Ρήγας Βελεστινλής, Διονύσιος Σολωμός: 200 Χρόνια (1998)

Το 1998 ήταν ένα επετειακό έτος αφιερωμένο σε δυο μεγάλες μορφές του ελληνισμού που υπηρέτησαν την πατριωτική ιδέα μέσα από το ποιητικό τους έργο. Τη χρονιά λοιπόν εκείνη συμπληρώθηκαν 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα Βελεστινλή (1757-1798) και τη γέννηση του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού (1798-1857). Είναι χαρακτηριστικό ότι το άθροισμα του βίου αυτών των δύο εμβληματικών μορφών, από τη γέννηση του Ρήγα (1757) ως το θάνατο του Σολωμού (1857) μας δίνει έναν πλήρη αιώνα ζωής, λες και έγινε μια μεταφυσική μετακένωση της επαναστατικής γραφής του πρώτου στον ποιητή των «Ελεύθερων πολιορκημένων» κατά τη στιγμιαία «συνάντησή» τους σ' αυτόν τον κόσμο! Πάντως η επέτειος των 200 χρόνων τιμήθηκε γενναιόδωρα από την ελληνική δισκογραφία, καθώς εκείνη τη χρονιά (ή την αμέσως επόμενη) κυκλοφόρησαν πάμπολλες αφιερωματικές εκδόσεις βασισμένες στον ποιητικό και μελοποιημένο λόγο των δύο αυτών μορφών, όπως το σημαντικό άλμπουμ «Καντάτα Ελευθερίας» του Χρήστου Λεοντή ή ο «Θούριος» του Ρήγα που είδαμε μόλις χθες. Κι ακριβώς στην ίδια γραμμή θα συνεχίσουμε και σήμερα παρουσιάζοντας κατά σειρά δύο ακόμη ανάλογου περιεχομένου επετειακές εκδόσεις.

Η πρώτη έχει ακριβώς αυτόν τον τίτλο: «Ρήγας Φεραίος - Διονύσιος Σολωμός: 200 Χρόνια», με την επισήμανση ότι ο χρονικός προσδιορισμός των 200 χρόνων αναφέρεται στο θάνατο του Ρήγα και στη γέννηση του Σολωμού που συνέβησαν την ίδια χρονιά. Πρόκειται για ένα ψηφιακό άλμπουμ εξαιρετικού ενδιαφέροντος ως προς το περιεχόμενο και ιδιαίτερα επιμελημένο ως προς την παραγωγή του που εκδόθηκε από την Εμπορική Τράπεζα το 1998 και είναι μοιρασμένο δε δύο ενότητες αντίστοιχες με τους δύο ποιητές. Η ενότητα του Ρήγα αναπτύσσεται σε πέντε μέρη που καλύπτουν αποσπασματικά τα γνωστότερα επαναστατικά του ποιήματα, όπως ο «Θούριος» που αποδίδεται με βάση τη μουσική καταγραφή του συνθέτη Ιωάννη Δ. Μαργαζιώτη, ο «Πατριωτικός ύμνος» (ή «Όλα τα έθνη πολεμούν»), το «Δεύτε παίδες των Ελλήνων» τραγουδισμένο πάνω στη μελωδία της «Μασσαλιώτιδας», το «Τι καρτερείτε φίλοι κι αδελφοί» (το ποίημα αυτό από κάποιους αποδίδεται στον Στέφανο Κανέλλο) με μουσική του Ελβετού συνθέτη Hans Georg Nagely (1773-1836) και το «Ο καιρός αδελφοί της Ελευθερίας φτάνει» που αποδίδεται και στον ιστορικό (και πρωθυπουργό) Σπυρίδωνα Τρικούπη.

Πιο εκτενής είναι η αφιερωματική ενότητα στον Διονύσιο Σολωμό που περιλαμβάνει δεκαπέντε συνολικά μέρη, από τα οποία τα ένδεκα καλύπτουν τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» μελοποιημένο από τον Κερκυραίο συνθέτη Νικόλαο Μάντζαρο (1795-1872). Περιλαμβάνεται επίσης μια μελοποιημένη από άγνωστο δημιουργό απόδοση του ελεγειακού ποιήματος «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη», καθώς επίσης και όμορφες μελοποιήσεις μερικών άλλων ποιημάτων του Σολωμού μη επαναστατικού περιεχομένου, όπως η πολυτραγουδισμένη «Ξανθούλα» (εδώ με μουσική αγνώστου δημιουργού), η «Φαρμακωμένη» σε μουσική του Ζακυνθινού συνθέτη  Παύλου Καρρέρ (1829-1896) και «Η Αυγούλα πού να 'ναι» σε μουσική του επίσης Κερκυραίου συνθέτη Σπυρίδωνος Ξύνδα (1812/14-1896).

Όλα τα έργα ερμηνεύονται από τη Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπέρη. Στο πιάνο συνοδεύει ο Φρίξος-Διονύσης Μόρτζος, ενώ τα σόλο φωνητικά μέρη αποδίδουν οι Στέλιος Ζαμπετάκης, Ανδρέας Κουρκούτης και Νίκος Μαυροειδής. Η έκδοση είναι ιδιαίτερα επιμελημένη με πλούσιο πληροφοριακό υλικό που επιμελήθηκε ο Γιώργος Κωνστάντζος (1950-2023), διδάκτωρ του Ιονίου Πανεπιστημίου και ιδρυτικό μέλος του συλλόγου Αρχείο Ελληνικής Μουσικής. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε το υπερσύγχρονο ηχογραφικό κέντρο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.

Ρήγας Βελεστινλής: Θούριος (1998)

Το πρόσφατο αφιέρωμά μας στο «Άξιον Εστί», συνδυασμένο μάλιστα και με τα εμβληματικά έργα «Πνευματικό Εμβατήριο» και «Ρωμιοσύνη» του Μίκη Θεοδωράκη, θα μπορούσε να εκληφθεί και ως τιμητικό προανάκρουσμα για την επέτειο της 25ης Μαρτίου και του μεγάλου ξεσηκωμού του 1821 που οδήγησε στη γέννηση του νεότερου ελληνικού κράτους.

Απολύτως φυσιολογικά λοιπόν μπορούμε να περάσουμε τώρα σε δυο μεγάλες πνευματικές μορφές που έχουν συνδέσει το έργο τους με την εθνική παλιγγενεσία, μία προεπαναστατική και μία σύγχρονη της Επανάστασης. Στην πρώτη περίπτωση ανήκει ο Ρήγας Βελεστινλής και στη δεύτερη ο Διονύσιος Σολωμός. Δίνουμε λοιπόν το προβάδισμα στον Ρήγα για ιστορικούς λόγους, αφού ανήκει στη φωτισμένη εκείνη γενιά λογίων του έθνους που αφιέρωσαν τη ζωή και το έργο τους στην πνευματική αφύπνιση των ραγιάδων χτίζοντας έτσι την ελληνική εκδοχή του «διαφωτισμού» που είχε λάμψει στο ευρωπαϊκό στερέωμα καθ' όλη τη διάρκεια του 18ου αιώνα.

Ο Ρήγας Βελεστινλής ή  Φεραίος (1757-1798) αποτελεί - μαζί με τον Αδαμάντιο Κοραή - τη σημαντικότερη προδρομική μορφή της Επανάστασης του 1821. Έζησε έναν περιπετειώδη βίο μετακινούμενος ασταμάτητα από τη γενέτειρά του, το Βελεστίνο του Βόλου, στη Ζαγορά, στα Αμπελάκια, στο Λιτόχωρο, στο Άγιο Όρος και κατόπιν στην Κωνσταντινούπολη, στο Βουκουρέστι, στη Βιέννη, στην Τεργέστη και τελικά στο Βελιγράδι, όπου και βρήκε μαρτυρικό θάνατο με απαγχονισμό. Το έργο του στο μεγαλύτερο μέρος του έχει οραματικό χαρακτήρα και διαπνέεται από τις ιδέες του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης. Ξεχωριστή θέση στο έργο αυτό κατέχει ο περίφημος «Θούριος», ένα μακροσκελές επικό ποίημα με πατριωτικό και επαναστατικό περιεχόμενο  που γράφτηκε το 1797 και διαδόθηκε αστραπιαία από στόμα σε στόμα σε όλο τον σκλαβωμένο ελληνισμό, ενώ η συνοδευτική του μελωδία, γραμμένη από άγνωστο δημιουργό, πέρασε στο θησαυροφυλάκιο της παραδοσιακής μας κληρονομιάς τραγουδισμένη με παραλλαγές σε όλες της γωνιές του ελληνισμού.

Η έκδοση του «Θουρίου» από την Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης "Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα" κυκλοφόρησε το 1998 ως επετειακό αφιέρωμα για τα 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα και φέρει την υπογραφή του Πρωτοπρεσβύτερου π. Χρήστου Δ. Κυριακόπουλου, ο οποίος επωμίστηκε τη μουσική επιμέλεια, τη διδασκαλία του υλικού και τη διεύθυνση των ορχηστρικών και χορωδιακών συνόλων που το αποδίδουν. Το άλμπουμ περιλαμβάνει μια σειρά από παραλλαγές της μελωδίας του «Θουρίου» συνδυασμένες με άλλες προεπαναστατικές μελωδίες, οργανικές ή φωνητικές, ανώνυμων δημιουργών από διάφορα ελληνικά μέρη (Ήπειρος, Θεσσαλία, Θράκη, Χαλκιδική), καθώς και δημώδεις μελωδίες του παλιού ιεροψάλτη και μουσικού Αντώνιου Σιγάλα (19ος αι.), ο οποίος μας κληροδότησε πληθώρα μελοποιημένων εκκλησιαστικών ύμνων.

Μίκης Θεοδωράκης, Γιώργος Νταλάρας: Το Άξιον Εστί / Ρωμιοσύνη (2006)

Ολοκληρώνουμε σήμερα αυτόν τον ευρύ κύκλο των δισκογραφικών καταγραφών του «Άξιον Εστί», αυτού του αγέραστου αριστουργήματος που μας χάρισε η ποιητική έμπνευση του Οδυσσέα Ελύτη και η μουσική ιδιοφυία του Μίκη Θεοδωράκη. Σειρά λοιπόν έχει άλλη μια ζωντανή ηχογράφηση του έργου, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών στις 10 και 11 Νοεμβρίου 2005 με αφορμή τα ογδοηκοστά γενέθλια του συνθέτη. Όπως και η έκδοση του 2002 που είδαμε χθες, και πάλι έχουμε ένα πρόγραμμα με δύο μεγάλες συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη, με την εμβληματική «Ρωμιοσύνη» να συνοδεύει το κύριο μέρος του προγράμματος που ανήκε στον «Άξιον Εστί».

Η «Ρωμιοσύνη» γράφτηκε από τον συνθέτη το 1966 πάνω σε επιλεγμένους στίχους από την ποιητική συλλογή «Αγρύπνια» του Γιάννη Ρίτσου που εκδόθηκε το 1954. Η πρώτη εκτέλεση του έργου πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα του "Κάστρου" στην Αθήνα στις 25 Φεβρουαρίου 1966 με σολίστ τον Γρηγόρη Μπιθικώτση συνοδευόμενο από τη Λαϊκή Ορχήστρα του Γιάννη Διδίλη υπό τη διεύθυνση του συνθέτη και με τους ίδιους συντελεστές στη συνέχεια ηχογραφήθηκε και κυκλοφόρησε σε δίσκου από την Columbia. Στην καινούργια εκτέλεση του έργου σολίστ ήταν ο Γιώργος Νταλάρας, ενώ ο ηθοποιός Γιώργος Κιμούλης διάβαζε εμβόλιμα αποσπάσματα από το ποιητικό έργο.

Η εκτέλεση του «Άξιον Εστί» με επικεφαλής και πάλι τον Γιώργο Νταλάρα ήταν η δεύτερη ζωντανή με τον ίδιο ερμηνευτή, αφού είχε προηγηθεί η γνωστότερη εκτέλεση του 1988 στο Ηρώδειο. Συμμετείχε επίσης ο βαρύτονος Τάσης Χριστογαννόπουλος στο ρόλο του ψάλτη, ενώ ο Γιώργος Κιμούλης απήγγειλε τα τρία «αναγνώσματα» του έργου.

Στην εκτέλεση των δύο έργων έλαβε μέρος η Λαϊκή Ορχήστρα "Μίκης Θεοδωράκης" και η Ορχήστρα Σύγχρονης Μουσικής της ΕΡΤ , την οποία διηύθυνε ο αρχιμουσικός Ανδρέας Πυλαρινός. Έλαβαν επίσης μέρος η Χορωδία της ΔΕΗ υπό τη διεύθυνση του Κωστή Κωνσταντάρα, η Χορωδία του Δήμου Αθηναίων υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπερή και η Νεανική Χορωδία του Λεοντείου Λυκείου Νέας Σμύρνης υπό τη διεύθυνση της Κατερίνας Βασιλικού.

Μπορεί λοιπόν να κλείνουμε εμείς εδώ τον κύκλο του «Άξιον Εστί», αλλά η αλήθεια είναι ότι το έργο δεν έπαψε ποτέ να παίζεται δημόσια και να δοκιμάζουν να αναμετρηθούν μαζί του καλλιτέχνες όλου του φάσματος του ελληνικού τραγουδιού. Άλλωστε η μεγάλη αυτή αλυσίδα των αλλεπάλληλων εκτελέσεων ξεκίνησε ήδη αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση, όταν ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης μαζί με τον συνθέτη επανέφεραν το έργο στο προσκήνιο σε μια μεγάλη συναυλία που πραγματοποιήθηκε στο Λυκαβηττό το 1977. Ακολούθησαν εκτελέσεις με τον Μανώλη Μητσιά, τον Σταμάτη Κόκοτα, τον Δημήτρη Μπάση, τον Κώστα Μακεδόνα, αλλά και τον ...Σάκη Ρουβά (2015) σε μια εντελώς άστοχη έμπνευση που είχε σκοπό να τιμηθούν τα ενενηκοστά γενέθλια του μεγάλου συνθέτη!

Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννης Κότσιρας: Το Άξιον Εστί / Πνευματικό Εμβατήριο (2002)

Η επισκόπηση των δισκογραφικών φανερωμάτων του «Άξιον Εστί» συνεχίζεται με άλλη μια ζωντανή ηχογράφηση του έργου, τη δεύτερη ιστορικά που πραγματοποιήθηκε στο Ηρώδειο, όπου για πρώτη φορά το 1988 ο Μίκης Θεοδωράκης είχε παρουσιάσει το έργο  με τη φωνή του Γιώργου Νταλάρα. Αυτή τη φορά εμπιστεύτηκε μια διαφορετική «λαϊκή» φωνή που ο ίδιος τουλάχιστον θεωρούσε αντάξια ενός τόσο απαιτητικού έργου. Πρόκειται για τον Γιάννη Κότσιρα που τότε ακόμη - καθώς η συναυλία πραγματοποιήθηκε στις 21 Μαΐου 2001 - βρισκόταν στην αρχή της καριέρας του, αν και ήδη είχε κατακτήσει μια ευρύτατη δημοφιλία με τα τραγούδια της Ευανθίας Ρεμπούτσικα και του Παναγιώτη Καλαντζόπουλου.

Η συναυλία λοιπόν αυτή στο Ηρώδειο ήταν μοιρασμένη σε δυο μεγάλες ενότητες, καθεμιά από τις οποίες περιλάμβανε κι ένα μεγάλο έργο μελοποιημένης ποίησης του Μίκη Θεοδωράκη. Το πρώτο μέρος ήταν αφιερωμένο στο «Πνευματικό Εμβατήριο», καταγραμμένο και ως «Αρκαδία V», που συνέθεσε ο Μίκης το 1969 κατά την περίοδο του κατ' οίκον περιορισμού του στο ορεινό χωριό Ζάτουνα της Αρκαδίας. Το έργο είναι βασισμένο στην επική ποιητική σύνθεση του Άγγελου Σικελιανού κι εκδόθηκε το 1945, όταν η Ελλάδα έβγαινε από τη λαίλαπα της γερμανικής κατοχής αναζητώντας απεγνωσμένα μια ελπίδα για αναγέννηση. Το μελοποιημένο έργο ηχογραφήθηκε για πρώτη φορά το καλοκαίρι του 1970 στο Λονδίνο με παρόντα τον ελεύθερο πλέον συνθέτη και πρώτους ερμηνευτές τη Μαρία Φαραντούρη, τον Αντώνη Καλογιάννη και τον Γιάννη Θεοχάρη. Στην εκτέλεση του 2001 εκτός από τον Γιάννη Κότσιρα, έλαβαν μέρος ο βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και η μεσόφωνος Ιωάννα Φόρτη, ενώ τη διεύθυνση της ορχήστρας είχε ο Ανδρέας Πυλαρινός.

Το δεύτερο μέρος της συναυλίας στο Ηρώδειο ήταν αφιερωμένο στο «Άξιον εστί», το μελοποιημένο αριστούργημα του Οδυσσέα Ελύτη που αριθμούσε ήδη πάμπολλες εκτελέσεις τα προηγούμενα χρόνια, ελληνικές και ξένες, στις οποίες ήρθε να προστεθεί και η συγκεκριμένη με τον Γιάννη Κότσιρα στο ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή, τον Ανδρέα Κουλουμπή στο ρόλο του ψάλτη και τον Γιάννη Φέρτη στο ρόλο του αφηγητή. Την Ορχήστρα "Μίκης Θεοδωράκης" διηύθυνε ο ίδιος ο Μίκης, ενώ συμμετείχε η Χορωδία της ΕΡΤ υπό τη διεύθυνση του Αντώνη Κοντογεωργίου, η Ανδρική Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας, η Νεανική Χορωδία του Λεοντείου Λυκείου της Νέας Σμύρνης και η Χορωδία του Λυκείου Ελληνίδων. Στο φινάλε της συναυλίας ο ίδιος ο Μίκης ερμήνευσε τα δυο εμβληματικά τραγούδια του «Άξιον Εστί» («Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ», «Ένα το χελιδόνι»).

Σημειώνει ο Μίκης στο εσώφυλλο της έκδοσης: «Το "Πνευματικό Εμβατήριο" και το "Άξιον Εστί" κυκλοφορούν με νέους ερμηνευτές. Είναι η τρίτη, αν δεν κάνω λάθος, ελληνική έκδοση του έργου μέσα σε σαράντα περίπου χρόνια κι αυτό το γεγονός από μόνο του δείχνει τη σημασία, το βάρος και την ευθύνη του εγχειρήματος. Θέλω να υπογραμμίσω και να εξάρω την παρουσία του Γιάννη Κότσιρα χωρίς φυσικά να υποτιμώ την αξία και τη συμβολή των άλλων συντελεστών. Όμως ο ρόλος του Λαϊκού Τραγουδιστή υπήρξε και είναι ρόλος – κλειδί γι’ αυτά τα δύο Λαϊκά Ορατόρια ακριβώς γιατί αφ’ ενός επιβεβαιώνει με τον καλλίτερο τρόπο την πεμπτουσία του λαϊκού μουσικού στοιχείου και αφ’ ετέρου τα «παντρεύει» μέσω της μαγείας που εξασκεί η γνήσια λαϊκή φωνή και ερμηνεία με το πλατύ κοινό της χώρας μας. Μετά τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τον Γιώργο Νταλάρα έρχεται τώρα να σταθεί στο πλάι τους άξιος συνεχιστής ο Γιάννης Κότσιρας».

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (Πανεπιστήμιο Κρήτης, 1999)

Στις 31 Μαΐου 1996 επί πρυτανείας του αείμνηστου καθηγητή Γιώργου Γραμματικάκη το Πανεπιστήμιο Κρήτης απένειμε το Χρυσό Μετάλλιο του ιδρύματος στον μεγάλο Έλληνα συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη τιμώντας τα 70 χρόνια του (που είχαν συμπληρωθεί την προηγούμενη χρονιά), ενώ ένα μήνα αργότερα, την 1η Ιουλίου, το ίδιο πανεπιστήμιο είχε την πρωτοβουλία μιας μεγάλης συναυλίας αφιερωμένης στον συνθέτη. Επιλέχθηκε το εμβληματικό έργο «Το Άξιον Εστί» σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, το οποίο εκτελέστηκε στο Κηποθέατρο Νίκος Καζαντζάκης του Ηρακλείου, ενώ την επόμενη ημέρα η συναυλία επαναλήφθηκε και στο Θέατρο Ερωφίλη του Ρεθύμνου.

Πρόκειται για μία μάλλον άγνωστη εκτέλεση του σπουδαίου έργου, η οποία ωστόσο απέσπασε την απόλυτη επιδοκιμασία του συνθέτη που την κατέταξε στις τρεις καλύτερες του έργου του (μαζί με την ιστορική πρώτη του 1964 και τη ζωντανή εκτέλεση στο Ηρώδειο το 1988). Την ευθύνη της συναυλίας είχε η Χορωδία Φραγκίσκος Λεονταρίτης του Πανεπιστημίου Κρήτης υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Ψαρουδάκη, ενώ συνέπραξαν η Μικτή Χορωδία του Δήμου Ηρακλείου (διευθυντής ο Γιάννης Κιαγιαδάκης) και η Μικτή Χορωδία του Δήμου Ρεθύμνου (διευθυντής ο Μπάμπης Πραματευτάκης). Στο ρόλο του τραγουδιστή ο Γιώργος Χυντηράκης, ψάλτης ο σπουδαίος βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και αφηγητής ο Βαγγέλης Στεφανάκης. Τη Μικρή Συμφωνική Ορχήστρα διηύθυνε ο Μύρων Μιχαηλίδης, τότε καλλιτεχνικός διευθυντής του Πολιτιστικού Κέντρου Ηρακλείου. Μπουζούκι έπαιξαν ο Γιάννης Λυδάκης και ο Μανώλης Ταμπακάκης, σαντούρι ο Πέτρος Ταμπούρης, κιθάρα ο Νίκος Παπακωνσταντίνου, κρουστά ο Γιώργος Παντερμαράκης και πιάνο ο David McClurkin.

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (1988)

Το «Άξιον Εστί» των Μίκη Θεοδωράκη και Οδυσσέα Ελύτη αξιώθηκε και μιας μεγάλης σειράς «ελληνικών» επανεκτελέσεων ζωντανά ηχογραφημένων παρουσία κοινού είτε στο Ηρώδειο, είτε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, είτε και σε πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. 

Από τις επανεκτελέσεις αυτές η πρώτη και γνωστότερη είναι αυτή που ηχογραφήθηκε στο Θέατρο Ηρώδου του Αττικού στις 17 Σεπτεμβρίου 1988 σε μια συναυλία που έδωσε ο Μίκης Θεοδωράκης με σκοπό να ενισχύσει οικονομικά την προσπάθεια ανέγερσης νέου Μουσείου της Ακρόπολης, έργο ζωής της τότε υπουργού πολιτισμού Μελίνας Μερκούρη. Μάλιστα η Μελίνα μεσολάβησε να παραχωρηθεί ο ιερός χώρος του Ηρωδείου στον μεγάλο συνθέτη, κάτι θα γινόταν για πρώτη φορά για «αριστερό» καλλιτέχνη, αφού ο χώρος αυτός στο παρελθόν ήταν διαθέσιμος αποκλειστικά και μόνο για καλλιτέχνες του συντηρητικού ιδεολογικού χώρου! Τον είχαν άλλωστε αρνηθεί ευθέως στον Μίκη παλιότερα αναγκάζοντάς τον να δηλώσει σε διεθνή μέσα ενημέρωσης ότι θα εγκατέλειπε την Ελλάδα, πράγμα που ενόχλησε αφάνταστα την τότε κυβέρνηση που έσπευσε ως αντάλλαγμα να του παραχωρήσει το θέατρο Λυκαβηττού! Γελοιότητες!

Στη συγκεκριμένη λοιπόν εκτέλεση το ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή είχε ο Γιώργος Νταλάρας, παλιότερος ήδη συνεργάτης του συνθέτη από την εποχή των «18 Λιανοτράγουδων» (1974) και του «Ραντάρ» (1981). Στο ρόλο του ψάλτη ο βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και αφηγητής ο ηθοποιός Νικήτας Τσακίρογλου. Την Αθηναϊκή Συμφωνική Ορχήστρα διηύθυνε φυσικά ο συνθέτης, ενώ συμμετείχε και Μικρή Λαϊκή Ορχήστρα με επικεφαλής τους μεγάλους δεξιοτέχνες του μπουζουκιού και διαχρονικούς συνεργάτες του συνθέτη Κώστα Παπαδόπουλο και Λάκη Καρνέζη. Συμμετείχαν επίσης ο Τάτσης Αποστολίδης στο βιολί, ο Σωτήρης Ταχιάτης στο βιολοντσέλο και ο Νίκος Γκίνος στο κλαρινέτο. Έλαβε μέρος και το Αθηναϊκό Χορωδιακό Σύνολο υπό τη διεύθυνση της Έλλης Νικολαΐδου. Επισημαίνουμε ότι στα μέρη του «Ναοί στο σχήμα τ' ουρανού» και «Δοξαστικόν» για πρώτη φορά έχουμε συμμετοχή λαϊκού τραγουδιστή. 

Αξίζει να παραθέσουμε σχετικό κείμενο που έγραψε ο συνθέτης για τη συγκεκριμένη μεγάλη συναυλία που επανέφερε στο προσκήνιο το εμβληματικό αυτό αριστούργημα: 

«Είκοσι πέντε χρόνια πέρασαν από την πρώτη ηχογράφηση του έργου. Σε μια εποχή μεγάλης έντασης σαν τη σημερινή που κάνει τη φωνή του ποιητή και το έργο του μουσικού ν’ ακούγεται πολύ αχνά, πιστεύω ότι η εκτέλεση του «Άξιον Εστί» στο Ηρώδειο, με τους καινούργιους του ερμηνευτές, αποτελεί σταθμό για την καριέρα του έργου, γιαυτό αποφάσισα την ηχογράφησή του. Η ηχογράφηση έγινε χωρίς τη βοήθεια πολυκάναλων μαγνητοφώνων, έτσι ώστε να μην είναι δυνατή καμιά επεξεργασία στο στούντιο. Ήθελα η συναυλία αυτή να καταγραφεί με όλη την αλήθεια της ζωντανής εκτέλεσης, όπου ακούγεται ακόμα κι η ανάσα του κοινού. Ο Γιώργος Νταλάρας ερμηνεύοντας το «Άξιον Εστί» δικαιώθηκε για την αγάπη του στο έργο και την επιμονή του να ξανακουστεί και δικαιώθηκα κι εγώ που τον πίστεψα απ' την αρχή. Η Μελίνα Μερκούρη εμπνευσμένη από το πνεύμα της Ακρόπολης μας βρήκε συμπαραστάτες στην προσπάθειά της. Εμείς της οφείλουμε ένα μεγάλο ευχαριστώ για την ευαισθησία της και την πρωτοβουλία να αναλάβει την παραγωγή και τη διοργάνωση των συναυλιών αυτών, θέτοντας τις υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού». 

Αξιοσημείωτο επίσης είναι ότι στην ίδια συναυλία παίχθηκε και ο κύκλος «Romancero gitano» σε ποίηση Federico Garcia Lorca με τον Κώστα Κοτσιώλη στην κιθάρα και ερμηνευτές τη Μαρία Φαραντούρη και τον Πέτρο Πανδή.

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (γερμανική έκδοση, 1983)

Άλλη μια πολύ ενδιαφέρουσα ξένη ερμηνεία του αριστουργηματικού έργου «Το Άξιον Εστί» σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη και μουσική του Μίκη Θεοδωράκη έχει σειρά σήμερα. Πρόκειται για μια «γερμανική» εκτέλεση σε μετάφραση του Dirk Mandel που ηχογραφήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 1982 στην αίθουσα Gewandhaus της Λειψίας, ενώ λίγους μήνες νωρίτερα με τους ίδιους συντελεστές είχε παρουσιαστεί ζωντανά στη Δρέσδη στα πλαίσια του ετήσιου μουσικού φεστιβάλ της τότε ανατολικογερμανικής πόλης.

Στην συγκεκριμένη έκτέλεση έλαβαν μέρος ο βαθύφωνος Gunther Emmerlich (στο ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή), ο βαρύτονος Gothart Stier (στο ρόλο του ψάλτη) και ο Friedrich Wilhelm Junge (στο ρόλο του αφηγητή). Μπουζούκι έπαιξε ο Λάκης Καρνέζης και σαντούρι το Erik Kross. Συμμετείχε η Ορχήστρα της Μουσικής Ακαδημίας της Δρέσδης "Carl Maria von Weber" υπό τη διεύθυνση του Μίκη Θεοδωράκη, καθώς και η Παιδική Χορωδία της Φιλαρμονικής της Δρέσδης, η Χορωδία Beethoven της Δρέσδης και η Χορωδία ΕΟS Kreuzschule της Δρέσδης. Συνολικά έλαβαν μέρος 500 εκτελεστές!

Το ηχογράφημα αυτό αρχικά κυκλοφόρησε σε διπλό αναλογικό δίσκο το 1983 από την Eterna, ενώ γνώρισε και δύο μεταγενέστερες ψηφιακές επανεκδόσεις, μία το 1998 από τη Berlin Classics και μία το 2005 από την Edel Classics ως πρώτο μέρος ενός ευρύτερου πακέτου έξι συνολικά ψηφιακών δίσκων αφιερωμένων στο συμφωνικό έργο του Μίκη Θεοδωράκη.

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (σουηδική έκδοση, 1980)

Συμπληρώνονται σήμερα 30 χρόνια από το θάνατο του κορυφαίου Έλληνα ποιητή Οδυσσέα Ελύτη (1911-1996), ο οποίος έφυγε από τη ζωή στις 18 Μαρτίου 1996 αφήνοντας πίσω του μια βαριά ποιητική παρακαταθήκη σφραγισμένη μάλιστα με τη διεθνή αναγνώριση που επικυρώθηκε με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1979. 

Έχουμε μιλήσει επανειλημμένα για το σπουδαίο έργο του ποιητή και για τη δυναμική παρουσία του στην ελληνική δισκογραφία μέσα από τις δεκάδες μελοποιήσεις ολοκληρωμένων ποιητικών κύκλων ή και σκόρπιων ποιημάτων του, ώστε δε βρίσκω το λόγο να τα επαναλάβουμε πάλι εδώ. Αν βέβαια κάτι ξεχωρίζει λίγο περισσότερο μέσα σ' αυτό το ανεκτίμητο θησαυροφυλάκιο είναι η επική ποιητική σύνθεση «Το Άξιον Εστί» που εκδόθηκε το 1959 από τον εκδοτικό οίκο Ίκαρος και στάθηκε ο βασικός λόγος για την απονομή του μεγάλου βραβείου της Σουηδικής Ακαδημίας. 

Θα χτίσουμε λοιπόν το μικρό μας αφιέρωμα στον ποιητή πάνω σ' αυτό το εμβληματικό αριστούργημα, το οποίο αξιώθηκε μιας εξίσου εμβληματικής μελοποίησης από τον Μίκη Θεοδωράκη σε μορφή λαϊκού ορατορίου, η οποία ξεκίνησε στο Παρίσι το 1960 και ολοκληρώθηκε στην Αθήνα το 1963, για να γνωρίσει την πρώτη δημόσια εκτέλεσή του στις 24 Μαΐου 1964 για λογαριασμό του ΡΙΚ της Κύπρου, ενώ λίγους μήνες αργότερα, στις 19 Οκτωβρίου 1964, παρουσιάστηκε και στην Αθήνα στο Θέατρο Rex με τους βασικούς συντελεστές (Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Μάνος Κατράκης, Θεόδωρος Δημήτριεφ, Χορωδία Θάλειας Βυζαντίου) που συμμετείχαν και στην ιστορική πρώτη δισκογραφική έκδοση του έργου που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά από την EMI Columbia.

Το αφιέρωμά μας λοιπόν περιλαμβάνει μερικές έγκυρες μεταγενέστερες επανεκτελέσεις του έργου, δύο ξένες (μία σουηδική και μία γερμανική) και κάποιες ελληνικές (σε ζωντανή ηχογράφηση). Η πρώτη από αυτές είναι η λεγόμενη «σουηδική» και έχει ένα ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον, αφού πρόκειται για την εκτέλεση που παρουσιάστηκε κατά την τελετή απονομής του Νόμπελ στον ποιητή και ηχογραφήθηκε λίγο αργότερα (26 Νοεμβρίου 1979) στην Stocholm Konserthaus της Σουηδίας. Η εκτέλεση έγινε στη σουηδική γλώσσα σε μετάφραση του Ingemar Rhedin με Σουηδούς καλλιτέχνες και ορχήστρα, ενώ ο δίσκος εκδόθηκε το 1980 και ανατυπώθηκε για την ελληνική αγορά από τη Lyra. Τα φωνητικά μέρη αποδίδουν οι Björn Thulin και Rolf Leanderson, ενώ αφηγητής είναι ο Björn Gedda. Μπουζούκι παίζουν ο Ale Moller και ο Χρήστος Μητρέντζης. Συμμετέχουν οι ορχήστρες Göteborgs Ungdomssymfoniorkester και Konserthuset, Stockholm, καθώς και η χορωδία Collegium Musicum υπό τη διεύθυνση του Sam Claeson. 

Μίμης Πλέσσας: Δημήτρης Ποταμίτης (2009)

Θα κλείσουμε κάπου εδώ αυτόν τον κύκλο με τη θεατρική μουσική του Μίμη Πλέσσα επιστρέφοντας στον άνθρωπο που μας έδωσε την αφορμή γι' αυτό το αφιέρωμα, τον σπουδαίο θεατράνθρωπο Δημήτρη Ποταμίτη (1945-2003), με τον οποίο ο μεγάλος συνθέτης είχε πολύχρονη και ιδιαίτερα γόνιμη συνεργασία, όπως είδαμε άλλωστε στην παρουσίαση του δίσκου με τη μουσική της παράστασης «Η φάρμα των ζώων». Το άλμπουμ «Δημήτρης Ποταμίτης», ενταγμένο στη θεατρική σειρά των αφιερωμάτων της Legend στον Μίμη Πλέσσα, περιλαμβάνει τη μουσική που έγραψε ο συνθέτης για δυο θεατρικές παραστάσεις που σκηνοθέτησε ο Δημήτρης Ποταμίτης. 

Η πρώτη από αυτές ήταν η θεατρικοποιημένη διασκευή του μυθιστορήματος «Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι», του μοναδικού που έγραψε ο μεγάλος Ιρλανδός δραματουργός Όσκαρ Ουάιλντ, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1890, σε μια εποχή που αντιμετώπισε έντονες αντιδράσεις από τη συντηρητική βικτωριανή ηθική για το τολμηρό του περιεχόμενο, τον περίφημο αρχετυπικό μύθο του πορτρέτου και της αναζήτηση της αιώνιας νεότητας, όπως το μακρινό του πρότυπο, ο Φάουστ του Γκαίτε, στις αρχές του ίδιου αιώνα. Το έργο ανέβηκε από το Θέατρο Έρευνας του Δημήτρη Ποταμίτη κατά την περίοδο 1976-1977 σε θεατρική διασκευή Ροζίτας Σώκου, ενώ στη συνέχεια παίχθηκε και στο Θέατρο της Δευτέρας του ΕΙΡΤ κι εντάχθηκε και στη σειρά εκπομπών Από το Ελληνικό και Ξένο Δραματολόγιο της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, όπου μεταδόθηκε τον Ιούλιο του 1977. Συμμετείχαν οι ηθοποιοί: Δημήτρης Ποταμίτης, Τρύφων Καρατζάς, Άννα Αδριανού, Πάνος Χατζηκουτσέλης, Χρήστος Κωνσταντόπουλος, Γιώργος Χριστοδούλου, Μάκης Ρευματάς. Εδώ ακούμε ένα μέρος της ατμοσφαιρικής μουσικής που συνέθεσε ο Μίμης Πλέσσας με τον Δημήτρη Ποταμίτη να αποδίδει τα αφηγηματικά μέρη.

Το δεύτερο έργο είναι ο «Γάμος του Φίγκαρο», μια παλιά κωμωδία σε μορφή τριλογίας που έγραψε το 1778 ο Γάλλος θεατρικός συγγραφέας Μπομαρσέ εμπνέοντας μάλιστα δύο δημοφιλέστατες κωμικές όπερες, μία του Μότσαρτ («Οι γάμοι του Φίγκαρο») και μία του Ροσίνι («Ο κουρέας της Σεβίλλης»). Ο Δημήτρης Ποταμίτης διασκεύασε το έργο στα ελληνικά κι εγραψε τους στίχους των τραγουδιών που έντυσε μουσικά ο Μίμης Πλέσσας για την παράσταση του έργου, το οποίο παρουσιάστηκε στο Θέατρο Λυκαβηττού τον Ιούλιο του 1981 στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών. Τα τραγούδια ερμήνευσαν οι ηθοποιοί της παράστασης.