε ογκόλιθους της πρωτοποριακής μουσικής τέχνης, όπως ο Max Deutsch, o Pierre Boulez, o Witold Lutoslawski και ο Ιάννης Ξενάκης, είχε ήδη παρουσιάσει τις πρωτόλειες συνθετικές του δοκιμές με δυο κύκλους τραγουδιών που ερμήνευε ο ίδιος παίζοντας κιθάρα (Rodstrof, 1969-1970), ενώ ακολούθησαν και δυο παιδικοί δίσκου («Ο Φεγγαρής και τα πουλιά», 1971, «Ο Μιχάλης ο σφυρίχτρας», 1979), παράλληλα με την πρώτη συνεργασία του με το Τρίτο Πρόγραμμα του Μάνου Χατζιδάκι, της οποίας κυριότερος καρπός ήταν η συμμετοχή του στη συνθετική ομάδα της ιστορικής παιδικής σειράς «Εδώ Λιλιπούπολη», η οποία εκδόθηκε σε δίσκο το 1980 κάνοντας ευρύτερα γνωστό το όνομά του στο εγχώριο μουσικό στερέωμα. Η συνέχεια ήταν λαμπρή για τον ίδιο, αρχικά ως βοηθό του Μάνου Χατζιδάκι και κατόπιν ως αυτόνομο δημιουργό που δραστηριοποιήθηκε σε πάμπολλα πεδία της μουσικής, κυρίως στον κινηματογράφο και το θέατρο, συνθέτοντας πρωτότυπες σκηνικές δημιουργίες ή ασκώντας συχνά και το ρόλο του ενορχηστρωτή, διασκευαστή και μαέστρου. Εδώ και χρόνια έχει αποφασίσει να ζει μόνιμα στην Ερμούπολη της Σύρου, όπου δραστηριοπoιείται έντονα στην τοπική πολιτιστική ζωή ως επικεφαλής της Ορχήστρας των Κυκλάδων, με την οποία μάλιστα συχνά περιοδεύει ανά την επικράτεια συμμετέχοντας σε πολλές μουσικές παραγωγές, ενίοτε μάλιστα και για λογαριασμό μουσικών σχολείων.

Η πλούσια μουσική του Νίκου Κυπουργού για το θέατρο έχει αποτυπωθεί σε αρκετές ως τώρα δισκογραφικές εκδόσεις, όπως: «Εν Αθήναις» (1986), «Ρωμαίος και Ιουλιέτα / Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» (1989), «Saved / Aenigma est» (1990), «Music on Stage» (1993), «Aenigma Est» (1997) και «Τα μυστικά του κήπου» (2001). Και φυσικά σε όλες αυτές τις σπουδαίες εκδόσεις προστίθεται τώρα και η καινούργια κυκλοφορία από τις Εκδόσεις Μετρονόμος, μαζί με το τελευταίο τεύχος του περιοδικού που κυκλοφόρησε τον περασμένο Μάρτιο. 

Ο δίκσος περιλαμβάνει συνολικά 33 ανέκδοτα θεατρικά θέματα (κυρίως τραγούδια) από παραστάσεις της περιόδου 1987-2024 χωρισμένα σε δύο άτυπες ενότητες, μία ελληνική και μία διεθνή. Η «ελληνική» ενότητα καλύπτεται με επιλογές από το σύγχρονο θεατρικό δραματολόγιο και συγκεκριμένα από τις παραστάσεις: «Μελίσσια» (του Αλέξη Σταμάτη) που παίχτηκε από το Εθνικό Θέατρο το 2019, «Φεγγάρι από χαρτί» (Μιχάλη Ρέππα, Θανάση Παπαθανασίου) από το Εθνικό Θέατρο (2020), «Frankestein, Ο χαμένος παράδεισος» (της Λένας Κιτσοπούλου) από το Θέατρο Στέγη (2022) και «Ματαρόα» (του Θοδωρή Αμπαζή) από την Εθνική Λυρική Σκηνή (2024). Τραγουδούν: Σαβίνα Γιαννάτου, Γιάννης Στάνκογλου, Ζαχαρίας Καρούνης, Μαρίνα Σάττι, Άρης Πλασκασοβίτης, Τζίνη Παπαδοπούλου, Ελίτα Κουνάδη, Γιάννης Διονυσίου και Γιάννης Μπουραζάνας. Στίχους έγραψαν ο Παρασκευάς Καρασούλος και η Αφροδίτη Μάνου.

Η δεύτερη ενότητα καλύπτει το διεθνές ρεπερτόριο με επιλογές από την Ιταλία (Λουίτζι Πιραντέλο, Εντουάρντο Ντε Φιλίππο), την Ισπανία (Λόρκα, Ρόγιας, Θερβάντες), την Αγγλία (Σέξπιρ, Μπεν Τζόνσον), την Αμερική (Άρθουρ Μίλλερ), τη Νορβηγία (Ίψεν) και τη Γαλλία (Μολιέρος, Βίκτορ Ουγκό, Λαμπίς). Τα έργα αυτά ανέβηκαν σε διάφορες χρονικές περιόδους από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, το Θέατρο Διονύσια, το Θέατρο Τέχνης, το Θέατρο Παλλάς, το Θέατρο Επί Τάπητος, το Εθνικό Θέατρο, τη Νέα Σκηνή, το Θέατρο Καρέζη και το Θέατρο Εμπρός. Τα τραγούδια ερμηνεύουν η Εύα Κοταμανίδου, η Σαβίνα Γιαννάτου, η Ελεονώρα Ζουγανέλη, ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος, καθώς και ηθοποιοί των παραστάσεων.

Στην εκτέλεση του πλούσιου αυτού μουσικού υλικού έλαβαν μέρος η Καμεράτα, Ορχήστρα των Φίλων της Μουσικής, η Ορχήστρα τψν Χρωμάτων υπό τον Μίλτο Λογιάδη και σπουδαίοι σολίστες οργάνων, μεταξύ των οποίων οι: Μάνος Αβαράκης (φλογέρα), Σωκράτης Άνθης (τρομπέτα), Ιρίνα Βαλεντίνοβα (πιάνο, τσέμπαλο), Δημήτρης Βράσκος (βιολί, μαντολίνο), Βαγγέλης Καρίπης (κρουστά), Θόδωρος Κοτεπάνος (πιάνο, εκκλησιαστικό όργανο), Στέλλα Κυπράιου (λαούτο), Γιώργος Μουλουδάκης (κιθάρα), Γιώργος Μαγκλάρας (βιολί), Νεοκλής Νεοφυτίδης (πιάνο), Στέλιος Ταχιάτης (βιολοντσέλο) και πολλοί άλλοι.

Χρήστος Οικονομίδης: Έρως, ζώο αγέρωχο και ηχηρό (2011)

Περνάμε σήμερα σε έναν άλλο εξαιρετικά ενδιαφέροντα ποιητικό δίσκο που κυκλοφόρησε το 2011 με τον πρωτότυπο και άκρως ποιητικό τίτλο «Έρως, ζώο αγέρωχο και ηχηρό» παρμένο από ένα ποίημα της Μάτσης Χατζηλαζάρου, συζύγου του ποιητή Ανδρέα Εμπειρίκου, η οποία μάλιστα θεωρείται και η πρώτη γυναικεία φωνή του ελληνικού υπερρεαλισμού.

Ο δίσκος αποτελεί την τρίτη δισκογραφική κατάθεση του αξιόλογου συνθέτη Χρήστου Οικονομίδη (Δράμα, 1963), ενός καλλιεργημένου μουσικού με λόγιες σπουδές στο πιάνο και τη μουσική θεωρία, ο οποίος πρωτοεμφανίστηκε στα μουσικά μας πράγματα στα μέσα της δεκαετίας του '90 ως δημιουργός του εναλλακτικού ροκ συγκροτήματος Επόμενη Κίνηση, με το οποίο παρουσίασε το 1997 την ομώνυμη δισκογραφική δουλειά, ενώ στη συνέχεια ακολούθησε προσωπική πορεία στη μουσική παρουσιάζοντας αρχικά το άλμπουμ «Piano Music I» (με 13 πρελούδια για πιάνο) και το 2011 τη σημαντικότερη ως τώρα εργασία του με το άλμπουμ της σημερινής μας παρουσίασης.

Ο δίσκος «Έρως, ζώο αγέρωχο και ηχηρό» αποτελεί έναν κύκλο δεκατριών μελοποιημένων ποιημάτων μιας μεγάλης σειρά ποιητών της μεσοπολεμικής και μεταπολεμικής γενιάς. Συγκεκριμένα, έχουν ανθολογηθεί οι ποιητές: Ναπολέων Λαπαθιώτης (1888-1944), Μαρία Πολυδούρη (1902-1930), Μελισσάνθη (1907-1991), Νίκος Εγγονόπουλος (1907-1985), Μάτση Χατζηλαζάρου (1914-1987), Τάσος Λειβαδίτης (1922-1988), Γιώργος Ιωάννου (1927-1985), Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου (1931-1996), Μαρία Λαϊνά (1947-2023), Ισαάκ Σούσης (1962-2024), καθώς και ο Αμερικανός John Berryman (1914-1972). Η μουσική κινείται στο πεδίο της ροκ με τζαζ και αυτοσχεδιαστικά στοιχεία που σε πολλές περιπτώσεις (ιδιαίτερα στο ομότιτλο τραγούδι) καταφέρνει να δημιουργήσει πολύ γοητευτικά ατμοσφαιρικά τοπία που πραγματώνονται μέσα από τα καθαρά ακουστικά όργανα της ορχήστρας (βιολί, όμποε, άρπα, βιολοντσέλο, πιάνο, φλάουτο, τρομπέτα και κρουστά). Ο ίδιος ο συνθέτης είναι και ο βασικός ερμηνευτής, ενώ εξαιρετικοί στέκονται δίπλα του ο Δώρος Δημοσθένους και η Μόρφω Τσαϊρέλη. 

Σημειώνει χαρακτηριστικά ο συνθέτης: «Ανακάλυψα μετά από μακροχρόνιους περιπάτους κάποια ποιήματα που, ενώ από τη μια υμνούν τον έρωτα και το δράμα του χωρίς στολίδια, από την άλλη εκφράζουν το ονειρώδες και το ευφάνταστο των στιγμών, σαν αυτές να είναι κυριολεκτικά μοναδικές. Στη συνέχεια έντυσα διά της μιμητικής το λόγο με μουσική που καθώς εκτυλίσσεται, αποζητά μέσω του παλαιού τη νεορομαντικότητά της. Έφτιαξα έτσι δεκατρία τραγούδια προσδοκώντας η πραγματικότητα να διεκδικεί την ουτοπία της».

Anemos: Φ Λόγος Χρυσός (2009)

Το ντουέτο Anemos, αποτελούμενο από τον Κώστα Χατζόπουλο (σύνθεση, κιθάρα) και την Κατερίνα Νιτσοπούλου (τραγούδι, στίχοι), υπήρξε ένα πολύ ενδιαφέρον μουσικό σχήμα που κινούνταν σε ένα ύφος "έντεχνου" ποπ ήχου και πρωτοεμφανίστηκε στη δισκογραφία το 1998 με το ομότιτλο άλμπουμ διαγράφοντας μια όμορφη δεκαετή διαδρομή που απέφερε πέντε προσωπικές δουλειές, μεταξύ των οποίων και το τηλεοπτικό soundtrack «Θύματα ειρήνης» (1999), καθώς και κάποιες σκόρπιες συμμετοχές, όπως στο άλμπουμ «Το φιλί μου ταξιδεύει» (2002) του Ηλία Λιούγκου, μέχρι το 2009 που έκλεισε τον κύκλο του προσφέροντάς μας την πιο ολοκληρωμένη μουσική του πρόταση με το ποιητικό άλμπουμ «Φ Χρυσός Λόγος».

Πρόκειται για μια επιμελημένη παραγωγή της στιχουργού Λίνας Νικολακοπούλου που υπογράφει κιόλας τους στίχους στα επτά από τα δεκαεπτά συνολικά τραγούδια του δίσκου μαζί με άλλα τέσσερα της Βασιλικής Νικοπούλου. Το κύριο σώμα του δίσκου ωστόσο καλύπτουν μελοποιημένα ποιήματα του Ανδρέα Εμπειρίκου, της Κικής Δημουλά, του Γιώργου Σκούρτη, αλλά και του Πέρση ποιητή Τζαλαλαντίν Ρουμί (13ος αι.), καθώς και του νεότερου Ουαλλού ποιητή Dylan Thomas (1914-1953), όλα μελοποιημένα με τον ανάλαφρο μελωδικό τόνο που χαρακτηρίζει τη μουσική του συγκροτήματος. 

Η συνύπαρξη απλών στίχων πλάι στον ποιητικό λόγο αποτελεί μια προσπάθεια εξισορρόπησης μεταξύ δύο αντίρροπων φαινομενικά εκφράσεων του λόγου, όπως προφανώς υπαινίσσεται το γράμμα «Φ» που προτάσσεται της φράσης «Χρυσός λόγος» του τίτλου παραπέμποντας στο μαθηματικό σύμβολο "φ" που ορίζει την έννοια της χρυσής τομής. Ως πρόθεση τουλάχιστον αυτός μοιάζει να ήταν ο στόχος. Η αλήθεια βέβαια είναι ότι τα στιβαρά ποιητικά κείμενα δείχνουν μάλλον απονευρωμένα από το ποπ ύφος της μελοποιίας τους, το οποίο μοιάζει πιο ταιριαστό για τα υπόλοιπα στιχουργήματα, με αποτέλεσμα ο δίσκος να ακούγεται μεν σε πρώτο επίπεδο πολύ ευχάριστα ως ένα καλοφτιαγμένο και ισορροπημένο ηχητικό προϊόν, αλλά να προβληματίζει τελικά η υποταγή του ποιητικού λόγου στον ήχο αυτό, με εξαίρεση ίσως τις στιγμές όπου περνούν σε πρώτο πλάνο οι απαγγελίες κειμένων από την Κική Δημουλά και τη Λίνα Νικολακοπούλου ξεφεύγοντας κάπως από την ευθύγραμμη ομοιογένεια του υπόλοιπου υλικού.

Μάρθα Μεναχέμ: Αλληλουχία (2015)

Χρειάστηκε να μεσολαβήσουν οκτώ ολόκληρα χρόνια από τη «Μικρή ελεγεία», μέχρι να αποφασίσει η τραγουδοποιός Μάρθα Μεναχέμ να ξαναμπεί στο στούντιο και να μας δώσει το δεύτερο κύκλο τραγουδιών της με τίτλο «Αλληλουχία» που κυκλοφόρησε το 2015 από τις Εκδόσεις Μετρονόμος.

Δεν μας επιφυλάσσει εκπλήξεις το συγκεκριμένο άλμπουμ, αλλά αυτό δε μειώνει σε τίποτε τη μελωδική και εκφραστική δύναμη που διαθέτουν τα περισσότερα από τα δέκα τραγούδια του. Και πάλι ο ποιητικός λόγος αποτελεί τη βάση της δουλειάς της καλής τραγουδοποιού. Παρών λοιπόν ο αγαπημένος της ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης («Στο κέντρο το νυχτερινό»), παρών επίσης και ο Κωνσταντίνος Καβάφης σε μια ακόμη μελοποίηση του εξαίσιου ερωτικού-νοσταλγικού ποιήματος «Επέστρεφε» και μαζί τους ο Τάσος Λειβαδίτης με το ποίημα «Συνομιλίες», καθώς και - αυτό ίσως είναι μια έκπληξη! - ο περίφημος Ψαλμός 140 του Δαβίδ («Κύριε, εκέκραξα προς Σε, εισάκουσόν μου...») σε πρωτότυπη μελοποίηση. Τα υπόλοιπα τραγούδια έχουν στίχους του Μιχάλη Γκανά, του Ηλία Κατσούλη, της Λίνα Δημοπούλου, της Μαίρης Φασουλάκη και της Αγγελικής Θερμού. Μαζί με τη Μάρθα Μεναχέμ στην ερμηνεία των τραγουδιών συμμετέχουν η Μαρία Αναματερού, η Ιφιγένεια Καρολόγου, ο Θοδωρής Βουτσικάκης και ο Αλέξανδρος Καψοκαβάδης, ο οποίος συμμετέχει και στην ομάδα ενορχηστρωτών του δίσκου μαζί με τους Τάσο Ρωσόπουλο, Μάνο Κιτσικόπουλο και Ισίδωρο Πάτερο. 

Η μουσική είναι πλημμυρισμένη με λυρικά χρώματα και λαϊκότροπους σκοπούς σε μια συναρπαστική «αλληλουχία» ευαισθησίας και επίμονων συναισθηματικών μεταπτώσεων που παρακολουθούν με συνέπεια τις κυμαινόμενες εντάσεις του μελοποιημένου λόγου. Ακουστικά και ηλεκτρικά όργανα (πιάνο, βιολοντσέλο, ηλεκτρική και κλασική κιθάρα, λαούτο, βιολί, νέι, κοντραμπάσο, λύρα, κανονάκι, μπουζούκι και κρουστά) συνυπάρχουν αρμονικά για τη δημιουργία ενός ατμοσφαιρικού τοπίου που ώρες ώρες ακούγεται ιδιαίτερα γοητευτικό. Ο δίσκος κλείνει εξίσου γοητευτικά με ένα υποβλητικό ορχηστρικό θέμα («Συνομιλία»). Το εξώφυλλο και τη συνολική αισθητική της έκδοσης επιμελήθηκε και πάλι ο ζωγράφος Παντελής Σαμπαλιώτης.

Μάρθα Μεναχέμ: Μικρή ελεγεία (2007)

Η Μάρθα Μεναχέμ - απλή συνωνυμία με τον παλιό μουσικό παραγωγό Ζακ Μεναχέμ - είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα τραγουδοποιός της νεότερης γενιάς με καλές μουσικές σπουδές (πιάνο, κιθάρα, θεωρητικά) στο ωδείο του Κώστα Κλάβα και στο Ελληνικό και Ιαμβικό Ωδείο και με καλή προϋπηρεσία στο ξεκίνημα της μουσικής της περιπέτειας δίπλα στους συνθέτες Γιάννη Σπανό και Γιώργο Χατζηνάσιο, αλλά και τους Λαθρεπιβάτες. Η πρώτη συνθετική της δουλειά ήταν θεατρική και γράφτηκε το το 2004 για την παράσταση «Στα πεταχτά» που σκηνοθέτησε ο Κώστας Αρζόγλου, ενώ λίγο αργότερα μας έδωσε τον πρώτο κύκλο τραγουδιών της.

Το 2007 λοιπόν η Μάρθα Μεναχέμ έκανε την επίσημη είσοδό της στην ελληνική δισκογραφία με το άλμπουμ «Μικρή ελεγεία» που αποτελεί έναν πολύ αξιόλογο κύκλο μελοποιημένης ποίησης, αλλά και απλών τραγουδιών, οκτώ συνολικά με έναν ορχηστρικό επίλογο. Το άλμπουμ περιλαμβάνει τρία ποιήματα του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (1888-1944), μεταξύ των οποίων και το ομότιτλο του δίσκου, ένα ποίημα του Κωνσταντίνου Καβάφη (1863-1933) κι άλλο ένα του Στέλιου Γεράνη (1920-1993). Το σώμα του δίσκου συμπληρώνεται με δυο τραγούδια σε στίχους του Κώστα Τριπολίτη κι άλλο ένα σε στίχους του Θράσου Καμινάκη. Βασική ερμηνεύτρια των τραγουδιών είναι η ίδια η συνθέτρια, ενώ συμμετέχουν ο Χρήστος Θηβαίος, ο Απόστολος Ρίζος και ο Γιάννης Λεκόπουλος, ένας νέος ευαίσθητος ερμηνευτής που είχε ξεκινήσει ένα χρόνο νωρίτερα συμμετέχοντας στα φωνητικά του δίσκου «Carte postale» (2006) του Νότη Μαυρουδή.

Η μουσική των τραγουδιών αποκαλύπτει μια καλλιεργημένη μουσικό με μελωδίες και ρυθμούς που διακρίνονται για την ευαισθησία και τον πηγαίο τους λυρισμό. Η δημιουργός σημειώνει χαρακτηριστικά στο εσώφυλλο του δίσκου: «Η Μικρή Ελεγεία είναι ένα ηχητικό σχεδίασμα λυρικών εξομολογήσεων με θέματα που απασχόλησαν και απασχολούν τον άνθερωπο: Έρωτας, θάνατος, ελπίδα για την επικράτηση της αλήθειας, αγώνας για την κατάκτηση των αυτονόητων...». Tην ενορχήστρωση συνυπογράφουν ο Σωτήρης Καστάνης, ο Απόστολος Καλτσάς (από το συγκρότημα Υπόγεια Ρεύματα) και ο συνθέτης Μιχάλης Ανδρονίκου. Το εξώφυλλο κοσμείται από ζωγραφικό πίνακα του Παντελή Σαμπαλιώτη.

100 Χρόνια Έλλη Λαμπέτη: Ηχώ και Νάρκισσος (1954)

Κλείνουμε το μικρό αυτό αφιέρωμα στα 100 χρόνια από τη γέννηση της μεγάλης ηθοποιού Έλλης Λαμπέτη με ένα αυθεντικό θεατρικό ντοκουμέντο από την πρώιμη φάση της καριέρας της. Πρόκειται για μια ιστορική ηχογράφηση του θεατρικού έργου «Ηχώ και Νάρκισσος» που μεταδόθηκε από την Ελληνική Ραδιοφωνία (ΕΙΡ) το 1954. 

Το έργο υπογράφει ο Νότης Περγιάλης (1920-2009), ο εκλεκτός αυτός θεατρικός συγγραφέας, σκηνοθέτης και ηθοποιός που έχει στο ενεργητικό του αρκετά αξιόλογα θεατρικά κείμενα, όπως: «Ο πόνος γεννάει θεούς», «Ηλιογέννητη», «Νυφιάτικο τραγούδι, «Το κορίτσι με το κορδελλάκι», «Αυτό το δέντρο δεν το λέγανε υπομονή» και πολλά άλλα, ενώ έχει και μια μικρή θητεία στο χώρο του τραγουδιού ως στιχουργός των διαχρονικών: «Πάμε μια βόλτα στο φεγγάρι» (μουσική Μάνου Χατζιδάκι), «Γκρεμισμένα σπίτια» (μουσική Γιάννη Μαρκόπουλου), «Τι να την κάνω τη χαρά» και «Ο λεβέντης» (μουσική Μίκη Θεοδωράκη). 

Το έργο παρουσιάστηκε σε ραδιοσκηνοθεσία του Μήτσου Λυγίζου από το θίασο Έλλης Λαμπέτη και Δημήτρη Χορν, όταν το καλλιτεχνικό αυτό ζευγάρι βρισκόταν ακόμη στο ξεκίνημα της εμβληματικής τους συμπόρευσης που κράτησε ως το τέλος της δεκαετίας του '50. Το κείμενο δραματοποιεί το γνωστό μύθο της νύμφης Ηχώς που ερωτεύτηκε παράφορα τον άστατο και ωραιοπαθή Νάρκισσο. Η Έλλη Λαμπέτη υποδύεται την Ηχώ, ο Δημήτρης Χορν τον Νάρκισσο και η Αντιγόνη Βαλάκου τη νύμφη Νικοθόη. Συμμετέχουν επίσης η Τάνια Καράλη (Ωκυπόδη), η Μαρία Μιχαλοπούλου (Αχολόη), ο Στέλιος Βόκοβιτς (Αργέστης άνεμος), η Άννα Λώρη (Αελλώ) και οι Μιχάλης Μπούχλης και Νίκος Φιλιππόπουλος (Στοιχειά του ανέμου).

Το ιστορικό αυτό ηχητικό ντοκουμέντο περιλαμβάνεται στην εκτενή επανέκδοση δεκάδων παλιών θεατρικών ραδιοηχογραφημάτων που διανεμήθηκαν μέσω του περιοδικού Ραδιοτηλεόραση το 2006 στο πλαίσιο της σειράς Το ραδιόφωνο που αγαπήσαμε.

100 Χρόνια Έλλη Λαμπέτη: Κασετίνα (2008)

Ένα δεύτερο μεγάλο αφιέρωμα στην πρωθιέρεια της σκηνικής τέχνης Έλλη Λαμπέτη - αυτές τις ημέρες συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από τη γέννησή της - μας πρόσφερε η δισκογραφική εταιρεία Lyra το 2008. Πρόκειται για ένα τετραπλό άλμπουμ με τίτλο το όνομά της, το οποίο στην πραγματικότητα αποτελεί επανέκδοση σε ενιαίο σώμα τριών παλιότερων ανεξάρτητων δισκογραφικών εκδόσεων που κυκλοφόρησαν λίγο μετά το θάνατο της ηθοποιού κατά το διάστημα 1983-1984.

Οι δύο πρώτοι δίσκοι της έκδοσης φέρουν τον κοινό τίτλο «Μονόπρακτα» και περιλαμβάνουν έξι μονόπαρκτα θεατρικά κείμενα με τη φωνή της Έλλης Λαμπέτη, τα οποία είχαν αποτελέσει ενιαία παράσταση που ανέβασε ο Θίασος Λαμπέτη τον Απρίλιο του 1978 και είχαν πρωτοκυκλοφορήσει σε δίσκο με τον ίδιο τίτλο το 1984. Πρόκειται για τα έργα: «Η Εβραία» (από το θεατρικό έργο «Τρόμος και αθλιότητα στο Γ΄Ράιχ») του Μπέρτολτ Μπρεχτ, «Η πιο δυνατή ψυχή» του Αύγουστου Στρίνμπεργκ, «Όλυα, μια ψυχούλα» του Άντον Τσέχοφ σε διασκευή του Γκαμπριέλ Αρού, καθώς και τρία μονόπρακτα του Ζαν Κοκτό («Η ανθρώπινη φωνή», «Η ψεύτρα», «Την έχασα»). Η ανάγνωση των μονόπρακτων συνοδεύεται από μουσικά θέματα για σόλο πιάνο του Μότσαρτ και του Σοπέν που ερμηνεύει ο πιανίστας Κώστας Λούκος, ανεψιός της Λαμπέτη.

Ο τρίτος δίσκος περιλαμβάνει το υλικό του άλμπουμ «Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει Καβάφη» που είχε πρωτοεκδοθεί το 1983 από την ετικέτα Διόνυσος της Lyra. Το υλικό της έκδοσης απλώνεται σε 25 συνολικά αναγνώσεις ποιημάτων του Κωνσταντίνου Καβάφη, τα οποία είχαν ηχογραφηθεί σε δύο διαφορετικές φάσεις, μία το 1975 και μία το 1981. Μαζί με τα εμβληματικά και πασίγνωστα ποιήματα του μεγάλου Αλεξανδρινού έχουν επιλεγεί και πολλά ποιήματα λιγόετο γνωστά ή ακόμη και αποκηρυγμένα από τον ίδιο τον ποιητή. Ο τελευταίος δίσκος της έκδοσης περιλαμβάνει αυτούσιο το υλικό του άλμπουμ «Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο και από τους Ύμνους και Εγκώμια της Μεγάλης Εβδομάδας». Η αρχική έκδοση του άλμπουμ (1983) είχε τον απλό τίτλο «Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει τα Κατά Ματθαίον Πάθη».

Η έκδοση είναι ιδιαίτερα επιμελημένη σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου με σκληρά εξώφυλλα και με πλούσιο φωτογραφικό και πληροφοριακό υλικό για τη θεατρική διαδρομή της Έλλης Λαμπέτη στα 40 χρόνια της καριέρας της (1942-1982). Τα κείμενα επιμελήθηκε ο δημοσιογράφος και μουσικός παραγωγός Άγγελος Πυριόχος.

100 Χρόνια Έλλη Λαμπέτη: Αποσπάσματα θεατρικού λόγου (1989)

Σαν χθες, 13 Απριλίου, γεννήθηκε μια κορυφαία Ελληνίδα ηθοποιός που άφησε ανεξίτηλο το στίγμα της στο ελληνικό θέατρο, αλλά και στον κινηματογράφο. Συμπληρώνονται λοιπόν 100 χρόνια από τη γέννηση της Έλλης Λαμπέτη (1926-1983), μιας μοναδικής θεραπαινίδας της σκηνικής τέχνης, όπου κυριάρχησε επί 40 χρόνια (1942-1982), παρόλο που έφυγε πρόωρα από τη ζωή, παίζοντας ωστόσο μέχρι και την τελευταία στιγμή. Υπήρξε σύζυγος του μεγάλου θεατράνθρωπου Μάριου Πλωρίτη (1950-1953) και είχε μια θυελλώδη ερωτική και επαγγελματική σχέση με τον Δημήτρη Χορν κατά το διάστημα 1953-1959.

Η Έλλη Λαμπέτη, κατά κόσμον Έλλη Λούκου, γεννήθηκε στα Βίλλια Αττικής και σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και στη Σχολή Κοτοπούλη. Ήταν μόλις 16 χρόνων, όταν πρωτοανέβηκε στη σκηνή το 1942 μέσα στα μαύρα χρόνια της γερμανικής Κατοχής. Η πορεία της έκτοτε ήταν λαμπρή παίζοντας ασταμάτητα σπουδαίους ρόλους του παγκόσμιου δραματολογίου ως μέλος μεγάλων θιάσων, όπως ο θίασος του Καρόλου Κουν στο Θέατρο Τέχνης, ο θίασος Κοτοπούλη και Μουσούρη, το Εθνικό Θέατρο και φυσικά ο δικός της θίασος, αρχικά σε συνεργασία με τον Δημήτρη Χορν και στη συνέχεια μόνη της ως το τέλος της ζωής της. Η πρώτη της παράσταση ήταν το έργο «Η Χάνελε πάει στον Παράδεισο» (1942) και ο μακρύς κύκλος έκλεισε το 1982 με το έργο «Τα παιδιά ενός κατώτερου Θεού» παίζοντας το ρόλο μιας κωφάλαλης, όταν πια η οδυνηρή αρρώστια της είχε στερήσει τη φωνή.

Η Λαμπέτη είχε και μια μικρή, αλλά άκρως σημαντική παρουσία και στον ελληνικό κινηματογράφο συμπρωταγωνιστώντας κυρίως με το σύντροφό της Δημήτρη Χορν. Η πρώτη κινηματογραφική της εμφάνιση σημειώθηκε το 1946 με την ταινία «Αδούλωτοι σκλάβοι» του Βίωνα Παπαμιχάλη. Ακολούθησαν δυο τρεις μέτριες ταινίες, ώσπου συνάντησε στο δρόμο της τον μεγάλο σκηνοθέτη Μιχάλη Κακογιάννη, με τον οποίο συνεργάστηκε ως πρωταγωνίστρια σε τρεις σπουδαίες ταινίες: «Κυριακάτικο ξύπνημα» (1954), «Το κορίτσι με τα μαύρα» (1956) και «Το τελευταίο ψέμα» (1958). Στο ενδιάμεσο συμμετείχε και στην εμβληματική ταινία «Η κάλπικη λίρα» (1955) του Γιώργου Τζαβέλλα.

Στο χώρο της δισκογραφίας καταγράφονται κάποιες σποραδικές παρουσίες της Έλλης Λαμπέτη. Εν ζωή κυκλοφόρησε το άλμπουμ «Γλυκιά Ίρμα» (1972) με τη μουσική του Γιάννη Σπανού για την ομώνυμη μουσικοθεατρική παράσταση, ενώ τη χρονιά του θανάτου της (1983) εκδόθηκαν δύο δίσκοι με απαγγελίες ποιημάτων του Καβάφη και αποσπασμάτων από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. 

Το 1989 ωστόσο από το Σείριο του Μάνου Χατζιδάκι εκδόθηκε ένα μεγάλο δισκογραφικό αφιέρωμα στη Λαμπέτη με τίτλο «Αποσπάσματα Θεατρικού Λόγου» σε τρεις δίσκους που φιλοδοξούσαν να καλύψουν αντιπροσωπευτικά όλη τη θεατρική διαδρομή της κορυφαίας ηθοποιού. Οι παλιότερες από τις ηχογραφήσεις αυτές ανατρέχουν στις δεκαετίες του '50 και '60 κι έτσι έχουν αξία ιστορικού ντοκουμέντου. Μεταξύ των ανθολογημένων παραστάσεων περιλαμβάνονται αποσπάσματα από τα έργα: «Τελευταίο βαλς» (1956) του Σόμερσετ Μομ, «Πεγκ καρδούλα μου» (1961) του Τζον Χάρτλι Μάννερς, «Δεσποινίς Πέπσι» (1966) της Πιερρέτ Μπρινό, «Θυμήσου τον Σεπτέμβρη» (1967) του Νόελ Κάουαρντ, «Βυσσινόκηπος» (1974) του Τσέχοφ, «Φθινοπωρινή ιστορία» (1977) του Αρμπούζοφ, «Φιλουμένα Μορτουράνο» (1978) του Εντουάρντο Ντε Φίλιππο και «Ο κύκλος με την κιμωλία» (1981) του Μπρεχτ. Εκτός από την ίδια ακούγονται και οι φωνές μεγάλων συμπρωταγωνιστών της, όπως ο Δημήτρης Χορν, ο Μάνος Κατράκης, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ, η Μάρθα Βούρτση, η Σαπφώ Νοταρά, ο Κώστας Ρηγόπουλος και ο Γιώργος Μοσχίδης. Τα αποσπάσματα συνοδεύονται από μικρά μουσικά θέματα, όλα παρμένα από τη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι για το «Ματωμένο Γάμο» του Λόρκα.