Νίκος Ζουρνής: Χιλιόμετρα (2009)

Με αφορμή το χθεσινό μας αφιέρωμα στο μελοποιημένο έργο του Γιάννη Ρίτσου αναφερθήκαμε και σ' έναν τραγουδοποιό της νεότερης γενιάς που ξεκίνησε τη δισκογραφική του καριέρα με έναν κύκλο τραγουδιών, όπου μεταξύ άλλων φιλοξενεί στίχους ενός Μιχάλη Γκανά, αλλά κι ένα μελοποιημένο ποίημα του Γιάννη Ρίτσου δείχνοντας έτσι τις προθέσεις του να πορευτεί στο δρόμο ενός ποιοτικού ρεπερτορίου.

Ο λόγος για τον Νίκο Ζουρνή που γεννήθηκε το 1985 και πήρε μαθήματα κιθάρας και θεωρητικών με σπουδές στο τμήμα Μουσικολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ πολύ νωρίς ξεκίνησε την επαγγελματική του καριέρα σε διάφορες μουσικές σκηνές είτε παρουσιάζοντας δικά του τραγούδια, είτε συμμετέχοντας ως κιθαρίστας μαζί με διάφορους καλλιτέχνες. Στη δισκογραφία το όνομά του πρωτοεμφανίστηκε το 2006 με τρία δικά του τραγούδια στο δίσκο της Μαρίας Λούκα «Καλημέρα», ενώ δυο χρόνια αργότερα έγραψε το ωραίο τραγούδι «Λάφυρο» για τον προσωπικό δίσκο του Μανώλη Λιδάκη «Η σιωπή του χρόνου». Το τραγούδι μάλιστα αυτό αποτελεί και τη γέφυρα που οδηγεί τον νέο δημιουργό στην πρώτη προσωπική του δουλειά με τίτλο «Χιλιόμετρα» που κυκλοφόρησε το 2009 συμπεριλαμβάνοντας και το τραγούδι αυτό γραμμένο πάνω σε στίχους του Μιχάλη Γκανά, ο οποίος έγραψε επίσης τους στίχους και του εναρκτήριου τραγουδιού («Ποδήλατο»).

Το άλμπουμ περιέχει συνολικά δεκατέσσερις μπαλάντες βασισμένες κυρίως στον ήχο της κιθάρας σε ένα ύφος που παραπέμπει ευθέως στο ύφος του Σωκράτη Μάλαμα, τουλάχιστον σ' αυτή την πρωτόλεια εργασία του, η οποία έδειχνε και τις εμφανείς εξαρτήσεις που κουβαλούσε μέσα της, αλλά και το σπέρμα μιας νέας δυναμικής φωνής στο χώρο που άξιζε να προσεχθεί, παρόλο που τελικά η πορεία του στο τραγούδι παραμένει μάλλον υποτονική μέχρι σήμερα. Και μόνο το τόλμημά του να προσεγγίσει την ποίηση ενός Γιάννη Ρίτσου και να καταφέρει να διαμορφώσει ένα καλογραμμένο λυρικό τραγούδι από την ποιητική συλλογή «Πρωινό άστρο» αποτελεί ένα μικρό παράσημο για τον νεοφώτιστο δημιουργό, ο οποίος έγραψε τη μουσική σε όλα τα τραγούδια, καθώς και τους περισσότερους στίχους, με εξαίρεση τα δυο τραγούδια του Μιχάλη Γκανά, το ποίημα του Ρίτσου κι ένα τραγούδι της Μαρίας Λούκα. Τραγουδά επίσης ο ίδιος με τη συμμετοχή του Μανώλη Λιδάκη σε τρία τραγούδια, της Μαρίας Λούκα σε άλλα δύο και του Απόστολου Ρίζου σε ένα.

Γιάννης Ρίτσος: Από το όνειρο στο εγερτήριο (2009)

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον αφιέρωμα στον ποιητή Γιάννη Ρίτσο παρουσίασε το μουσικό περιοδικό Δίφωνο στο τεύχος 176 που κυκλοφόρησε το 2009 με ενσωματωμένο ψηφιακό δίσκο, ο οποίος περιλαμβάνει είκοσι ποιήματα του μεγάλου ποιητή μελοποιημένα από οκτώ διαφορετικούς συνθέτες και ερμηνευμένα, σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση, από δεκαέξι Έλληνες ερμηνευτές κι ένα μοντέρνο ροκ συγκρότημα. Όλο το υλικό παραχωρήθηκε για τη συγκεκριμένη έκδοση από το αρχείο των δισκογραφικών εταιρειών Lyra και Legend συγκροτώντας ένα ιδιαίτερα αντιπροωπευτικό αφιέρωμα στο μελοποιημένο έργο του Γιάννη Ρίτσου που έλαβε τον συμβολικό τίτλο «Από το όνειρο στο εγερτήριο» υποδηλώνοντας έτσι τη λυρική και αγωνιστική πλευρά της ποίησής του.

Τρεις συνθέτες, όπως ήταν αναμενόμενο, καταλαμβάνουν το κύριο σώμα του αφιερώματος, Ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Νίκος Μαμαγκάκης και ο Θάνος Μικρούτσικος. Έχουν επιλεγεί μέρη από τα έργα: «Επιτάφιος» (1960), «Ρωμιοσύνη» (1966) και «18 Λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας» (1973) του Μίκη Θεοδωράκη, «11 λαϊκά τραγούδια του Γιάννη Ρίτσου» (1972), «Εαρινή Συμφωνία» (1990) και «Στεναγμός ανατολίτης» (1996) του Νίκου Μαμαγκάκη, «Καντάτα για τη Μακρόνησο» (1976) και «Τους έχω βαρεθεί» του Θάνου Μικρούτσικου. Επίσης έχουμε επιλογές από τους κύκλους τραγουδιών «Κυρά των αμπελιών» (1975) του Γιώργου Κοτσώνη, «Οι γειτονιές του κόσμου» (1977) του Σπύρου Σαμοΐλη και «Κάπου Ανατολικοδυτικά» (1989) του Νότη Μαυρουδή, καθώς και μία όμορφη μουσική στιγμή από το άλμπουμ «Χιλιόμετρα» (2009) του νέου τραγουδοποιού Νίκου Ζουγρή που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά με την έκδοση αυτού του αφιερώματος. Ξεχωριστή θέση στο αφιέρωμα έχουν επίσης δυο τραγούδια του Σπήλιου Μεντή, προσωπικού φίλου του ποιητή, τα οποία είχαν κυκλοφορήσει στις 45 στροφές στα μέσα της δεκαετίας του '60.

Τα τραγούδια ερμηνεύουν κατά σειρά εμφάνισης οι: Μανώλης Μητσιάς, Μαρία Φαραντούρη, Μαρία Δημητριάδη, Σάκης Μπουλάς, Μανώλης Λιδάκης, Γλυκερία, Νένα Βενετσάνου, Πέτρος Πανδής, Ελένη Βιτάλη, Γιάννης Πουλόπουλος, Μελίνα Μερκούρη, Τάσης Χριστογιαννόπουλος, Σοφία Παπάζογλου, Γιοβάννα, Σπύρος Σαμοΐλης, Κώστας Καμένος και το συγκρότημα Υπόγεια  Ρεύματα. Οι ερμηνείες της Μαρίας Φαραντούρη προέρχονται από νεότερες ζωντανές ηχογραφήσεις για τα άλμπουμ «Η ποίηση στο ελληνικό τραγούδι» (2003) και «Μύθοι γυναικών» (2008), ενώ της Γλυκερίας από δική της ζωντανή ηχογράφηση για το άλμπουμ «Τα θεμέλιά μου στα βουνά» (2009).

Νίκος Μαμαγκάκης, Γιάννης Ρίτσος: Τα ερωτικά (2009)

Μετά τον Μίκη Θεοδωράκη και τον Θάνο Μικρούτσικο, ο τρίτος μεγάλος συνθέτης μας που καταπιάστηκε συστηματικά με το ποιητικό έργο του Γιάννη Ρίτσου ήταν ο Νίκος Μαμαγκάκης, ο οποίος είχε άλλωστε προσωπική φιλία με τον ποιητή. Ο Μαμαγκάκης, ως γνωστόν, ήταν ένας πολύ ιδιόμορφος δημιουργός, τολμηρός, πρωτοποριακός και ρηξικέλευθος στο μουσικό του ύφος, πράγμα  που του επέτρεπε να κινείται με πλήρη άνεση σε όλες τις μουσικές εκφάνσεις, από το απλό λαϊκό τραγούδι μέχρι τις πιο προχωρημένες και πρωτοποριακές φόρμες της λόγιας μουσικής. Το 1972 λοιπόν, στην καρδιά του χουντικού καθεστώτος, δε δίστασε να παρουσιάσει έναν ολοκληρωμένο κύκλο τραγουδιών με τίτλο «11 Λαϊκά τραγούδια του Γιάννη Ρίτσου» αδιαφορώντας για την καθολική απαγόρευση του ποιητή από το καθεστώς! Αργότερα, το 1990, επανήλθε στον ποιητή μελοποιώντας την «Εαρινή Συμφωνία», ενώ στη συνέχεια συμπεριέλαβε σκόρπιες μελοποιήσεις ποιημάτων του στους δίσκους «Στεναγμός Ανατολίτης» (1996) και «Δρόμοι της νύχτας» (2002).

Η τρίτη ολοκληρωμένη δουλειά του Νίκου Μαμαγκάκη πάνω στο ποιητικό έργο του Γιάννη Ρίτσου εκδόθηκε το 2009 στο πλαίσιο της τιτάνιας προσπάθειας του συνθέτη να επανεκδώσει αναθεωρημένο ολόκληρο το παλιότερο έργο του εμπλουτίζοντάς το συγχρόνως και με καινούργιο υλικό για λογαριασμό της ιδιωτικής του δισκογραφικής εταιρείας Ιδαία. Πρόκειται για τον κύκλο τραγουδιών «Τα ερωτικά» βασισμένο στην ομώνυμη ποιητική συλλογή του Ρίτσου που είχε εκδοθεί το 1981 από τις Εκδόσεις Κέδρος με επιλεγμένα ποιήματα από τις ενότητες: «Μικρή σουίτα σε κόκκινο μείζον», «Γυμνό σώμα» και «Σάρκινος λόγος». Τρία από τα μελοποιημένα αυτά ποιήματα είχαν ήδη συμπεριληφθεί σε παλιότερους δίσκους του συνθέτη, όπως προαναφέραμε. Η ολοκληρωμένη έκδοση του έργου αναπτύσσεται σε 19 μέρη (τραγούδια), τα οποία είναι ενορχηστρωμένα σε αμιγώς έντεχνο ύφος υπό την πλήρη ευθύνη του συνθέτη, ο οποίος σημειώνει σχετικά: «Από μουσικής πλευράς τα ποιήματα αυτά είναι η προέκταση της "Εαρινής Συμφωνίας". (...) είναι για μένα τα πιο βαθιά, ανθρώπινα, απλά ερωτικά ποιήματα που έχουν γραφτεί ποτέ. Υποφώσκει η ζέστα των λαϊκών ερωτικών τραγουδιών, αλλά συγχρόνως αποπνέουν και ένα άρωμα μιας υψηλής ποίησης».

Τα τραγούδια ερμηνεύει ο εξαίρετος βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος και μαζί του οι λαϊκοί ερμηνευτές Λιζέτα Καλημέρη, Ανδρέας Καρακότας και Ναταλί Ρασούλη. Ο ίδιος ο συνθέτης παρεμβαίνει απαγγέλλοντας στίχους του ποιητή. Επικεφαλής της λιτής οργανικής συνοδείας είναι η Μαρία Παχνιστή (φλάουτο) και ο Αντώνης Φάσαρτ (πιάνο, τρομπέτα).

Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννης Ρίτσος: 18 Λιανοτράγουδα (έκδοση Lyra, 1974)

Πέρασαν κιόλας 36 χρόνια! Σαν σήμερα, στις 11 Νοεμβρίου 1990, έφυγε από τη ζωή ένας από τους κορυφαίους Έλληνες ποιητές του 20ου αιώνα, εμβληματική μορφή της περίφημης Γενιάς του '30, πολυγραφότατος, πολυμεταφρασμένος και πολυβραβευμένος με ένα βίο ταραγμένο και περιπετειώδη λόγω των πολύχρονων διώξεων για τις πολιτικές του ιδέες από το καθεστώς της μετεμφυλιακής εξουσίας, ένας ευαίσθητος λυρικός τροβαδούρος των λαϊκών καημών και ταυτόχρονα ένας επικός κήρυκας των υψηλών ιδεών. Ο λόγος για τον Γιάννη Ρίτσο (1909-1990), τον ποιητή του «Επιτάφιου» και της «Ρωμιοσύνης», τον διαχρονικό τροφοδότη της έμπνευσης ενός Μίκη Θεοδωράκη, με τον οποίο συνοδοιπορώντας σμίλεψαν τα θεμέλια του νεότερου ελληνικού τραγουδιού συνταιριάζοντας αρμονικά την υψηλή ποίηση με το λαϊκό ήχο, όταν ο μεγάλος συνθέτης αποφάσισε να αναλάβει συνειδητά την εκστρατεία μορφωτικής ανάτασης του απλού κόσμου μελοποιώντας συστηματικά Έλληνες και ξένους ποιητές με αρχή τον περίφημο «Επιτάφιο» του Γιάννη Ρίτσου (1960).

Ψάχνοντας στις σελίδες του Δισκοβόλου να βρω κάποια έλλειψη από τη δισκογραφημένη δουλειά του Γιάννη Ρίτσου στάθηκα σε μια ξεχασμένη εκτέλεση του μελοποιημένου από τον Μίκη Θεοδωράκη κύκλου «18 Λιανοτράγουδα της Πικρής Πατρίδας», της τρίτης χρονικά εγγραφής του έργου, αφού προηγήθηκαν άλλες δύο πολύ γνωστότερες, η πρώτη και αυθεντικότερη ηχογραφημένη στο Παρίσι το 1973 με τη φροντίδα του ίδιου του συνθέτη και ερμηνευτές τον ίδιο με  τη Μαρία Φαραντούρη, τον Πέτρο Πανδή, την Αφροδίτη Μάνου και τον Αχιλλέα Κωστούλη, και η δεύτερη και εμπορικότερη όλων ηχογραφημένη στην Αθήνα μέσα στο 1973 (κυκλοφόρησε το 1974) σε ενορχήστρωση που είχε ετοιμάσει νωρίτερα ο στενός συνεργάτης του συνθέτη Γιάννης Διδίλης (που είχε ήδη πεθάνει το 1972) και ερμηνευτές τον Γιώργο Νταλάρα και την Άννα Βίσση, ενώ την ίδια εποχή είχε ηχογραφηθεί και μια ημιτελής εκδοχή του έργου (8 τραγούδια) με ενορχήστρωση και διεύθυνση του Κώστα Κλάββα και ερμηνεία του Αντώνη Καλογιάννη.

Θυμίζω εν συντομία ότι ο κύκλος «Τα 18 Λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας» εν πολλοίς γράφτηκε από τον Γιάννη Ρίτσο το 1968 στη διάρκεια της εξορίας του στη Λέρο μετά από παράκληση του συνθέτη, ενώ ξαναδουλεύτηκε και συμπληρώθηκε τον επόμενο χρόνο στο Καρλόβασι της Σάμου και πήρε την τελική του μορφή το 1970, με εξαίρεση το τραγούδι «Δε φτάνει» που αναθεωρήθηκε πλήρως το 1973. Ο Μίκης τα μελοποίησε στο Παρίσι κατά τη διετία 1971-1972, ενώ η πρώτη τους ζωντανή εκτέλεση έγινε στο Λονδίνο στις 17 Ιανουαρίου 1973. 

Η τρίτη δισκογραφημένη εκδοχή του έργου ηχογραφήθηκε τον Ιούλιο του 1974 και κυκλοφόρησε από τη Lyra λίγες ημέρες μετά την ανατροπή του χουντικού καθεστώτος. Στην εκτέλεση αυτή συνέπραξαν πέντε νεότεροι ερμηνευτές τραγουδώντας σόλο ή σε ντουέτο ή και όλοι μαζί. Πρόκειται για τρεις γυναικείες φωνές, τη Μαρία Δημητριάδη, την Ελένη Βιτάλη, την Σάνια Κρυστάλλη, και δυο ανδρικές, τον Σταύρο Πασπαράκη και τον Κώστα Καμένο. Την ενορχήστρωση και διεύθυνση της ορχήστρας ανέλαβε ο ακαταπόνητος Τάσος Καρακατσάνης, αποκλειστικός ενορχηστρωτής εκείνη την εποχή της Lyra σε επανεκτελέσεις κλασικών κύκλων τραγουδιών των μεγάλων συνθετών Μίκη Θεοδωράκη και Μάνου Χατζιδάκι.  

Βασίλης Δημητρίου: Ο μεγάλος θυμός (1998)

Μετά τη μικρή παρένθεση του 1997, κατά την οποία ο Βασίλης Δημητρίου παρουσίασε δύο ολοκληρωμένα τηλεοπτικά soundtrack («Παλίρροια», «Η αγάπη άργησε μια μέρα») εξολοκλήρου ορχηστρικά (με μόλις ένα τραγούδι σε σύνολο 35 θεμάτων), το 1998 επανέρχεται στην παλιά του συνθετική μανιέρα με μια καινούργια τηλεοπτική επένδυση βασισμένη και πάλι στη φόρμα του τραγουδιού. 

Πρόκειται για τη δημοφιλή σειρά του Mega «Ο μεγάλος θυμός» που προβλήθηκε κατά τη σεζόν 1998-1999 σε 26 συνολικά επεισόδια, η οποία αποτελεί μεταφορά στη μικρή οθόνη του ομώνυμου μυθιστορήματος της Ντόρας Γιαννακοπούλου που είχε εκδοθεί δυο χρόνια νωρίτερα από τις Εκδόσεις Καστανιώτη. Οι γνωστοί πλέον συντελεστές, με τους οποίους συμπορεύτηκε ήδη από παλιά ο συνθέτης, είναι και πάλι παρόντες. Σκηνοθέτης ο Κώστας Κουτσομύτης. Στο σενάριο ο σκηνοθέτης μαζί με τον Μάριο Ποντίκα και τον Νίκο Απειρανθίτη. Το έργο πραγματεύεται την ιστορία δύο οικογενειών που συναντιούνται στην πορεία τους και ένα φλογερό ερωτικό πάθος φέρνει τη μεγάλη σύγκρουση. Τους ρόλους ενσάρκωσαν οι ηθοποιοί: Γρηγόρης Βαλτινός, Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, Γιώργος Μιχαλακόπουλος, Άγγελος Αντωνόπουλος, Βίκυ Βολιώτη, Δάνης Κατρανίδης, Υβόννη Μαλτέζου και Πέγκυ Τρικαλιώτη.

Ο συνθέτης υπηρέτησε με τη γνωστή του μαεστρία την πλοκή του έργου παρουσιάζοντας ουσιαστικά ένα πλήρη κύκλο δώδεκα θαυμάσιων τραγουδιών διανθισμένων με λειτουργικές οργανικές γέφυρες, από τις οποίες ξεχωρίζει το εξαίσιο «Κουιντέτο μπλουζ». Οι στίχοι των τραγουδιών γράφτηκαν από τον Μάνο Ελευθερίου, τον Αντώνη Τσαγρή, την ηθοποιό Αλέκα Παΐζη και τον συνθέτη, ενώ περιλαμβάνονται και όμορφες μελοποιήσεις ποιημάτων του Νάνου Βαλαωρίτη, της Μυρτιώτισσας και του Λέοντα Κουκούλα. Ξεχώρισε από την πρώτη στιγμή το υπέροχο «Αγάπη» που ευτύχησε μιας απόλυτα εκφραστικής ερμηνείας από τον Χρήστο Θηβαίο, ενώ στην ερμηνεία των τραγουδιών συμμετέχει και η επίσης θαυμάσια Αναστασία Μουτσάτσου και ο ηθοποιός Γρηγόρης Βαλτινός. Τραγουδούν επίσης και συγκροτούν τη φωνητική «παρέα» οι: Κωνσταντίνα Τάκαλου, Αντώνης Μπερκ-Συριώτης, Εβελίνα Αραπίδου, Ελίνα Βραχνού, Κώστας Καρβουνιάρης και Μάρσια Ρούδα.

Κλείνοντας πρέπει να επισημάνουμε ότι με αυτή τη δουλειά ο συνθέτης ολοκληρώνει έναν πολύ γόνιμο δημιουργικό κύκλο στο χώρο της τηλεοπτικής μουσικής, τον οποίο στη συνέχεια θα εγκαταλείψει, για να αφοσιωθεί στη μουσική για το θέατρο, αν και δέκα χρόνια αργότερα έκανε μια μικρή επιστροφή με άλλες δύο τηλεοπτικές δουλειές για τα έργα «Ματωμένα χώματα» (2008) και «Κ.Γ. Καρυωτάκης» (2009).

Μιχάλης Κουμπιός: Πρωί, μεσημέρι, βράδυ (1995)

Μετά τους δύο πρώτους κύκλους τραγουδιών του που κυκλοφόρησαν με αρκετή χρονική απόσταση μεταξύ τους, αρχικά ο μάλλον άγνωστος πρωτόλειος κύκλος «Μάης χωρίς άνοιξη» (1986) και στη συνέχεια ο γνωστότερος «Ζωγραφιστά τραγούδια» (1993), το 1995 ο συνθέτης Μιχάλης Κουμπιός μας έδωσε μαζεμένους άλλους δύο κύκλους, έναν σε πιο καθαρά λαϊκά μονοπάτια με ερμηνευτή τον Ηλία Κλωναρίδη («Χοροί της νύχτας») κι έναν δεύτερο με τίτλο «Πρωί, μεσημέρι, βράδυ» βασισμένο και πάλι σε μελοποιημένη ποίηση.

Ο ποιητικός λοιπόν κύκλος «Πρωί, μεσημέρι, βράδυ» βασίζεται σε ποίηση του αξιόλογου ποιητή, μεταφραστή και ραδιοφωνικού παραγωγού Διονύση Καψάλη (γενν. 1952) με επιλεγμένα ποιήματα από τις συλλογές «Αισθηματική Αγωγή» και «Ανθοδέσμη» που είχαν εκδοθεί το 1993 από τις Εκδόσεις Άγρα. Έχουμε επίσης ένα τραγούδι («Με είδες... σε είδα») σε στίχους του συνθέτη, ενώ ο δίσκος συμπληρώνεται και με τρία ορχηστρικά θέματα (εισαγωγή, ενδιάμεση γέφυρα και επίλογος) οριοθετώντας έτσι τους τρεις χρονικούς προσδιορισμούς του τίτλου και δικαιώνοντας την έννοια του κύκλου τραγουδιών ως σώματος συνθέσεων που συγκροτούν αδιάσπαστη ενότητα και όχι απλώς μια παράθεση τραγουδιών.

Τα τραγούδια ερμηνεύουν ο Βασίλης Μοσχονάς, η Καίτη Ροβήρου και ο ίδιος ο συνθέτης. Στην ορχήστρα έλαβαν μέρος εκλεκτοί μουσικοί, μεταξύ των οποίων ο σταθερός συνεργάτης του συνθέτη Μιχάλης Νικολούδης (μαντολίνο, κιθάρα, πλήκτρα, κρουστά κ.ά.), ο Πέτρος Ταμπούρης (σουραύλι), ο Νίκος Ξανθούλης (τρομπέτα), ο Ανδρέας Τράπαλης (βιολί) και ο Χρήστος Καλαμπόκης (μπουζούκι). Το εικαστικό μέρος της έκδοσης επιμελήθηκε ο ζωγράφος Γιάννης Κόττης.

Μιχάλης Κουμπιός: Ζωγραφιστά τραγούδια (1993)

Σχεδόν ταυτόχρονα με τη σύνθεση της μουσικής για το άλμπουμ «Τήλος» (1992) ο συνθέτης Μιχάλης Κουμπιός έγραψε κι έναν ολοκληρωμένο κύκλο τραγουδιών που εκδόθηκε το 1993 από την ΜΒΙ με τίτλο «Ζωγραφιστά τραγούδια».

Ένδεκα τραγούδια συγκροτούν το σώμα του έργου μοιρασμένα σε δύο υποενότητες, μία για κάθε πλευρά του αρχικού αναλογικού δίσκου. Η πρώτη επιγράφεται «Από τις άδειες μέρες» και περιλαμβάνει έξι τραγούδια, ενώ η δεύτερη «Πολλά βήματα πίσω» με πέντε τραγούδια. Το υλικό μουσικά κινείται μεταξύ φολκ και λαϊκού ήχου με μελωδίες ενίοτε εμπνευσμένες κατευθείαν από την παράδοση, όπως το τραγούδι «Πίνω πίνω» που πηγάζει από το παραδοσιακό τραγούδι της Τήλου «Κίνησε βέργα», αλλά και το «Έπεφτε το κορμάκι σου» που μελωδικά παραπέμπει σε έναν ψαράδικο σκοπό του Μαρμαρά. Στο στιχουργικό μέρος τα τραγούδια στηρίζονται εν πολλοίς σε ποιητικά κείμενα που υπογράφονταια από τους ποιητές Κωστή Παλαμά, Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, Μαρία Πολυδούρη, Μιχάλη Γκανά και Γιώργο Πολυμενάκο, ενώ κάποιοι στίχοι έχουν γραφτεί από τον Γιώργο Ανδρέου και τον συνθέτη.

Βασικοί ερμηνευτές των τραγουδιών είναι η Αναστασία Μουτσάτου, ο Ανδρέας Λουρίδας και η ηθοποιός και τραγουδίστρια Κατερίνα Γιαμαλή, ενώ συμμετέχουν ο Γιώργος Ανδρέου, ο Βασίλης Παϊτέρης και ο συνθέτης. Ξεχωριστή στιγμή του δίσκου η τρυφερή μελωδία «Καληνύχτα ψυχάκι» βασισμένη σε μίξη στίχων της Μαρίας Πολυδούρη και του συνθέτη που ερμηνεύει αισθαντικά ο Λαυρέντης Μαχαιρίτσας. Την ενορχήστρωση επιμελήθηκε ο Γιώργος Ανδρέου.

Έλλη Αλεξίου: Ο δρόμος για τη Σελένα (2008)

Στις 28 Σεπτεμβρίου 1988 έφυγε από τη ζωή η γεννημένη στο Ηράκλειο σημαντική μας πεζογράφος, δημοσιογράφος και παιδαγωγός Έλλη Αλεξίου (1894-1988), αδελφή της ποιήτριας Γαλάτειας Αλεξίου-Καζαντζάκη (πρώτης συζύγου του Νίκου Καζαντζάκη), αγωνίστρια της Εθνικής Αντίστασης και της Αριστεράς και θεία του ροκ τραγουδοποιού Παύλου Σιδηρόπουλου. Το πρώτο της συγγραφικό πόνημα ήταν η συλλογή διηγημάτων «Σκληροί αγώνες για μικρή ζωή» (1931), ενώ το 1934 εκδόθηκε ένα από τα γνωστότερα βιβλία της, το μυθιστόρημα «Γ' Χριστιανικόν Παρθεναγωγείον», και το 1980 έκλεισε ο δημιουργικός της κύκλος με το αυτοβιογραφικό αφήγημα «Βασιλική δρυς».

Το 1966 η Έλλη Αλεξίου εξέδωσε το έργο «Για να γίνει μεγάλος», ένα είδος βιογραφίας του Νίκου Καζαντζάκη. Στο κείμενο λοιπόν αυτό βασίστηκε η μουσική εργασία του Δημήτρη Σφακιανάκη που κυκλοφόρησε το 2008 με τη χορηγεία του Πολιτιστικού Συλλόγου «Κράσι», μιας γραφικής κοινότητας του νομού Ηρακλείου στα ριζά του όρους Σελένα. Τίτλος του έργου: «Ο δρόμος για τη Σελένα». Το έργο περιγράφεται ως «Μουσικά σχόλια σε κείμενα της Έλλης Αλεξίου για κρητική λύρα, πιάνο και χορωδία». Πρόκειται για ένα είδος αφηγηματικής καντάτας με μουσική συνοδεία και μελοποιημένα ποιήματα γραμμένα από διάφορους ποιητές της ίδιας εποχής με τη συγγραφέα, όπως ο Κώστας Βάρναλης, ο Μάρκος Αυγέρης, ο Νίκος Καζαντζάκης, η Γαλάτεια Καζαντζάκη και ο παλιός ηρακλειώτης ποιητής Λευτέρης Αλεξίου μαζί με στίχους από δημοτικά λιανοτράγουδα. 

Τα πεζά μέρη του έργου διαβάζει η συγγραφέας Στέλλα Παλαιολόγου, ενώ τα τραγούδια αποδίδει η 17μελής χορωδία Ομάδα Χρόες του Ηρακλείου, μέλη της οποίας (Βιβή Σακαβέλη, Μανόλης Ψυχογιός, Μαρία Φανουράκη) αποδίδουν τα σολιστικά μέρη. Κρητική λύρα παίζει ο Άρης Κορνελάκης και πιάνο ο συνθέτης. Αξιοσημείωτο είναι ότι το έργο ξαναπαρουσιάστηκε ζωντανά στο κοινό του Ηρακλείου σε μορφή παράστασης με τίτλο «Επιστροφή στη Σελένα» μόλις τον περασμένο Αύγουστο στο χώρο του Ιστορικού Μουσείου του Ηρακλείου. 

Κλείνοντας, να επισημάνουμε ότι η έκδοση αυτή αποτελεί ουσιαστικά τη μοναδική μουσική δισκογραφική παρουσία της σπουδαίας συγγραφέως πέραν της απλής καταγραφής της φωνής της σε δύο παλιότερες εκδόσεις, το άλμπουμ «Φωνές της λογοτεχνίας, αρ.2» (1985) και το μεταθανάτιο άλμπουμ «Φωνές μέσα από το χρόνο» (1990).

Κατίνα Παξινού, F.G. Lorca: Το σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα (1963/1988)

Ολοκληρώνουμε το μικρό μας αφιέρωμα στον εμβληματικό Ισπανό ποιητή και δραματουργό Federico Garcia Lorca (1898-1936) με άλλο ένα ιστορικό θεατρικό ντοκουμέντο που βρέθηκε στο αρχείο της μεγάλης Ελληνίδας ηθοποιού Κατίνας Παξινού (1900-1973) κι εκδόθηκε σε διπλό δίσκο το 1988 από τον Σείριο του Μάνου Χατζιδάκι με τη φροντίδα του σκηνοθέτη Βασίλη Νικολαΐδη.

Πρόκειται για την ολοκληρωμένη ηχητική καταγραφή του έργου «Το σπίτι τη Μπερνάρντα Άλμπα» που αποτελεί το κύκνειο άσμα του μεγάλου Ισπανού δημιουργού, γραμμένο τη χρονιά του τραγικού του θανάτου, χωρίς να προλάβει να το δει ποτέ επί σκηνής, καθώς η πρώτη του παράσταση πραγματοποιήθηκε πολλά χρόνια αργότερα, μόλις το 1945 και μάλιστα στο Μπουένος Άιρες, αφού στην πατρίδα του ποιητή δεν είχε ακόμη ανατραπεί το φασιστικό καθεστώς του δικτάτορα Φράνκο. Το έργο αποτελεί μια τρίπρακτη τραγωδία που λειτουργικά θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελεί το τρίτο μέρος μιας μεγάλης δραματικής τριλογίας του ποιητή που συμπληρώνεται με τα έργα «Γέρμα» και «Ματωμένος γάμος». 

Το έργο μεταφέρθηκε στην ελληνική σκηνή το χειμώνα της θεατρικής σεζόν 1962-1963, όταν ανέβηκε από το Εθνικό Θέατρο σε μετάφραση του Νίκου Γκάτσου, σκηνοθεσία του Αλέξη Μινωτή και σκηνικά και κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη. Τη μουσική μάλιστα της παράστασης έγραψε ο Ιταλοαμερικανός συνθέτης Vittorio Rieti (1898-1994). Η Κατίνα Παξινού ήταν επικεφαλής του θιάσου, στον οποίο συμμετείχαν επίσης πολλοί άλλοι σπουδαίοι ηθοποιοί, όπως οι: Ρίτα Μυράτ, Ελένη Χατζηαργύρη, Ελένη Ζαφειρίου, Όλγα Τουρνάκη, Χριστίνα Καλογερίκου, Πίτσα Καπιτσινέα, Ευαγγελία Σαμιωτάκη και άλλοι.

Κάρολος Κουν, Μάνος Χατζιδάκις: Ο Ματωμένος Γάμος του Λόρκα (1955/2006)

Το 1945, δυο χρόνια μετά την έκδοση της περίφημης «Αμοργού» (1943) και λίγο μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας από τον γερμανικό ζυγό, ο Νίκος Γκάτσος μας χάρισε τη μνημειώδη ελληνική απόδοση του εμβληματικού θεατρικού έργου «Ματωμένος γάμος» του μεγάλου Ισπανού δραματουργού Federico Garcia Lorca (1898-1936). To βαρυσήμαντο αυτό κείμενο αξιοποίησε ο Κάρολος Κουν για την ιστορική παράσταση που ανέβασε στο Θέατρο Τέχνης το 1948 με την αξεπέραστη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι. 

Είναι αξιοσημείωτο ότι ο Κάρολος Κουν επανήλθε στο ίδιο έργο με τους ίδιους βασικούς συντελεστές (Νίκο Γκάτσο, Μάνο Χατζιδάκι) το 1955 σε μια δεύτερη σειρά παραστάσεων. Την ίδια εποχή μάλιστα η συγκεκριμένη παράσταση γνώρισε και μία ραδιοφωνική προσαρμογή από τον Ιάκωβο Καμπανέλλη που μεταδόθηκε από την Ελληνική Ραδιοφωνία στο πλαίσιο της εκπομπής Το Θέατρο της Τετάρτης. Η ηχογράφηση αυτή εκδόθηκε το 2006 σε ψηφιακό δίσκο ενταγμένη στη σειρά «Το ραδιόφωνο που αγαπήσαμε» και διανεμήθηκε μέσω του περιοδικού Ραδιοτηλεόραση. Ακούγονται οι ηθοποιοί: Βάσω Μεταξά (μάνα), Ελένη Χατζηαργύρη (νύφη), Θάνος Κωτσόπουλος (Λεονάρντο), Τόνια Καράλη (γυναίκα του Λεονάρντο), Ρίτα Μουσούρη (πεθερά), Λυκούργος καλλέργης (πατέρας), Κώστας Μπάκας (φεγγάρι) και άλλοι. Ο Μάνος Χατζιδάκις συνοδεύει τη δράση του έργου παίζοντας στο πιάνο τις υπέροχες μελωδίες του.

Διονύσης Τσακνής, F.G. Lorca: Ματωμένος γάμος (2008)

Άλλη μια ενδιαφέρουσα μουσική σύνθεση γραμμένη για τον «Ματωμένο Γάμο» του Λόρκα είναι αυτή που υπογράφει ο Διονύσης Τσακνής για λογαριασμό του ΔΗΠΕΘΕ Κρήτης που ανέβασε το έργο το καλοκαίρι του 2008. Τη σκηνοθεσία έκανε ο Κώστας Τσιάνος, τη μετάφραση ο Ερρίκος Μπελιές, τα σκηνικά και κοστούμια η Ρένα Γεωργιάδου, ενώ τους στίχους των τραγουδιών έγραψε ο σκηνοθέτης. Στη διανομή των ρόλων έλαβαν μέρος μεταξύ άλλων οι ηθοποιοί: Νεκταρία Γιαννουδάκη (μάνα), Δημήτρης Σδρόλιας (γαμπρός), Κλειώ-Δανάη Οθωναίου (νύφη), Μέμος Μπεγνής (Λεονάρντο), Κωνσταντίνα Σαραντοπούλου (γυναίκα του Λεονάρντο), Λευτέρης Μποτωνάκης (πατέρας), Ελένη Τζαγκαράκη (πεθερά).

Ο Διονύσης Τσακνής έγραψε μια σειρά οργανικά και φωνητικά θέματα που υπηρετούν το πνεύμα της παράστασης, ενώ οι μελωδίες και ρυθμοί πατάνε βαθιά στην ελληνική παράδοση, πράγμα που αντανακλάται και στην ενορχήστρωση των τραγουδιών που βασίζεται πολύ σε παραδοσιακά όργανα, όπως κλαρίνο, λαούτο, σαντούρι, λύρα, γκάιντα, νέι, ντουντούκ και νταούλι. Προσωπικά επικροτώ απόλυτα τη συγκεκριμένη επιλογή, καθώς ήδη από την εποχή την ελληνικής του μεταφοράς μέσω της γόνιμης απόδοσης του Νίκου Γκάτσου ο «Ματωμένος γάμος» έχει πολιτογραφηθεί ουσιαστικά ως ελληνικό έργο! Τα τραγούδια ερμηνεύουν ηθοποιοί της παράστασης, ενώ στην ορχήστρα συμμετέχουν σημαντικοί σολίστες, όπως ο Γιάννης Σπάθας στις κιθάρες, ο Θύμιος Παπαδόπουλος στο κλαρίνο, ο Μιχάλης Τζουγανάκης στο λαούτο, ο Ανδρέας Κατσιγιάννης στο σαντούρι και ο Γιώργος Σκορδαλός στη λύρα.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι το φετινό καλοκαίρι η συγκεκριμένη παράσταση ανέβηκε εκ νέου με τους ίδιους συντελεστές (μουσική, σκηνοθεσία, μετάφραση), αυτή τη φορά όμως από το ΔΗΠΕΘΕ Λάρισας ενταγμένη στη σειρά εκδηλώσεων Μερκούρεια, για να τιμηθούν τα 90 χρόνια από το θάνατο του Λόρκα.

Δημήτρης Γούζιος, F.G. Lorca: Γάμοι και αίμα (1994)

Θλιβερή επέτειος η σημερινή, καθώς συμπληρώνονται 90 χρόνια από τη στυγερή δολοφονία του μεγάλου Ισπανού ποιητή και θεατρικού συγγραφέα Federico Garcia Lorca (1998-1936), ο οποίος έχασε τη ζωή του στις 19 Αυγούστου 1936 κυνηγημένος από το φασιστικό καθεστώς του δικτάτορα Φράνκο. Και θεωρώ περιττό να αναλύσουμε για άλλη μια φορά την πολυσήμαντη προσφορά στην τέχνη (λογοτεχνία και μουσική) του σπουδαίου αυτού ανθρώπου, ο οποίος αγαπήθηκε και στη χώρα μας όσο κανένας άλλος ξένος δημιουργός και μάλιστα μελοποιήθηκε επανειλημμένα από πολλούς και σημαντικούς συνθέτες μας, όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Γιάννης Γλέζος, ο Χρήστος Λεοντής, ο Νίκος Μαμαγκάκης, ο Νότης Μαυρουδής, ο Τάσος Καρακατσάνης και πολλοί άλλοι νεότεροι.

Το πιο εμβληματικό ίσως έργο του Λόρκα είναι το ποιητικό θεατρικό έργο «Ματωμένος γάμος» (Bodas de sangre) που γράφτηκε το 1933, ενώ στην ελληνική σκηνή πρωτοανέβηκε το 1945 σε μετάφραση και σκηνοθεσία του Γιώργου Σεβαστίκογλου, την ίδια χρονιά που εκδόθηκε και η μνημειώδης μετάφραση του Νίκου Γκάτσου, στην οποία βασίστηκε η ιστορική παράσταση του έργου από τον Κάρολο Κουν στο Θέατρο Τέχνης το 1948 με την αριστουργηματική μουσική του Μάνου Χατζιδάκι.

Σχεδόν μισό αιώνα μετά τις πρώτες αυτές εν Ελλάδι παρουσιάσεις του το έργο ξανανέβηκε επί σκηνής από τη θεατρική εταιρεία ΘΕΝΑΡ στο θέατρο Φούρνος σε μετάφραση και σκηνοθεσία του Πάνου Κυπαρίσση και μουσική του συνθέτη και σολίστ του βιολοντσέλου Δημήτρη Γούζιου, ο οποίος ενορχήστρωσε επίσης το υλικό με τη σύμπραξη του πιανίστα Ξενοφώντα Καρβουνίδη. Ο συνθέτης έγραψε μια εμπνευσμένη μουσική ελεγεία δομημένη πάνω σε εναλλασσόμενα οργανικά και φωνητικά μέρη. Οι οργανικές μουσικές γέφυρες διαμορφώνουν υποβλητικά το τραγικό πλαίσιο του έργου. Πάνω σε ένα ηλεκτρονικό ηχητικό υπόστρωμα υφαίνονται οι μελωδίες των ξύλινων πνευστών (όμποε, φλάουτο), του αγγλικού κόρνου και κυρίως των δυναμικών εγχόρδων. Το κύριο όμως βάρος πέφτει στα πέντε ωραιότατα τραγούδια του έργου, που βασίζονται στη φιλόδοξη μετάφραση του Πάνου Κυπαρίσση, ο οποίος προσπάθησε να αποστασιοποιηθεί από τη βαριά σκιά που κουβαλούσε το κείμενο από την αξεπέραστη απόδοση του Νίκου Γκάτσου. Ο ίδιος πάντως επισημαίνει: 

«Η παράσταση βασίζεται στο διώνυμο "Έρωτας και Θάνατος" και αποβλέπει σε μια απογυμνωμένη από εθιμικά χαρακτηριστικά τραγωδία, όπως ο ίδιος ο συγγραφέας άλλωστε χαρακτηρίζει το έργο του. Διεκδικούμε τις δάφνες μιας νέας μετάφρασης που σκύβει με ευλάβεια αλλά και με τόλμη στην ποιητική δυναμική του κειμένου. Οι μουσικές απαιτήσεις, τουλάχιστον συμβατές με την πρόθεσή μας, συνιστούσαν μια πρόκληση. Ο Δημήτρης Γούζιος δέχτηκε τη συνεργασία και συνέθεσε ένα υποβλητικό, συνεκτικό μουσικό αποτέλεσμα με μια γραφή που τη χαρακτηρίζουν η δυναμική των όγκων, η ευαισθησία κι ο λυρισμός. Οι χωροπλαστικές αρετές και το μουσικό της ύφος ξεπερνούν τις προσδοκίες μας...».

Η μουσική του έργου κυκλοφόρησε σε δίσκο το 1994 με τίτλο «Γάμοι και αίμα». Από τα τραγούδια ξεχωρίζει το υπέροχο «Νανούρισμα», το οποίο επαναλαμβανόμενο δύο φορές ως εισαγωγή και φινάλε διαμορφώνει μια κυκλική φόρμα στη σύνθεση. Η μουσική σφραγίδα του λόγιου συνθέτη είναι εμφανής, καθώς δίνει κυρίαρχο ρόλο στο βιολοντσέλο, το οποίο φυσικά ερμηνεύει ο ίδιος. Παίζουν επίσης οι μουσικοί: Ξένια Θωμαΐδου (αγγλικό κόρνο), Ευαγγελία Νεουδάκη (φλάουτο), Γιάννης Παπαγιάννης (όμποε), Έφη Φάμπα (βιολί), Ηλίας Σδούκος (βιόλα) και Ξενοφών Καρβουνίδης (πλήκτρα). Τα τραγούδια ερμηνεύει η εξαιρετική υψίφωνος Δάφνη Πανουργιά, ειδικευμένη άλλωστε σ’ αυτού του είδους το απαιτητικό ρεπερτόριο του έντεχνου τραγουδιού. Ένα τραγούδι ερμηνεύει επίσης ο Κώστας Παλαμήδης.

Carl Orff: Carmina Burana - Catulli Carmina (Eugen Jochum)

Σαν σήμερα, στις 10 Ιουλίου 1895, γεννήθηκε ο Γερμανός συνθέτης Carl Orff (1895-1982), από τους δημοφιλέστερους δημιουργούς του 20ου αιώνα χάρις κυρίως στην αριστουργηματική καντάτα «Carmina Burana», ένα από τα πιο εμβληματικά μουσικά έργα του αιώνα που μας πέρασε. Εκτός από συνθέτης πάντως ο Ορφ υπήρξε και σπουδαίος παιδαγωγός και θεωρητικός της μουσικής, εισηγητής της περίφημης «μεθόδου» που φέρει το όνομά του. Η μουσική του συνδέθηκε κυρίως με το σκηνικό χώρο, ενώ είναι ο μόνος Γερμανός συνθέτης που συνέχισε απρόσκοπτα τη δουλειά του και μετά την άνοδο του ναζιστικού κόμματος στην εξουσία, γεγονός που αποτελεί μια σκοτεινή σελίδα στη μεγάλη του καριέρα.

Στο έργο του Καρλ Ορφ σημαντική θέση καταλαμβάνει μια τριλογία σκηνικών συνθέσεων γνωστή και ως «Trionfi» (Θρίαμβοι) που συγκροτείται από τις καντάτες «Carmina Burana», «Catulli Carmina» και «Trionfi di Afrodite», έργα που τα διατρέχει ως κοινός θεματικός άξονας ο θρίαμβος του ανθρώπινου πνεύματος.

Η μεγάλη σκηνική λοιπόν καντάτα «Carmina Burana», γραμμένη το 1937 για σόλο φωνές, χορωδία και ορχήστρα, είναι μια σύνθεση βασισμένη στη μελοποίηση 24 ποιημάτων από την ομώνυμη συλλογή μεσαιωνικών ποιημάτων και τραγουδιών που φυλάσσεται στην Κρατική Βιβλιοθήκη του Μονάχου. Η συλλογή πήρε το όνομά της από το βαυαρικό χωριό Benediktbeuern, όπου βρέθηκαν τα αυθεντικά χειρόγραφα της συλλογής που είναι γραμμένα κυρίως στη λατινική γλώσσα, αλλά και στη γερμανική και τη γαλλική, ενώ η θεματολογία τους είναι κοσμική και θρησκευτική με σατιρική μάλιστα διάθεση για τον Ρωμαιοκαθολικισμό.

Μία από τις εγκυρότερες ερμηνείες του έργου καταγράφεται στη δισκογραφία για λογαριασμό της μεγάλης δισκογραφικής εταιρείας Deutsche Grammophon και πραγματοποιήθηκε στο Βερολίνο το 1968. Ο εμβληματικός Γερμανός αρχιμουσικός Eugen Jochum διευθύνει την Ορχήστρα και Χορωδία της Γερμανικής Όπερας του Βερολίνου, ενώ στα φωνητικά μέρη συμμετέχουν η σοπράνο Gundula Janowitz, ο τενόρος Gerhard Stolze και ο σπουδαίος βαρύτονος Dietrich Fischer-Dieskau. Η δεύτερη έκδοση του δίσκου το 1971 είναι εμπλουτισμένη και με το δεύτερο μέρος της τριλογίας, την καντάτα «Catulli Carmina» γραμμένη στο διάστημα 1940-1943 και βασισμένη σε ποιήματα του Λατίνου λυρικού ποιητή Κάτουλλου (Gaius Valerius Catullus, 1ος αι. π.Χ.). Η μουσική του έργου συντίθεται από απλές μελωδίες που συνδιαλέγονται με πολύπλοκα ρυθμικά σχήματα και έντονη χρήση κρουστών οργάνων. Στα φωνητικά μέρη έχουμε τη σοπράνο Arleen Auger και τον τενόρο Wieslaw Ochman.

Gustav Mahler: Το Τραγούδι της Γης (Ferrier, Walter)

Συνεχίζοντας το μικρό μας περίπατο στο εύφορο περιβόλι της λόγιας μουσικής θα σταθούμε σε έναν ιδιαίτερο δημιουργό που μας άφησε σπουδαία συμφωνική κληρονομιά μαζί με μια μεγάλη σειρά τραγουδών (lieder) υψηλής αισθητικής. Ο λόγος λοιπόν για τον Αυστριακό συνθέτη και αρχιμουσικό Gustav Mahler (1860-1911), του οποίου σήμερα είναι η γενέθλια ημέρα, καθώς ήρθε στον κόσμο στις 7 Ιουλίου 1860 κι έφυγε από τη ζωή αρκετά νωρίς στις 18 Μαΐου 1911. 

Ο Μάλερ ανήκει στην όψιμη φάση του ρομαντισμού. Το έργο του ουσιαστικά περιορίζεται σε εννέα μεγάλης διάρκειας ολοκληρωμένες συμφωνίες (και μία ακόμη ημιτελή), καθώς και σε μια μεγάλη σειρά κύκλων τραγουδιών, σε μερικούς από τους οποίους καινοτόμησε αντικαθιστώντας την απλή πιανιστική συνοδεία με ολόκληρη συμφωνική ορχήστρα. Αιρετικός δημιουργός που όσο ζούσε, αντιμετωπίστηκε με επιφύλαξη, αλλά η μεταθανάτια υστεροφημία του είναι ήδη ακαταμάχητη, καθώς τα έργα του γνωρίζουν αλλεπάλληλες εκτελέσεις και δισκογραφικές καταγραφές. Ως αρχιμουσικός υπηρέτησε επί πολλά χρόνια επικεφαλής της Όπερας της Βιέννης διευθύνοντας πάμπολλα σκηνικά αριστουργήματα του παρελθόντος, από τον Γκλουκ και τον Μότσαρτ ως τον Μπετόβεν και τον Βάγκνερ που στάθηκε και ο συνθέτης με τη μεγαλύτερη επιρροή στο δικό του έργο. Εργάστηκε επίσης για λίγο και στη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης, όπου τον διαδέχθηκε ο Αρτούρο Τοσκανίνι.

Σήμερα λοιπόν επέλεξα ένα από τα τελευταία ολοκληρωμένα έργα του Μάλερ, τον μεγάλο κύκλο τραγουδιών «Το Τραγούδι της Γης» (Das lied von der Erde), μια σειρά έξι συμφωνικών lieder συνολικής διάρκειας μίας ώρας περίπου που επισημαίνεται ως Συμφωνία για τενόρο, κοντράλτο και μεγάλη ορχήστρα και γράφτηκε κατά το διάστημα 1908-1909, αμέσως μετά την ολοκλήρωση της όγδοης Συμφωνίας. Βασίζεται σε έξι κινέζικα ποιήματα από την ποιητική συλλογή «Το κινέζικο φλάουτο» που είχε εκδοθεί στα γερμανικά από τον Χανς Μπένγκε. Τα τέσσερα από τα έξι μελοποιημένα ποιήματα ανήκουν στον πλανόδιο Κινέζο ποιητή Li Tai-Po, ένα στον Chang Tsi, ενώ το συγκλονιστικό (ημίωρης διάρκειας) τελευταίο μέρος με τίτλο «Αποχαιρετισμός» αποτελεί συνδυασμό στίχων των ποιητών Mong Kao-Yen και Wang Wei με στίχους του ίδιου του Μάλερ.

Η πρώτη εκτέλεση του έργου πραγματοποιήθηκε στο Μόναχο στις 20 Νοεμβρίου 1911, έξι μήνες δηλαδή μετά το θάνατο του συνθέτη. Στο πόντιουμ ήταν ο νεαρός αρχιμουσικός και φίλος του συνθέτη Bruno Walter. Και ακριβώς μια ιστορική ηχογράφηση με επικεφαλής τον ίδιο αρχιμουσικό επέλεξα σήμερα γι' αυτή την παρουσίαση. Πρόκειται για μια εκτέλεση που πραγματοποιήθηκε στη Βιέννη το 1952 με τον Bruno Walter να διευθύνει τη Φιλαρμονική της Βιέννης, ενώ τα φωνητικά μέρη αποδίδουν η εμβληματική Αγγλίδα κοντράλτο Kathleen Ferrier και ο Αυστριακός τενόρος Julius Patzak. Η νεότερη δισκογραφική επανέκδοση της μνημειώδους αυτής ηχογράφησης συνοδεύεται και με τρία μέρη από τον κύκλο τραγουδιών «Rückert-Lieder» που είχε συνθέσει ο Μάλερ το 1901-1902 και είχε διευθύνει ο ίδιος στη Βιέννη το 1905.

Νέστορας Μάτσας: Συλλογή τραγουδιών (1959-1974)

Σαν σήμερα, στις 28 Ιουνίου 2012, έφυγε από τη ζωή ένας ξεχωριστός άνθρωπος των τεχνών και των γραμμάτων που άφησε σημαντικό έργο, κυρίως ως συγγραφέας. Ο λόγος για τον Νέστορα Μάτσα (1935-2012), αδελφό του γνωστού ηθοποιού Αρτέμη Μάτσα, έναν δημιουργό που δραστηριοποιήθηκε έντονα και στο πεδίο της σκηνικής τέχνης ως σεναριογράφος και σκηνοθέτης. 

Πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα το 1951 δημοσιεύοντας διηγήματα στο περιοδικό Νέα Εστία, ενώ το 1954 εκδόθηκε η πρώτη συλλογή διηγημάτων του με τίτλο «Άνθρωποι των χαμένων παραδείσων», για να ακολουθήσουν πάμπολλα ακόμη συγγραφικά πονήματα που περιλαμβάνουν διηγήματα, μυθιστορήματα, βιογραφίες και παιδικά βιβλία, πολλά από τα οποία τιμήθηκαν με σημαντικά βραβεία. 

Στον κινηματογράφο η κύρια συμβολή του έχει να κάνει με μια μεγάλη σειρά ντοκιμαντέρ λαογραφικού και εθνογραφικού περιεχομένου, ενώ ανάλογες εκπομπές παρουσίασε και στην τηλεόραση. Σκηνοθέτησε επίσης και κάμποσες ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου, όπως: «Τα σκαλοπάτια της ζωής» (1962), «Το μεροκάματο του πόνου» (1963), «Τα παλιόπαιδα» (1963), «Δρόμος χωρίς σύνορα» (1964), «Το κορίτσι της Κυριακής» (1964), «Ο επαναστάτης» (1965), «Ο μετανάστης» (1965), «Αν όλες οι γυναίκες του κόσμου» (1967) και άλλες.

Μία άλλη λιγότερο έως ελάχιστα γνωστή δραστηριότητα του Νέστορα Μάτσα ήταν η στιχουργική, καθώς στην ελληνική δισκογραφία καταγράφονται αρκετά σκόρπια τραγούδια με δικούς του στίχους, κυρίως για τις 45 στροφές, κατά το διάστημα 1959-1974. Πρόκειται για τραγούδια που κινούνται μεταξύ ελαφρού, ποπ και λαϊκού ήχου και τη μουσική τους υπογράφουν γνωστοί συνθέτες, όπως ο Τάκης Μωράκης, ο Κώστας Καπνίσης, ο Μίμης Πλέσσας, ο Γιώργος Μητσάκης, ο Γιώργος Κατσαρός, ο Γιάννης Καραμπεσίνης και ο Γιώργος Γεωργιάδης. Τα ερμηνεύουν οι: Νάντια Κωνσταντοπούλου, Τρίο Μπελκάντο, Βίκυ Μοσχολιού, Ζωή Φυτούση, Ντόρα Γιαννακοπούλου, Φρύνη, Χριστίνα, Χάρις Αλεξίου και Κώστας Σμοκοβίτης. 

Αξίζει να επισημάνουμε ότι το 1974 εκδόθηκε από τη Minos το άλμπουμ «Το μεγάλο τραγούδι» βασισμένο σε ψαλμούς του Δαβίδ που μελοποίησε ο συνθέτης Γιώργος Γεωργιάδης. Τη νεολελληνική απόδοση των ψαλμών συνυπογράφουν ο Νέστορας Μάτσας και ο Γιάννης Συλλάνταβος.

Χρίστος Θεοδώρου, Βικτωρία Ταγκούλη: (α) Έντεκα τραγούδια (2009)

Μετά από μια μικρή καλοκαιρινή ανάπαυλα περνάμε σε έναν όχι ιδιαίτερα γνωστό στο ευρύ κοινό, αλλά εξαιρετικά ενδιαφέροντα δημιουργό που εμφανίστηκε στα μουσικά μας πράγματα κατά τη δεκαετία του '90 και ήδη πορεύεται με πολύ γόνιμη παρουσία μέσα στις τρεις αυτές δεκαετίες, όχι τόσο στο δισκογραφικό επίπεδο, όσο κυρίως στο καθαρώς δημιουργικό πεδίο με έμφαση στη σκηνική μουσική. 

Ο λόγος για τον πιανίστα, συνθέτη και ενορχηστρωτή Χρίστο Θεοδώρου, ο οποίος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1973 και σπούδασε στο Ωδείο Kodaly, ενώ εξειδικεύτηκε στη διεύθυνση χορωδίας και στη μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο και ήδη έχει συνθέσει αρκετή μουσική για παραστάσεις έργων του Τένεσι Ουίλιαμς, του Όσκαρ Ουάιλντ, του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν, του Λόρκα, αλλά και για παραστάσεις αρχαίου δράματος που παίχτηκαν στην Επίδαυρο και σε άλλες σημαντικές περιστάσεις. Μάλιστα η πρώτη δισκογραφική του εμφάνιση σημειώθηκε το 2000 με τη μουσική για τη μουσική παράσταση «Τα μάγια της πεταλούδας» βασισμένης σε κείμενο του Λόρκα.

Το 2009 ο Χρίστος Θεοδώρου μας έδωσε τον πρώτο κύκλο τραγουδιών του με τον συμβολικό τίτλο «(α)» συνοδευόμενο από τη λιτή επισήμανση: «Έντεκα τραγούδια του Χρίστου Θεοδώρου». Οι στίχοι ανήκουν στους Χρήστο Κανελλόπουλο, Μαρία Θεοδώρου, Γιώργο Σαχίνη, Διαμαντή Γκιζιώτη και Γρηγόρη Χατζάκη. Αξιοσημείωτο πάντως είναι ότι περιλαμβάνεται κι ένα τραγούδι («Ο μπάρμπας μου ο Παναγής») που έχει στίχους της μεγάλης Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου, καθώς και δύο μελοποιημένα ποιήματα, ένα του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη («Κι έπινα μέσ' απ' τα χείλια σου») κι ένα του Κωστή Παλαμά («Τα γιασεμιά»). Μάλιστα το τελευταίο είχε ήδη συμπεριληφθεί και στο πολυσυλλογικό άλμπουμ «Δεν ξέρω παρά να τραγουδώ» (2004) που ήταν αφιερωμένο εξολοκλήρου στον Κωστή Παλαμά. Σημειώνω επίσης ότι το ακροτελεύτιο τραγούδι «Στον ουρανό είσαι ευχή» γράφτηκε αρχικά για το μιούζικαλ «Προς κατεδάφιση» (2008) από το ομώνυμο έργο του Τένεσι Ουίλιαμς. 

Η λυρική έμπνευση του συνθέτη και η εκλεπτυσμένη ενορχηστρωτική φροντίδα του υλικού βρίσκουν την ιδανική τους έκφραση στην εξαίρετη ερμηνεία μιας επίσης άσημης ως εκείνη τη στιγμή λυρικής ερμηνεύτριας που μ' αυτή τη δουλειά πρωτοεμφανίζεται στο δισκογραφικό πεδίο. Ο λόγος για τη Βικτωρία Ταγκούλη, επί σειρά ετών (1999-2007) μέλος του σχήματος Σπείρα Σπείρα υπό την καθοδήγηση του Σταμάτη Κραουνάκη έχοντας μάλιστα δίπλα της ήδη τον Χρίστο Θεοδώρου. Το αποτέλεσμα είναι θαυμάσιο και το υλικό ακούγεται με το ίδιο ενδιαφέρον από την αρχή ως το τέλος. Η ενορχήστρωση έχει καθαρά «έντεχνο» χαρακτήρα και βασίζεται σε συμβατικά ακουστικά όργανα, όπως το πιάνο, το φλάουτο, το ακορντεόν, το κλαρινέτο, το σαξόφωνο και το μπάσο. Την επιμελήθηκαν ο συνθέτης με τη σύμπραξη των μουσικών του. Η ηχογράφηση είναι υψηλής ακρίβειας και πραγματοποιήθηκε στο ηχογραφικό κέντρο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.

Μάνος Χατζιδάκις, Θανάσης Μωραΐτης: Φεγγάρια μου παλιά... (2002)

Ταυτόχρονα με την ηχογράφηση του υλικού που συγκροτεί το άλμπουμ «Μέσα απ' των άστρων τα κλαδιά» (2001) ηχογραφήθηκε και ένα δεύτερο άλμπουμ με τίτλο «Φεγγάρια μου παλιά, καινούργια μου πουλιά» (παρμένο από στίχο του τραγουδιού «Τ' αστέρι του βοριά»), πάντα με συνθέσεις του Μάνου Χατζιδάκι επικεντρωμένες στην ιστορική του συμπόρευση με τον μεγάλο ποιητή και στιχουργό Νίκο Γκάτσο και με τους ίδιους και πάλι συντελεστές, τον Θανάση Μωραΐτη στην ερμηνεία και τον Δημήτρη Λέκκα στη μουσική επεξεργασία του επιλεγμένου υλικού.

Η δομή του δεύτερου αυτού άλμπουμ ακολουθεί την ίδια γραμμή με το προηγούμενο και μοιράζεται και πάλι σε δύο μικρές ενότητες. Η πρώτη καλύπτεται από τον ολοκληρωμένο θεατρικό κύκλο «Ο ματωμένος γάμος» από το αριστούργημα του Federico Garcia Lorca στη μνημειώδη ελληνική απόδοση του Νίκου Γκάτσου, όπως παρουσιάστηκε στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης του Καρόλου Κουν το 1948, ενώ στη δισκογραφία πέρασε το 1965 με ερμηνευτή τον Λάκη Παππά. Η δεύτερη ενότητα επιγράφεται και πάλι «Εκτός σειράς» και συγκροτείται από σκόρπιες συνθέσεις του Μάνου Χατζιδάκι σε στίχους του Νίκου Γκάτσου και συγκεκριμένα από πέντε μέρη (τραγούδια ή οργανικά θέματα) από το soundtrack της αμερικανικής ταινίας «America America» (1963) του Elia Kazan, ένα τραγούδι («Έφυγε το τρένο») από τη θεατρική παράσταση «Οδός ονείρων» (1962) κι άλλα τρία τραγούδια («Ο εφιάλτης της Περσεφόνης», «Κάνε τον πόνο σου χαρά», «Η μικρή Ραλλού»). Όλα αυτά τα τραγούδια σε πρώτη εκτέλεση τα είχαν ερμηνεύσει ο Γιώργος Ρωμανός (και ο Βασίλης Ριζιώτης), η Ζωή Φυτούση, η Μαίρη Λίντα, ο Μανώλης Μητσιάς και η Μαρία Φαραντούρη.

Στην εκτέλεση των τραγουδιών συμμετέχει και πάλι το κουιντέτο Μπουκουράνα που απαρτίζουν οι μουσικοί: Γιώργος Αρνής (κοντραμπάσο), Νίκος Κατριτζιδάκης (φλάουτο), Τάσος Μισυρλής (βιολοντσέλο), Ξενοφών Συμβουλίδης (όμποε, αγγλικό κόρνο) και Αριστείδης Χατζησταύρου (κλασική κιθάρα). Οι δύο τελευταίοι μαζί με τον Δημήτρη Λέκκα συμμετέχουν και στα φωνητικά. Την εικόνα του εξωφύλλου φιλοτέχνησε ο ζωγράφος Αλέξης Βερούκας.

Μάνος Χατζιδάκις, Θανάσης Μωραΐτης: Μέσα απ' των άστρων τα κλαδιά (2001)

Πέρσι γιορτάστηκαν πανηγυρικά τα εκατόχρονα του Μάνου Χατζιδάκι (1925-1994), ο οποίος ήρθε στη ζωή το 1925 και πέθανε στις 15 Ιουνίου 1994. Τιμώντας λοιπόν σήμερα την επέτειο των 32 χρόνων από την αποδημία του μεγάλου συνθέτη θα ήθελα να σταθώ σε δυο θαυμάσιες εκδόσεις με προσεγμένες διασκευές και επανεκτελέσεις επιλεγμένων στιγμών από το εμβληματικό του έργο.

Μέσα από την πληθώρα των επανεκτελέσεων του Μάνου Χατζιδάκι, οι οποίες πολλαπλασιάστηκαν πολύ στα χρόνια της απουσίας του, ξεχωρίζουν δύο δίσκοι με ερμηνευτή τον Θανάση Μωραΐτη. Οι τίτλοι τους:  «Μέσα απ' των άστρων τα κλαδιά» (2001) και  «Φεγγάρια μου παλιά, καινούργια μου πουλιά» (2002), αμφότεροι από τη δισκογραφική εταιρεία FM Records.

Ο πρώτος δίσκος της πολύ ενδιαφέρουσας αυτής σειράς με τίτλο «Μέσα απ' των άστρων τα κλαδιά», παρμένο από στίχο του τραγουδιού «Κάνε τον πόνο σου χαρά», μοιράζεται σε δύο μικρές ενότητες. Η πρώτη καλύπτεται με τον ολοκληρωμένο θεατρικό κύκλο «Παραμύθι χωρίς όνομα», έργο 15 (1959), από το ομότιτλο θεατρικό έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη που πρωτοτραγούδησε ο Λάκης Παππάς. Η δεύτερη ενότητα με τίτλο «Εκτός σειράς» περιλαμβάνει δείγματα της ιστορικής συνεργασίας του συνθέτη με τον Νίκο Γκάτσο. Ειδικότερα, έχουμε δύο ανεξάρτητα τραγούδια («Πάει ο καιρός», «Κουρασμένο παλικάρι») που μας πρωτογνώρισαν οι κορυφαίοι λαϊκοί ερμηνευτές Γρηγόρης Μπιθικώτσης και Στέλιος Καζαντζίδης, καθώς και επιλεγμένα μέρη από τη μουσική επένδυση της γερμανικής ταινίας «Traumland der Sehnsucht» («Ελλάς η χώρα των ονείρων», 1960), όπου είχαν περιληφθεί και μελοποιημένα αποσπάσματα από την περίφημη «Αμοργό» του Νίκου Γκάτσου, ερμηνευμένα σε πρώτη εκτέλεση από τη Νάνα Μούσχουρη.

Ο Θανάσης Μωραΐτης προσεγγίζει με σεβασμό και γνώση το ακριβό αυτό υλικό και μας προσφέρει μια αξιοπρεπή ερμηνεία συνεπικουρούμενος από την εκλεπτυσμένη μουσική επεξεργασία και διεύθυνση του συνθέτη Δημήτρη Λέκκα. Συνοδεύει το οργανικό κουιντέτο Μπουκουράνα που αποτελείται από φλάουτο, βιολοντσέλο, κοντραμπάσο, όμποε και κλασική κιθάρα. Την καλαίσθητη έκδοση επισφραγίζει ο θαυμάσιος ζωγραφικός πίνακας του Σπύρου Βασιλείου που κοσμεί το εξώφυλλο.

Τατιάνα Ζωγράφου: Μ' έναν τρόπο μυστικό (2011)

Το 2011 από τις Εκδόσεις Καλειδοσκόπιο κυκλοφόρησε ένα όμορφο "παιδικό" βιβλίο που απευθύνεται μάλλον σε ενήλικους με τίτλο «Μ' ένα τρόπο μυστικό» και με το χαρακτηριστικό υπότιτλο: ... όπου η μουσική συναντά την ποίηση και τη ζωγραφική (17 ποιήματα, 17 ζωγραφιές, 17 τραγούδια). Ο υπότιτλος επισημαίνει ευθέως και το περιεχόμενο της έκδοσης που συνδυάζει ποίηση, ζωγραφική και μουσική σε ένα αρμονικό σύνολο διαμορφώνοντας ένα άκρως καλαίσθητο αποτέλεσμα.

Πρόκειται για μια έκδοση που φιλοτέχνησε ο Θεσσαλονικιός ζωγράφος Χρήστος Κεχαγιόγλου, ενώ η τραγουδοποιός Τατιάνα Ζωγράφου έντυσε μουσικά μια σειρά όμορφων ποιημάτων και στιχουργημάτων που, εκτός από την ίδια, υπογράφουν οι: Γιώργος Χρονάς, Ιουλίτα Ηλιοπούλου, Κώστας Καρτελιάς, Σταμάτης Δαγδελένης, Μαργαρίτα Μπακοπούλου, Σπύρος Βλέτσας, Δημήτρης Κοσμόπουλος και Χρήστος Κεχαγιόγλου, από το ποίημα του οποίου («Το άρωμα») αντλήθηκε και ο τίτλος της έκδοσης. Η μουσική συνδυάζει κλασικά, ποπ και λαϊκά στοιχεία χωρίς προκαταλήψεις, προκειμένου να αποδώσει καλύτερα το ύφος του μελοποιημένου λόγου. Στο τραγούδι άλλωστε «Σαν παλιό λαϊκό» συμμετέχει ως σολίστ του μπουζουκιού ο Χρήστος Νικολόπουλος.

Τα τραγούδια ερμηνεύουν οι: Αλκίνοος Ιωαννίδης, Σοφία Παπάζογλου, Δάφνη Πανουργιά, Αργύρης Μπακιρτζής, Ειρήνη Δερέμπεη, Τάσος Αποστόλου, Τατιάνα Ζωγράφου και Κώστας Βόμβολος. Ο τελευταίος μάλιστα που ερμηνεύει το αγγλόφωνο «It Is Always August» υπογράφει και την ενορχήστρωση των τραγουδιών παίζοντας ταυτόχρονα ακορντεόν και κανονάκι. Μεταξύ των μουσικών βρίσκουμε επίσης τον Κυριάκο Γκουβέντα στο βιολί, τον Βαγγέλη Ζωγράφο στο κοντραμπάσο, το Θοδωρή Ρέλλο στο σαξόφωνο και την Ειρήνη Δερέμπεη στο καβάλ.

Γιάννης Μαρκόπουλος: 30 Χρυσές Επιτυχίες (1980)

Συμπληρώνονται σήμερα τρία χρόνια από την αποδημία του κορυφαίου συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου (1939-2023), ενός πολυδιάστατου δημιουργού που διέγραψε μια λαμπρή διαδρομή στο ελληνικό τραγούδι επί έξι δεκαετίες συνεχούς και γόνιμης παρουσίας από τις αρχές της δεκαετίας του '60 που πρωτοεμφανίστηκε. Στα πρώτα χρόνια του πειραματίστηκε πάνω στο λαϊκό ήχο με μια υπέροχη ανθοφορία πανέμορφων τραγουδιών γραμμένων κυρίως για τον ελληνικό κινηματογράφο και στη συνέχεια συνέλαβε και υλοποίησε αριστοτεχνικά τη μεγαλόπνοη ιδέα της λεγόμενης «επιστροφής στις ρίζες» με το μπόλιασμα του παραδοσιακού και του «έντεχνου» ήχου που τον οδήγησε στη δημιουργία μιας μεγάλης σειράς εμβληματικών συνθέσεων που καλύπτουν ολόκληρη τη δεκαετία του '70, αρχής γενομένης με τον κύκλο «Ήλιος ο Πρώτος» (1969) σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη και στη συνέχεια με σημαντικές μελοποιήσεις και άλλων ποιητών και εκλεκτών στιχουργών μας (Γιώργος Σεφέρης, Διονύσιος Σολωμός, Μιχάλης Κατσαρός, Κ.Χ. Μύρης, Γιώργος Χρονάς, Μάνος Ελευθερίου, Γιώργος Σκούρτης, Μιχάλης Φακίνος, Κώστας Βίρβος, Πάνος Θεοδωρίδης κ.ά.).

Το 1980 η Columbia εξέδωσε μια μεγάλη αφιερωματική σειρά με τίτλο «30 Χρυσές Επιτυχίες» εν είδει εκτενών πορτρέτων των σημαντικών δημιουργών του ρεπερτορίου της. Το αντίστοιχο αφιέρωμα στον Γιάννη Μαρκόπουλο περιλαμβάνει μερικές ξεχωριστές στιγμές του συνθέτη από το σπουδαίο έργο του κατά τη δεκαετία της μεγάλης του ακμής (1969-1979). Πρόκειται για μια σειρά μεγάλων τραγουδιών από τους κύκλους: «Ήλιος ο Πρώτος» (1969), «Χρονικό» (1970), «Ριζίτικα» (1971), «Διάλειμμα» (1972), «Ιθαγένεια» (1972), «Τραγούδια του νέου πατέρα» (1972), «Ο Στράτης Θαλασσινός ανάμεσα στους αγάπανθους» (1973), «Θητεία» (1974), «Θεσσαλικός κύκλος» (1974), «Μετανάστες» (1974), «Ανεξάρτητα» (1975), «Αφιέρωμα» (1975), «Who Pays the Ferryman» (1978) και «Σεργιάνι στον κόσμο» (1979). Τραγουδούν: Βίκυ Μοσχολιού, Νίκος Ξυλούρης, Λάκης Χαλκιάς, Χαράλαμπος Γαργανουράκης, Τάνια Τσανακλίδου, Βασιλική Λαβίνα, Ηλίας Κλωναρίδης, Ιωάννα Κιουρτσόγλου και ο συνθέτης.

Δύο επισημάνσεις για την έκδοση: Πρώτον, τα οκτώ από τα τριάντα τραγούδια της συλλογής ερμηνεύονται σε δεύτερη εκτέλεση από τους Νίκο Ξυλούρη («Ζαβαρακατρανέμια», «Τα παιδιά», «Το καφενείον Η Ελλάς», «Την εικόνα σου»), Ηλία Κλωναρίδη («Η μάνα του Αλέξανδρου», «Ο σκλάβος») και Βασιλική Λαβίνα («Τα λόγια και τα χρόνια», «Παραπονεμένα λόγια»). Αυτό έγινε είτε γιατί οι αρχικές πρώτες εκτελέσεις ανήκαν σε άλλη δισκογραφική εταιρεία (τα τραγούδια που επανεκτέλεσε ο Ξυλούρης), είτε λόγω της κακής σχέσης που συνθέτη με τον βασικό ερμηνευτή των υπόλοιπων τραγουδιών (Γιώργο Νταλάρα) μετά την έκδοση του δίσκου «Σεργιάνι στον κόσμο» (1979), ο οποίος άλλωστε είχε εκδοθεί από τη Minos, πριν οι δυο εταιρείες συνενωθούν. Δεύτερον, η ψηφιακή επανέκδοση του αρχικού διπλού βινυλίου σε μονό δίσκο ακτίνας δυστυχώς περιόρισε το υλικό σε δεκαεννέα μόλις τραγούδια, αφαιρώντας τα υπόλοιπα ένδεκα. Πραγματική σφαγή!