Σταύρος Λογαρίδης, Δημήτρης Πουλικάκος: Τα παιδία παίζει (2009)

Πριν από 73 χρόνια, στις 21 Σεπτεμβρίου 1953, γεννήθηκε ο τραγουδοποιός Σταύρος Λογαρίδης (1953-2022), ο οποίος ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του '70 ως μέλος του ποπ σχήματος Poll (μαζί με τον Κώστα Τουρνά και τον Robert Williams) και συνέχισε με το συγκρότημα Ακρίτες, για να ακολουθήσει αυτόνομη πορεία στη συνέχεια παρουσιάζοντας κατά καιρούς κάμποσες ενδιαφέρουσες συνθετικές δουλειές, ενώ έδειξε ενδιαφέρον και για το σκηνικό χώρο γράφοντας μουσική για τον κινηματογράφο (σε συνεργασία κυρίως με τον Κώστα Φέρρη) και την τηλεόραση.

Στο διπλό άλμπουμ «Τα παιδία παίζει» ο Σταύρος Λογαρίδης μοιράζεται το υλικό με τον γερόλυκο του ελληνικού ροκ Δημήτρη Πουλικάκο, ένα υλικό εντελώς ετερόκλητο, αφού συγκροτείται με πρωτότυπες συνθέσεις, επανεκτελέσεις, αλλά και ζωντανές ηχογραφήσεις των δύο καλλιτεχνών από διάφορες συναυλίες τους. Ουσιαστικά λοιπόν πρόκειται για ένα τσουβάλιασμα ανόμοιων ηχογραφημάτων που ενοποιούνται στοιχειωδώς μόνο από την παρουσία και την ερμηνεία των δύο κατά συνθήκην συνεργατών. 

Από τα βασικά χαρακτηριστικά της έκδοσης είναι το άνοιγμα του Σταύρου Λογαρίδη σε συναδέλφους του που δραστηριοποιούνται σε διαφορετικούς μουσικούς χώρους, όπως οι τραγουδοποιοί Νίκος Ζούδιαρης και Κώστας Λειβαδάς, αλλά και οι στιχουργοί Λίνα Δημοπούλου και Ελένη Ζιώγα με υλικό παρμένο εν μέρει από το άλμπουμ «Ξαφνικά καλοκαίρι» (2007). Ενδιαφέρουσες είναι οι επανεκτελέσεις επιλεγμένων κομματιών από το διεθνές ρεπερτόριο, όπως συνθέσεις των Mick Jagger, Paul Anka και David Bowie, ενώ το δικό του (μεταθανάτιο) «παρών» δίνει και ο Παύλος Σιδηρόπουλος με τον εμβληματικό «Μπάμπη τον Φλου». Έχουμε επίσης και δύο οργανικά θέματα, ένα από τον καθένα, από τα οποία η σύνθεση του Σταύρου Λογαρίδη αποτελεί το βασικό θέμα της μουσικής του για την παλιά τηλεοπτική σειρά «Μενεξεδένια πολιτεία» (1975). Η μεγάλη έκπληξη όμως βρίσκεται στο φινάλε του άλμπουμ, όπου ο Δημήτρης Πουλικάκος μας δίνει μια εντελώς ιδιόμορφη στα όρια του γκροτέσκου διασκευή του κλασικού λαϊκού τραγουδιού «Υπάρχω» των Χρήστου Νικολόπουλου και Πυθαγόρα που είχε σφραγίσει με την ερμηνεία του ο Στέλιος Καζαντζίδης.

Κώστας Χατζής: Ο γιος της άνοιξης (1974)

Διόλου φειδωλός απέναντι στο πιστό κοινό του ο Κώστας Χατζής συνεχίζει, μετά το γενναιόδωρο διπλό άλμπουμ «Ουαί!» (1973), να του προσφέρει απλόχερα καινούργιο υλικό. Έτσι ένα χρόνο αργότερα έρχεται το τριπλό άλμπουμ «Ο γιος της άνοιξης» που περιλαμβάνει, ούτε λίγο ούτε πολύ, 47 τραγούδια ηχογραφημένα και πάλι ζωντανά σττη μπουάτ Σκορπιός, όπου ο τραγουδοποιός συνεχίζει τις εμφανίσεις του. Πάντα έχει μαζί του μια σταθερή ομάδα συνεργατών που τροφοδοτούν την έμπνευσή του με στίχους εναρμονισμένους στα δεδηλωμένα ανθρωπιστικά του ιδεώδη, όπως η Σώτια Τσώτου, ο Ηλίας Λυμπερόπουλος, ο Ξενοφών Φιλέρης, η Ούρσουλα Γιόρντη, ο Νίκος Ζιακόπουλος, αλλά και άλλοι περιστασιακοί συνεργάτες του, όπως ο Ερρίκος Θαλασσινός, ο Σπύρος Καμπάνης, ο Κρίτων Αθανασούλης, η Σάσα Μανέτα, ο Όμηρος Αθηναίος, ο Στυλιανός Μάγερ και αρκετοί ακόμη.

Το άλμπουμ περιλαμβάνει μπαλάντες και πιο ρυθμικά κομμάτια, άλλα ερμηνευμένα μόνο με φωνή και κιθάρα από τον ίδιο τον Χατζή κι άλλα ενορχηστρωμένα με ακουστικά όργανα (φλάουτο, βιολοντσέλο, πιάνο) και ηλεκτρική κιθάρα και ντραμς, μερικά μάλιστα ερμηνευμένα και από τρεις νέες φωνές που ντεμπουτάρουν δίπλα του, δηλαδή τον Λουκά Μιχαλόπουλο, τη Ζόσιαν Γαβριηλίδου και τη Νάγια Χατζή. Άλλωστε ο μοναχικός τραγουδοποιός είχε ήδη αρχίσει νωρίτερα να κάνει δειλά ανοίγματα και σε άλλες φωνές με το άλμπουμ «Δρόμοι μικροί» (1971), όπου μας πρωτοσύστησε μεταξύ άλλων και τον μετέπειτα γνωστό τραγουδοποιό Χρήστο Γκάρτζο.

Από το υλικό του άλμπουμ αξίζει να σταθούμε στο τραγούδι «Έλα να βάψουμε το δρόμο» που ερμηνεύει με την κιθάρα του ο ίδιος ο Χατζής. Το συγκεκριμένο τραγούδι έχει στίχους της Σώτιας Τσώτου και είναι αξιοσημείωτο ότι την ίδια χρονιά το είχε μελοποιήσει παράλληλα και ο Δώρος Γεωργιάδης και το ερμήνευσε ο Άννα Βίσση στο δίσκο «Χίλια εννιακόσια τίποτα», για να γίνει μάλιστα επιτυχία σ' αυτή τη μελοποίηση, ενώ η εκδοχή του Χατζή πέρασε μάλλον απαρατήρητη.

Τέλος, αξίζει να παραθέτω το πολύ ενδιαφέρον σημείωμα του δημιουργού που φιλοξενείται στο εσώφυλλο της έκδοσης:

«Κάποιο δειλινό πεντέξι άνθρωποι θαρρώ με ρώτησαν γιατί τραγουδώ γι' αστέρια, για σφαγμένα περιστέρια, σκοτωμένα αδέρφια, γιατί δεν τραγουδώ για τα μάτια μιας μικρής ξανθιάς ή και μελαχροινής. Ποιος είμαι εγώ που τραγουδώ για το Χριστό. Δεν έχω την φωνή απ' αηδόνι, δεν είμαι εγώ τραγουδιστής, δεν είμαι ποιητής, είμαι ο μηνυτής σου. Σου τραγουδώ την λευτεριά από τα πάθη των ανθρώπων. Θάθελες τον θάνατό μου, τόσο με μισείς. Θάθελα να με πιστέψεις να λευτερωθείς».

Κώστας Χατζής: Ουαί! (1973)

Ο Κώστας Χατζής είναι ασφαλώς εμπεδωμένος στη συνείδηση κάθε παλιότερου φιλόμουσου ως μια εμβληματική μορφή του ελληνικού τραγουδιού, ασφαλώς ο παλιότερος εν ζωή και μακροβιότερος ενεργός Έλληνας μουσικός που διανύει ήδη την έβδομη δεκαετία συνεχούς παρουσίας στο χώρο του ελληνικού πενταγράμμου ως ένας ευαίσθητος και λυρικός τραγουδοποιός και εμρηνευτής με χαρακτηριστικό φωνητικό ηχόχρωμα που πορεύεται όλα αυτά τα χρόνια κόντρα στις επιταγές του συρμού και του εμπορίου διακηρύσσοντας μέσα από τα τραγούδια του τις σταθερές προσωπικές του αξίες, όπως ο ανθρωπισμός, η αδελφοσύνη, η αγάπη, η αλληλεγγύη, η ειρήνη. 

Σήμερα λοιπόν ο εξαιρετικός αυτός καλλιτέχνης συμπληρώνει 90 χρόνια ζωής, καθώς ήρθε στον κόσμο στις 13 Αυγούστου 1936 στη Λειβαδιά, ενώ το 1957 εγκαταστάθηκε  στην πρωτεύουσα αναζητώντας μια καλύτερη τύχη, ώσπου στο ξεκίνημα της επόμενης δεκαετίας κατάφερε δειλά δειλά να εμφανιστεί στο χώρο του τραγουδιού ως μοναχικός τροβαδούρος ηχογραφώντας μάλιστα την ίδια χρονιά και τα πρώτα του τραγούδια ως ερμηνευτής ξεκινώντας με το τραγούδι «Έφυγε η αγάπη μου» του Μίμη Πλέσσα σε στίχους του Κώστα Πρετεντέρη. Είχε τη τύχη αμέσως να βρεθεί στο πλάι κορυφαίων δημιουργών και ν' αρχίσει να χτίζει ένα στιβαρό ρεπερτόριο με τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, του Γιάννη Μαρκόπουλου, του Σταύρου Ξαρχάκου, του Χρήστου Λεοντή και άλλων συνθετών, ώσπου να αποφασίσει να παρουσιάσει πλέον και δικές του συνθέσεις συνοδευόμενες συνήθως από μια απλή κιθάρα.

Η συνθετική διαδρομή του Κώστα Χατζή είχε μια εντυπωσιακή ανοδική πορεία ως τα τέλη της δεκαετίας του '70 γνωρίζοντας μάλιστα κι αρκετές εμπορικές επιτυχίες, ιδιαίτερα όταν αποφάσισε να σπάσει τη μοναχική του σκηνική παρουσία και να συνεργαστεί με άλλους καλλιτέχνες με κορυφαία στιγμή ασφαλώς την κυκλοφορία του άλμπουμ «Ρεσιτάλ» (1976), όπου η σύμπραξή του με τη Μαρινέλλα αποδείχθηκε από τις εμπορικότρες στην ιστορία του ελληνικού πενταγράμμου. Είδαμε ήδη τις πρώτες προσωπικές δουλειές του Χατζή κατά το διάστημα 1968-1972 («Αναγέννησις Αλόννησος», «Στις γειτονιές του κόσμου», «Ο Κώστας Χατζής τραγουδά Χατζή», «Πέτρα και φως», «Κώστας Χατζής»), οπότε είναι μια ευκαιρία τώρα να δούμε κι άλλες αξιόλογες δουλειές του από την τόσο γόνιμη δεκαετία του '70 που είναι πλημμυρισμένες από όμορφα τραγούδια, πολλά από τα οποία πέρασαν στον κόσμο και τραγουδήθηκαν πολύ.

Το 1973 λοιπόν εκδόθηκε το διπλό αναλογικό άλμπουμ «Ουαί!» από ζωντανή ηχογράφηση που πραγματοποιήθηκε στη μπουάτ Σκορπιός στην Πλάκα, όπου ο Χατζής εμφανιζόταν επί χρόνια. Το άλμπουμ είναι μοιρασμένο σε δύο ενότητες, από τις οποίες η πρώτη - η περισσότερο ακουστική - περιλαμβάνει τραγούδια σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση ερμηνευμένα από τον ίδιο με συνοδεία απλής κιθάρας, ενώ το δεύτερο μέρος περιλαμβάνει υλικό που έχει ενορχηστρωθεί με περισσότερα όργανα, όπως πιάνο, φλάουτο, ηλεκτρική κιθάρα και ντραμς. Συνολικά 38 τραγούδια συγκροτούν το σώμα της έκδοσης, τα περισσότερα παιγμένα σε συντομευμένη μορφή και συνεχή ροή. Ανάμεσά τους και μερικά πολύ γνωστά κι αγαπημένα, όπως το περίφημο «Αεροπλάνο» (στην πρώτη από τις πολυάριθμες εκτελέσεις του), αλλά και τα «Νυχτώνει, Δόξα τω Θεώ», «Τρελλός ή παλικάρι», «Ένας Γερμανός και μια Εβραία», «Περιστρεφόμαστε» και άλλα. Τους στίχους υπογράφουν οι Σώτια Τσώτου, Ούρσουλα Γιόρντη, Ηλίας Λυμπερόπουλος, Ξενοφών Φιλέρης, Νίκος Ζιακόπουλος, Σταμάτης Φιλιππούλης, Σάσα Μανέτα και ο ίδιος ο συνθέτης.

Η Γλυκερία τραγουδά Μιχάλη Σουγιούλ (2014)

Το σημερινό μας αφιέρωμα στον εμβληματικό συνθέτη Μιχάλη Σουγιούλ (1906-1958), πραγματικό επώνυμο Σουγιουλτζόγλου, στηρίζεται εν μέρει σε μια μικρή αυθαιρεσία! Αξιοποιώντας μια (μάλλον αδύναμη) εκδοχή που φέρει τον συνθέτη να έχει γεννηθεί την 1η Αυγούστου του 1906, μπορούμε σήμερα να τιμήσουμε τη μνήμη του για τη συμπλήρωση 120 χρόνων από τη γέννησή του. Η αλήθεια βέβαια είναι πως η ασφαλέστερη πληροφορία τοποθετεί τη γέννησή του στο μήνα Νοέμβριο, χωρίς να προσδιορίζεται η ακριβής ημέρα. Και μάλιστα δεν υπάρχει καν ομοφωνία ακόμη και για το έτος της γέννησής του που κυμαίνεται στο διάστημα 1900-1906, αν και μάλλον το 1906 είναι το επικρατέστερο που σημαίνει ότι ο παραγωγικότατος αυτός συνθέτης έφυγε πολύ πρόωρα από τη ζωή, μόλις στα 52 του χρόνια από εγκεφαλικό επεισόδιο, συνέπεια πιθανότατα της γαστριμαργικής του αδυναμίας!

Περιττό μάλλον να ξαναθυμίσω ποιος ακριβώς ήταν ο Μιχάλης Σουγιούλ, ο ανεξάντλητος και πάντα εμπνευσμένος αυτός τραγουδοποιός με μακροχρόνια θητεία στο μουσικό θέατρο κατά τις δεκαετίας του '40 και '50, δημιουργός μερικών διαχρονικών τραγουδιών που δεν έχασαν ποτέ τη λάμψη και τη γοητεία τους. Θυμίζω μερικές κορυφογραμμές: «Το τραμ το τελευταίο», «Άσ' τα τα μαλλάκια σου», «Ζεχρά», «Για μας κελαηδούν τα πουλιά», «Πάμε σαν άλλοτε», «Ας ερχόσουν για λίγο», «Ο μήνας έχει εννιά», «Άσε τον παλιόκοσμο να λέει», «Χαράμι», «Τραμπαρίφας», «Κάτι με τραβάει κοντά σου», «Θα καθόμουνα πλάι σου», «Βρε πώς μπατιρήσαμε», «Άρχισαν τα όργανα», «Αδύνατον να κοιμηθώ» και πολλά άλλα. Θυμίζω μάλιστα ότι ένα από τα δικά του «αρχοντορεμπέτικα», το ζεϊμπέκικο «Θα γυρίσει ο τροχός», επέλεξε ο Μάνος Χατζιδάκις ως εναρκτήριο θέμα στον ορχηστρικό κύκλο «Ο σκληρός Απρίλης του '45» (1974). Στίχους στα τραγούδια αυτά έγραψαν οι Αλέκος Σακελλάριος, Χρήστος και Γιώργος Γιαννακόπουλος, Κώστας Κοφινιώτης, Μίμης Τραϊφόρος, Νίκος Φατσέας, Δημήτρης Γιανουκάκης, Αιμίλιος Σαββίδης και άλλοι.

Στις 8 Ιουνίου 2013 ηχογραφήθηκε ένα ζωντανό πρόγραμμα που παρουσίασε η Γλυκερία στο Μουσικό Προαύλιο του Θεάτρου Badminton αφιερωμένο αποκλειστικά στα τραγούδια του Μιχάλη Σουγιούλ. Η ζωντανή αυτή ηχογράφηση με εικοσιπέντε συνολικά τραγούδια του συνθέτη εκδόθηκε το 2014 σε διπλό ψηφιακό δίσκο από την F. Productions με τίτλο «Η Γλυκερία τραγουδά Μιχάλη Σουγιούλ», ενώ παράλληλα διανεμήθηκε και μέσω της εφημερίδας Δημοκρατικός Τύπος με τον πιο εμπορικό τίτλο «Κάνε κουράγιο, Ελλάδα μου». Την παραγωγή του προγράμματος επιμελήθηκε ο Μιχάλης Κουμπιός. Έλαβε μέρος η ορχήστρα Athens Chamber Orchestra υπό την καθοδήγηση του μαέστρου (και κλασικού κιθαριστή) Απόλλωνα Κουσκουμβεκάκη. Μαζί με τη Γλυκερία τραγούδησε και ο Μπάμπης Τσέρτος, ενώ στα φωνητικά συμμετείχαν ο Χάρης Μακρής, ο Κώστας Σέγγης και ο Γιάννης Τσέρτος. Το αποτέλεσμα ηχεί μάλλον κατώτερο των προσδοκιών, ίσως γιατί η εκφραστική λαϊκή φωνή της ερμηνεύτριας δεν είναι κατάλληλη για το συγκεκριμένο είδος τραγουδιού.

Δημήτρης Πουλικάκος: Live (2006)

Ήδη από την έκδοση του άλμπουμ «Ο θείος Νώντας ξέρει...» (1998) και σε όλη την πρώτη δεκαετία του 2000 η δισκογραφική παρουσία του Δημήτρη Πουλικάκου δεν μας πρόσφερε καινούργιες συνθέσεις, αλλά ήταν περιορισμένη σε κυκλοφορίες συλλογών παλιότερου υλικού ή ζωντανές ηχογραφήσεις του παρελθόντος. Σ' αυτό το διάστημα λοιπόν εκδόθηκαν διαδοχικά οι εξής δίσκοι με τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά: «Οι διακοπές του θείου Νώντα» (2001), «Αδέσποτα Σκυλιά» (2004), «14 μεγάλα τραγούδια» (2006), «Δημήτρης Πουλικάκος Live» (2006), «Τα παιδία παίζει» (2009) και «Νοσταλγοί του Rock 'n' Roll» (2010).

Το άλμπουμ «Δημήτρης Πουλικάκος Live» εκδόθηκε το 2006 από την MBI και αποτελεί μια συλλογή ζωντανών ηχογραφήσεων του καλλιτέχνη που πραγματοποιήθηκαν με πρόχειρα μέσα σε διάφορους χώρους και διαφορετικούς χρόνους, καθώς ανατρέχουν ως τις την εποχή των πρώτων βημάτων του στη δισκογραφία με το συγκρότημα MGC στα τέλη της δεκαετίας του '60. Το παλιότερο κομμάτι της συλλογής είναι το «Γύρω γύρω στη σκοπιά» από ηχογράφηση του 1969 στις Σπέτσες, ένα τραγούδι που αποτελεί ελληνική προσαρμογή του κλασικού «All Along He Watch-Tower» του Bob Dylan, το οποίο δυο χρόνια αργότερα το έκανε πασίγνωστο στο ελληνικό κοινό ο Διονύσης Σαββόπουλος με τη δική του ελληνική προσαρμογή («Ο παλιάτσος κι ο ληστής»). Αξιοπρόσεκτη στιγμή επίσης αποτελεί το εναρκτήριο «Το '69 με κάποιο φίλο», σύνθεση του Παύλου Σιδηρόπουλου από το άλμπουμ «Φλου» (1979), εδώ ζωντανά εκτελεσμένο στο Ρόδον το χειμώνα του 1991 με τη συμμετοχή των Απροσάρμοστων. Άλλη μια ενδιαφέρουσα στιγμή είναι το τραγούδι «Cold Turkey», σύνθεση του John Lennon, καθώς και το ακροτελεύτιο τραγούδι με το σουρρεαλιστικό τίτλο «Το ξεχασμένο πηγάδι καραδοκούσε το θύμα του» από ζωντανή ηχογράφηση στη μπουάτ Κύτταρο το 1986. Τα περισσότερα πάντως τραγούδια του άλμπουμ προέρχονται από τη μεγάλη συναυλία του Πουλικάκου στο Λυκαβηττό το καλοκαίρι του 1991.

Δημήτρης Πουλικάκος: Crazy Love στου Ζωγράφου (1979)

Η δεύτερη προσωπική δουλειά του Δημήτρη Πουλικάκου ήρθε το 1979, τρία χρόνια μετά το εμβληματικό «Μεταφοραί Εκδρομαί Ο Μήτσος» που του είχε ανοίξει για τα καλά το δρόμο για τη δισκογραφία. Πρόκειται μάλιστα για ένα άλμπουμ αποκλειστικά ηχογραφημένο ζωντανά από μεγάλη συναυλία του έδωσε μαζί με τους φίλους του στο ανοιχτό γήπεδο μπάσκετ της περιοχής Ζωγράφου στις 10 Ιουνίου 1979, η οποία εκδόθηκε αμέσως σε δίσκο με τίτλο «Crazy Love στου Ζωγράφου» και υπότιτλο «Μήτσος και Σία Live». 

Δύο αξιοσημείωτες λεπτομέρειες για τη συναυλία αυτή: Πρώτον, η αφορμή δόθηκε από μια παρέα παιδιών ενός τοπικού σχολείου που ζήτησε από τον Πουλικάκο μ' αυτόν τον τρόπο να ενισχύσει το φτωχό τους ταμείο για τη σχολική τους εκδρομή! Δεύτερον, η συναυλία ήταν προγραμματισμένη για ένα μήνα νωρίτερα, αλλά αναβλήθηκε δυο φορές λόγω της καταρρακτώδους βροχής που εμπόδιζε την πραγματοποίησή της. Γιαυτό άλλωστε και στο εξώφυλλο του δίσκου ο Πουλικάκος κρατάει μια ομπρέλα ως υπόμνηση της μικρής αυτής περιπέτειας με τον καιρό!

Ο δίσκος διαμορφώθηκε από το υλικό της συναυλίας, αν και δεν περιέλαβε τελικά ολόκληρο το πρόγραμμα, όπου παίχτηκαν κατάλληλα διασκευασμένα πολλά τραγούδια με επίκεντρο το κλασικό αμερικάνικο ροκ εντ ρολ, αλλά ακόμη και ελληνικά σουξέ, όπως το «Υπάρχω» του Καζαντζίδη! Ήταν υλικό που ο Πουλικάκος και η παρέα του δοκίμαζαν συχνά στα προγράμματά τους. Μεταξύ αυτών και τα κλασικά: «Crazy Love», «Little Queenie», «Purple Haze» και «Gimme Shelter». Τραγούδια διαχρονικά γραμμένα από ιστορικές μορφές της διεθνούς ποπ και ροκ μουσικής (Jim Hendrix, Chuck Berry, Joe Cocker, Paul Anka, Mick Jagger κ.ά.). Δεν έλειπαν ωστόσο και οι πρωτότυπες στιγμές που ακούστηκαν για πρώτη φορά στη συναυλία. Στη σκηνή η παρουσία του Πουλικάκου με το αστείρευτο χιούμορ του ήταν κυριαρχική, ενώ μαζί του ήταν παρόντες και συμμετείχαν στην εκτέλεση των τραγουδιών πληθώρα εκλεκτών ρόκερ της εποχής, όπως οι: Παύλος Σιδηρόπουλος, Σταύρος Λογαρίδης, Λουκάς Σιδεράς, Νίκος Πολίτης, Λεωνίδας Αλαχαδάμης, Θόδωρος Παπαντίνας και πολλοί άλλοι. Ο δίσκος γνώρισε επιτυχία κι ακούστηκε πολύ στον καιρό του, ενώ σήμερα θεωρείται πλέον κλασικός και σημείο αναφοράς για τον αυθεντικό ήχο του ελληνικού ροκ.

Ελλη Πασπαλά, Σταύρος Λάντσιας, David Lynch: Trio (2001)

Η τρίτη προσωπική δουλειά της Έλλης Πασπαλά που ολοκληρώνει το μικρό αυτό αφιέρωμα έχει τίτλο «Trio» κι εκδόθηκε το 2001 από τη Wea. O τίτλος υποδηλώνει το συγκεκριμένο τζαζ μουσικό σχήμα που είχε δημιουργήσει εκείνη την εποχή η σπουδαία ερμηνεύτρια, η οποία συνέπραξε με τον David Lynch (στο σαξόφωνο) και τον Σταύρο Λάντσια (στο πιάνο) για μια μεγάλη σειρά ζωντανών εμφανίσεων σε επιλεγμένους χώρους στην Ελλάδα, αλλά και στο εξωτερικό, γνωρίζοντας παντού τη θερμή υποδοχή του κοινού. Κι ακριβώς αυτή η θετική ανταπόκριση οδήγησε και στην έκδοση του συγκεκριμένου δίσκου που βασίστηκε σε ζωντανή ηχογράφηση του προγράμματος που παρουσίασαν τον Γενάρη του 2001 στη μουσικό χώρο Σφεντόνα.

Ακούγοντας κανείς το χορταστικό υλικό του δίσκου (διάρκειας περίπου 71 λεπτών) εισπράττει απλόχερα το πηγαίο ταλέντο των τριών εκλεκτών καλλιτεχνών, οι οποίοι επιχείρησαν μια τολμηρή ανάπλαση ενός δοκιμασμένου μουσικού υλικού (προερχόμενου κυρίως από την προσωπική τους δισκογραφία) φωτίζοντας αθέατες πλευρές του ή προτείνοντας νέους τρόπους ακρόασής του και μάλιστα συνταιριάζοντας σε ένα αρμονικό σύνολο ένα φαινομενικά ετερόκλητο υλικό που περιλαμβάνει συνθέσεις του Μάνου Χατζιδάκι, του Στάμου Σέμση, του Σωκράτη Μάλαμα, του Παναγιώτη Καλαντζόπουλου και της Ευανθίας Ρεμπούτσικα μαζί με τον απαραίτητο Nino Rota, αλλά και οργανικά θέματα του Σταύρου Λάντσια και του David Lynch. 

Η «χημεία» των τριών καλλιτεχνών μοιάζει τόσο λειτουργική, ώστε ο Παναγιώτης Καλαντζόπουλος να τους έχει χαρακτηρίσει ως «Τρεις επί σκηνής και όργανα για δεκατρείς»! Κι αυτό δεν είναι υπερβολή, αφού τα κομμάτια (φωνητικά ή οργανικά) αποδίδονται με ποικίλους οργανικούς συνδυασμούς που διεκπεραιώνουν εξολοκλήρου οι τρεις συνεργάτες. Η Πασπαλά κάνει τα φωνητικά, αλλά παίζει και πιάνο. Ο David Lynch παίζει διαφόρων τύπων σαξόφωνο, αλλά και πίκολο φλάουτο, ενώ ο Σταύρος Λάντσιας παίζει πιάνο, αλλά και κρουστά! Αξιοσημείωτο είναι ότι στο δίσκο ακούγεται κι ένα ακυκλοφόρητο τραγούδι με τίτλο «Η μεγάλη διαφορά» σε μουσική της Ευανθίας Ρεμπούτσικα και στίχους του Άρη Δαβαράκη από τη θεατρική παράσταση «Αυτό να το κάψεις».

Η Έλλη Πασπαλά στο Μέγαρο Μουσικής (1993)

Η αρχή της προσωπικής δισκογραφίας της Έλλης Πασπαλά σημειώθηκε το 1988 με το άλμπουμ «Στη λάμψη του φεγγαριού», για να ακολουθήσουν οι δύο επόμενες προσωπικές της δουλειές, με πρωτότυπο αυτή τη φορά υλικό («Το νησί των Λωτοφάγων», «Living a Lie»), που κυκλοφόρησαν στο διάστημα 1990-1993 αποκλειστικά με συνθέσεις του σολίστ της βιόλας και συνθέτη Στάμου Σέμση, του δημιουργού που συνδέθηκε μαζί της για πολλά χρόνια και έχει υπογράψει το μεγαλύτερο μέρος των πρωτότυπων τραγουδιών της. 

Την ίδια χρονιά (1993) που εκδόθηκε ο δίσκος «Living a Lie», κυκλοφόρησε από την ΑΚΤΗ και μια δεύτερη προσωπική δουλειά της Πασπαλά με τίτλο «Η Έλλη Πασπαλά στο Μέγαρο Μουσικής» και όπως εύκολα καταλαβαίνει κανείς, πρόκειται για ένα άλμπουμ με ζωντανές ηχογραφήσεις από το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Για την ακρίβεια, ο τότε καλλιτεχνικός διευθυντής του Μεγάρου Θάνος Μικρούτσικος προσκάλεσε την ερμηνεύτρια να παρουσιάσει ένα δικό της πρόγραμμα ενταγμένο στο πλαίσιο της σειράς «Το τραγούδι». Η συναυλία δόθηκε στις 29 Ιανουαρίου 1993 στην Αίθουσα Δημήτρη Μητρόπουλου του Μεγάρου, όπου και ηχογραφήθηκε, αν και στο δίσκο αποτυπώθηκε μέρος του ευρύτερου προγράμματος, το οποίο βασίστηκε σε μια δειγματοληπτική επισκόπηση του ελληνικού και διεθνούς τραγουδιού. Ο δίσκος έχει για πρόλογο και επίλογο δύο έξοχα δείγματα του αυθεντικού λαϊκού τραγουδιού μας, το αργό χασάπικο «Λίγα ψίχουλα αγάπης» του Σταύρου Τζουανάκου και το δυνατό ζεϊμπέκικο «Άνοιξε γιατί δεν αντέχω» του Γιάννη Παπαϊωάννου. Από το ελληνικό ρεπερτόριο έχουμε επίσης τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη, του Νίκου Ξυδάκη, του Σταμάτη Κραουνάκη και του Γιώργου Ανδρέου, ενώ από το διεθνές τραγούδι έχουμε συνθέσεις των David Byrne, Cole Porter, Tom Waits, Kurt Weill, Henry Mancini, Bill Withers και Bob Telson. 

Τα τραγούδια ερμηνεύονται είτε στη γυμνή μορφή του lied (φωνή και πιάνο), είτε με λιτό τζαζ συνοδευτικό σχήμα αποτελούμενο από τους David Lynch (σαξόφωνο, φλάουτο, κρουστά), Τάκη Φαραζή (πιάνο), Αλέξανδρο Παρασκευόπουλο (ηλεκτρικό μπάσο), Στέφανο Λογοθέτη (τύμπανα, φωνητικά) και Γιώργο Ζαχαρίου (πιάνο). Το αποτέλεσμα ηχεί θαυμάσιο και η ερμηνεύτρια καταφέρνει να αναδείξει τη διαχρονική γοητεία των σπουδαίων αυτών τραγουδιών μέσα από την ακαταμάχητη εκφραστική της δύναμη.

Τάκης Φαραζής, Τάνια Τσανακλίδου: Το μαγικό κουτί (1998)

Θα ολοκληρώσουμε το μικρό μας αφιέρωμα στον πιανίστα και συνθέτη Τάκη Φαραζή με δυο εξαιρετικές δισκογραφικές του δουλειές, όπου εμφανίζεται με την ιδιότητα του πιανίστα και διασκευαστή σε υλικό που δεν ανήκει στον ίδιο. Η πρώτη είναι μια εξαίσια μουσική συνάντησή του με τη σπουδαία ερμηνεύτρια Τάνια Τσανακλίδου και η δεύτερη μια σπουδή πάνω σε μελωδίες του Μάνου Χατζιδάκι.

Τον Μάρτιο του 1996 λοιπόν παρουσιάστηκε στη Θεσσαλονίκη (και στη συνέχεια στην Αθήνα) ένα μουσικοποιητικό πρόγραμμα για φωνή και πιάνο με τίτλο «Το μαγικό κουτί». Πρ'οκειταιο για μια μουσική και ποιητική περιάβαση στον ανθόκηπο του ελληνικού τραγουδιού που επιμελήθηκε μουσικά ο Τάκης Φαραζής και ερμήνευσε με κατανυκτικό τρόπο η Τάνια Τσανακλίδου αναδεικνύοντας όλη την ελεγειακή λυρική δύναμη της φωνής της. Το πρόγραμμα βασίστηκε στο ποίημα «Ο πληθυντικός αριθμό» της Κικής Δημουλά που λειτουργεί ως ένα είδος leitmotif γεφυρώνοντας μελωδίες και ποιητικά αποσπάσματα. Επιλέχθηκαν μουσικά θέματα του Μίκη Θεοδωράκη, του Μάνου Χατζιδάκι, της Ελένης Καραΐνδρου, του Σταμάτη Κραουνάκη, της Αφροδίτης Μάνου, αλλά και του Σπύρου Περιστέρη και του Μιχάλη Σουγιούλ μαζί με το γλυκύτατο «Wild is the Wind» του Dimitri Tiomkin και την 1η από τις «Gnosiennes» του Eric Satie, ενώ ακούγονται απαγγελίες - εκτός από το «Πληθυντικός αριθμός» της Δημουλά - και από το «Άσμα Ασμάτων» του Σολομώντα και τη «Μήδεια» του Ευριπίδη. Οι στίχοι των τραγουδών έχουν τις υπογραφές του Οδυσσέα Ελύτη, του Νίκου Γκάτσου, το Λόρκα, του Μάνου Ελευθερίου, του Μίνου Μάτσα, του Μίμη Τραϊφόρου και της Αρλέτας.

Το υλικό του δίσκου προέρχεται από μια μίξη ζωντανών ηχογραφήσεων  από τις παραστάσεις στο Θεατράκι της Θεσσαλονίκης, αλλά και από εγγραφές στο στούντιο. Αξίζει να επισημάνουμε ότι το πρόγραμμα παρουσιάστηκε και στην τηλεόραση της ΕΤ1 από τις παραστάσεις που δόθηκαν το καλοκαίρι του 1998 στο θέατρο Ιλίσια με τη συμμετοχή του Νίκου Ζούδιαρη, αλλά και του Γιάννη Φέρτη στην απαγγελία στίχων από την «Αμοργό» του Νίκου Γκάτσου. Μάλιστα είχαμε και μια συνέχεια της ιδέας αυτής σε ένα δεύτερο «Μουσικό κουτί» 24 ολόκληρα χρόνια αργότερα, τον Μάρτιο το 2022 στο Μέγαρο Μουσικής της Θεσσαλονίκης με τον Σπύρο Μάνεση στο πιάνο.

100 Χρόνια Έλλη Λαμπέτη: Αποσπάσματα θεατρικού λόγου (1989)

Σαν χθες, 13 Απριλίου, γεννήθηκε μια κορυφαία Ελληνίδα ηθοποιός που άφησε ανεξίτηλο το στίγμα της στο ελληνικό θέατρο, αλλά και στον κινηματογράφο. Συμπληρώνονται λοιπόν 100 χρόνια από τη γέννηση της Έλλης Λαμπέτη (1926-1983), μιας μοναδικής θεραπαινίδας της σκηνικής τέχνης, όπου κυριάρχησε επί 40 χρόνια (1942-1982), παρόλο που έφυγε πρόωρα από τη ζωή, παίζοντας ωστόσο μέχρι και την τελευταία στιγμή. Υπήρξε σύζυγος του μεγάλου θεατράνθρωπου Μάριου Πλωρίτη (1950-1953) και είχε μια θυελλώδη ερωτική και επαγγελματική σχέση με τον Δημήτρη Χορν κατά το διάστημα 1953-1959.

Η Έλλη Λαμπέτη, κατά κόσμον Έλλη Λούκου, γεννήθηκε στα Βίλλια Αττικής και σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και στη Σχολή Κοτοπούλη. Ήταν μόλις 16 χρόνων, όταν πρωτοανέβηκε στη σκηνή το 1942 μέσα στα μαύρα χρόνια της γερμανικής Κατοχής. Η πορεία της έκτοτε ήταν λαμπρή παίζοντας ασταμάτητα σπουδαίους ρόλους του παγκόσμιου δραματολογίου ως μέλος μεγάλων θιάσων, όπως ο θίασος του Καρόλου Κουν στο Θέατρο Τέχνης, ο θίασος Κοτοπούλη και Μουσούρη, το Εθνικό Θέατρο και φυσικά ο δικός της θίασος, αρχικά σε συνεργασία με τον Δημήτρη Χορν και στη συνέχεια μόνη της ως το τέλος της ζωής της. Η πρώτη της παράσταση ήταν το έργο «Η Χάνελε πάει στον Παράδεισο» (1942) και ο μακρύς κύκλος έκλεισε το 1982 με το έργο «Τα παιδιά ενός κατώτερου Θεού» παίζοντας το ρόλο μιας κωφάλαλης, όταν πια η οδυνηρή αρρώστια της είχε στερήσει τη φωνή.

Η Λαμπέτη είχε και μια μικρή, αλλά άκρως σημαντική παρουσία και στον ελληνικό κινηματογράφο συμπρωταγωνιστώντας κυρίως με το σύντροφό της Δημήτρη Χορν. Η πρώτη κινηματογραφική της εμφάνιση σημειώθηκε το 1946 με την ταινία «Αδούλωτοι σκλάβοι» του Βίωνα Παπαμιχάλη. Ακολούθησαν δυο τρεις μέτριες ταινίες, ώσπου συνάντησε στο δρόμο της τον μεγάλο σκηνοθέτη Μιχάλη Κακογιάννη, με τον οποίο συνεργάστηκε ως πρωταγωνίστρια σε τρεις σπουδαίες ταινίες: «Κυριακάτικο ξύπνημα» (1954), «Το κορίτσι με τα μαύρα» (1956) και «Το τελευταίο ψέμα» (1958). Στο ενδιάμεσο συμμετείχε και στην εμβληματική ταινία «Η κάλπικη λίρα» (1955) του Γιώργου Τζαβέλλα.

Στο χώρο της δισκογραφίας καταγράφονται κάποιες σποραδικές παρουσίες της Έλλης Λαμπέτη. Εν ζωή κυκλοφόρησε το άλμπουμ «Γλυκιά Ίρμα» (1972) με τη μουσική του Γιάννη Σπανού για την ομώνυμη μουσικοθεατρική παράσταση, ενώ τη χρονιά του θανάτου της (1983) εκδόθηκαν δύο δίσκοι με απαγγελίες ποιημάτων του Καβάφη και αποσπασμάτων από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. 

Το 1989 ωστόσο από το Σείριο του Μάνου Χατζιδάκι εκδόθηκε ένα μεγάλο δισκογραφικό αφιέρωμα στη Λαμπέτη με τίτλο «Αποσπάσματα Θεατρικού Λόγου» σε τρεις δίσκους που φιλοδοξούσαν να καλύψουν αντιπροσωπευτικά όλη τη θεατρική διαδρομή της κορυφαίας ηθοποιού. Οι παλιότερες από τις ηχογραφήσεις αυτές ανατρέχουν στις δεκαετίες του '50 και '60 κι έτσι έχουν αξία ιστορικού ντοκουμέντου. Μεταξύ των ανθολογημένων παραστάσεων περιλαμβάνονται αποσπάσματα από τα έργα: «Τελευταίο βαλς» (1956) του Σόμερσετ Μομ, «Πεγκ καρδούλα μου» (1961) του Τζον Χάρτλι Μάννερς, «Δεσποινίς Πέπσι» (1966) της Πιερρέτ Μπρινό, «Θυμήσου τον Σεπτέμβρη» (1967) του Νόελ Κάουαρντ, «Βυσσινόκηπος» (1974) του Τσέχοφ, «Φθινοπωρινή ιστορία» (1977) του Αρμπούζοφ, «Φιλουμένα Μορτουράνο» (1978) του Εντουάρντο Ντε Φίλιππο και «Ο κύκλος με την κιμωλία» (1981) του Μπρεχτ. Εκτός από την ίδια ακούγονται και οι φωνές μεγάλων συμπρωταγωνιστών της, όπως ο Δημήτρης Χορν, ο Μάνος Κατράκης, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ, η Μάρθα Βούρτση, η Σαπφώ Νοταρά, ο Κώστας Ρηγόπουλος και ο Γιώργος Μοσχίδης. Τα αποσπάσματα συνοδεύονται από μικρά μουσικά θέματα, όλα παρμένα από τη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι για το «Ματωμένο Γάμο» του Λόρκα.

Μιχάλης Σιγανίδης, Μίλτος Σαχτούρης: Οι άλλοι (2009)

Ο ελεύθερος στίχος της ποιητικής γραφής του Μίλτου Σαχτούρη (1919-2005) δεν ευνοεί την εύκολη μελοποιία και γιαυτό ο ποιητής δεν ανήκει στην κατηγορία των ομοτέχνων του που γνώρισαν την εύνοια των μουσικών, αλλά δεν απουσιάζει κιόλας από τη δισκογραφία της μελοποιημένης ποίησης. Πρώτος ο Μάνος Χατζιδάκις προσέγγισε μουσικά τον ποιητή με τα «Δύο ναυτικά τραγούδια» («Ο βαρκάρης των κεραυνών», «Ένας ναύτης στο φεγγάρι»), έργο 2, γραμμένο το 1947. Πολλά χρόνια αργότερα ο μαθητής του μεγάλου συνθέτη Νίκος Κυπουργός μας έδωσε το πρωτόλειο τραγουδάκι «Ο τρελός λαγός» (1970), για να πάρει τη σκυτάλη το 1975 ο Γιάννης Σπανός εντάσσοντας στην «Τρίτη Ανθολογία» του το τραγούδι «Στρατιώτης ποιητής» και το 1982 ο Σταύρος Κουγιουμτζής με το υπέροχο «Ο ναύτης» (ίδιο με το ένα από τα ποιήματα που μελοποίησε και ο Χατζιδάκις) από το άλμπουμ «Μικραίνει ο κόσμος».

Ωστόσο υπάρχει ένας νεότερος συνθέτης που σχεδόν ταυτίστηκε με τον ποιητή, αφού δημιούργησε ακόμη και μουσικό σχήμα με το όνομά του (Φίλοι του Μίλτου Σαχτούρη). Είναι ο Μιχάλης Σιγανίδης, εξαίρετος κοντραμπασίστας που εντάσσεται στην άτυπη Σχολή της Θεσσαλονίκης, καθώς ξεκίνησε ως μέλος του συγκροτήματος Χειμερινοί Κολυμβητές, ενώ κατά καιρούς συνέπραξε και με πολλά άλλα σχήματα, όπως οι Primavera en Salonico (μαζί με τη Σαβίνα Γιαννάτου), Χάνομαι Γιατί Ρεμβάζω και Συγκρότημα Λαμπράκη. Συμπορεύεται επίσης επί χρόνια με άλλους εκλεκτούς μουσικούς, όπως ο Κώστας Βόμβολος και ο Φλώρος Φλωρίδης κυρίως σε τζαζ μουσικές παραγωγές και μαζί τους μας έδωσε και τις δύο πρώτες οργανικές τζαζ δουλειές του με τίτλο «Krok Trio» (1987-1988), ενώ το 1988 παρουσίασε τον πρώτο κύκλο τραγουδιών του με τίτλο «Μκρός αδελφός». Στη συνέχεια η προσωπική του δισκογραφία μοιάζει να συμπορεύεται σχεδόν αποκλειστικά με την ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη, του οποίου ποιήματα βρίσκουμε στις δουλειές: «Το πρωί και το βράδυ» (1990), «Το τρένο φάντασμα φίλος» (1995), «Τρία τραγούδια» (1996), «Μικρές αγγελίες» (1999), «Κύριε-Καφενείο» (2008).

Ως επιστέγασμα λοιπόν όλης αυτής της ενδιαφέρουσας συνοδοιπορίας το 2009 εκδόθηκε το άλμπουμ «Μιχάλης Σιγανίδης και Φίλοι Μίλτου Σαχτούρη: Οι άλλοι» που αποτελεί μια συγκεντρωτική έκδοση ζωντανών ηχογραφήσεων του Μιχάλη Σιγανίδη με το σχήμα Φίλοι του Μίλτου Σαχτούρη (αυτοί είναι «Οι άλλοι» του τίτλου) στη μουσική σκηνή Αυλαία κατά το τριήμερο 28-30 Απριλίου 2009. Ουσιαστικά πρόκειται για μια αναδρομή στη συνολική μουσική διαδρομή του καλλιτέχνη με ποικίλες συνεργασίες και πάντα με έντονη την παρουσία του Μίλτου Σαχτούρη, εδώ με πέντε συνολικά ποιήματα και με τη φωνή του ίδιου του ποιητή να κάνει ένα μικρό πέρασμα. Αυτοσχεδιαστικοί ρυθμοί και τζαζ χρώματα, ακόμη και λόγιες αναφορές (π.χ. ένα μεταφρασμένο lied του Schubert) σε μια σειρά πεζοτράγουδων που, πέρα από την ποίηση του Σαχτούρη, έχουν στίχους του συνθέτη ανάμικτους με αναγνώσεις Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και Λέοντα Κουκούλα, μαζί με αναφορές στον Βασίλη Τσιτσάνη («Μην απελπίζεσαι») και τον Τάκη Μουσαφίρη («Και μόνο που με κοιτάς λιώνω»)! Τα φωνητικά μέρη αποδίδουν, εκτός από τον συνθέτη, και οι: Αλκίνοος Ιωαννίδης, Λίνος Ιωαννίδης, Σαβίνα Γιαννάτου, Θοδωρής Ρέλλος και Victoria Velikova. Πιάνο παίζει ο Αντώνης Ασινέγκος.

Ρήγας Φεραίος, Διονύσιος Σολωμός: Εις μνήμην (1999)

Άλλη μια δισκογραφική «συνάντηση» του Ρήγα με τον Σολωμό μας προσφέρει μια έκδοση της Lyra σε παραγωγή του Τρίτου Προγράμματος της ΕΡΤ με τίτλο «Ρήγας-Σολωμός: Εις μνήμην» που κυκλοφόρησε το 1999 με αφορμή τη επέτειο των 200 χρόνων από το θάνατο του Ρήγα Φεραίου ή Βελεστινλή (1757-1798) και τη γέννηση του Διονυσίου Σολωμού (1798-1857), η οποία ήρθε ως συνέχεια της έκδοσης ειδικού επετειακού βιβλίου με τον ίδιο τίτλο μέσα στο 1998.

Ο δίσκος αποτελεί καταγραφή ηχογραφημένου μουσικοποιητικού δρώμενου, που παρουσιάστηκε την Παρασκευή 29 Μαΐου 1998 στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού ενταγμένο σε ένα ευρύτερο πλαίσιο εορταστικών εκδηλώσεων γα τα 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα και από τη γέννηση του Σολωμού. Η παράσταση αυτή αποτελούσε έναν ισορροπημένο συνδυασμό λόγου (επικεντρωμένου στον αγώνα για την ελευθερία) και μουσικής (δημώδους και έντεχνης). Τη μουσική υπογράφουν σημαντικοί λόγιοι συνθέτες μας, όπως ο Αντώνιος Σιγάλας, ο Νικόλαος Μάντζαρος, ο Σπυρίδων Ξύνδας, ο Παύλος Καρρέρ και οι νεότεροι Δημήτρης Λάγιος και Γιώργος Τσαγκάρης.

Το πλούσιο αυτό υλικό απέδωσαν οι λυρικοί τραγουδιστές Μάρθα Αράπη (υψίφωνος), Διονύσης Τρούσσας (βαρύτονος) και Ελένη Λιώνα (μεσόφωνος), καθώς και η παραδοσιακή ερμηνεύτρια Κατερίνα Παπαδοπούλου και οι ηθοποιοί Κάτια Δανδουλάκη, Εύα Κοταμανίδου, Γιάννης Φέρτης και Μηνάς Χατζησάββας, ενώ συνέπραξαν η Δημοτική Συμφωνική Ορχήστρα Αθηνών υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Τσαγκάρη, η Ανδρική Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπέρη, το Παραδοσιακό Σύνολο Αρχείου Ελληνικής Μουσικής, η Παιδική Χορωδία του Τρίτου Προγράμματος και το φωνητικό σύνολο Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος. Στο πιάνο ο Φρίξος Δ. Μόρτζος.  Μέρος του υλικού περιέχεται και στο δίσκο «Ρήγας-Σολωμός: 200 Χρόνια» που παρουσιάσαμε χθες.

Μίκης Θεοδωράκης, Γιώργος Νταλάρας: Το Άξιον Εστί / Ρωμιοσύνη (2006)

Ολοκληρώνουμε σήμερα αυτόν τον ευρύ κύκλο των δισκογραφικών καταγραφών του «Άξιον Εστί», αυτού του αγέραστου αριστουργήματος που μας χάρισε η ποιητική έμπνευση του Οδυσσέα Ελύτη και η μουσική ιδιοφυία του Μίκη Θεοδωράκη. Σειρά λοιπόν έχει άλλη μια ζωντανή ηχογράφηση του έργου, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών στις 10 και 11 Νοεμβρίου 2005 με αφορμή τα ογδοηκοστά γενέθλια του συνθέτη. Όπως και η έκδοση του 2002 που είδαμε χθες, και πάλι έχουμε ένα πρόγραμμα με δύο μεγάλες συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη, με την εμβληματική «Ρωμιοσύνη» να συνοδεύει το κύριο μέρος του προγράμματος που ανήκε στον «Άξιον Εστί».

Η «Ρωμιοσύνη» γράφτηκε από τον συνθέτη το 1966 πάνω σε επιλεγμένους στίχους από την ποιητική συλλογή «Αγρύπνια» του Γιάννη Ρίτσου που εκδόθηκε το 1954. Η πρώτη εκτέλεση του έργου πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα του "Κάστρου" στην Αθήνα στις 25 Φεβρουαρίου 1966 με σολίστ τον Γρηγόρη Μπιθικώτση συνοδευόμενο από τη Λαϊκή Ορχήστρα του Γιάννη Διδίλη υπό τη διεύθυνση του συνθέτη και με τους ίδιους συντελεστές στη συνέχεια ηχογραφήθηκε και κυκλοφόρησε σε δίσκου από την Columbia. Στην καινούργια εκτέλεση του έργου σολίστ ήταν ο Γιώργος Νταλάρας, ενώ ο ηθοποιός Γιώργος Κιμούλης διάβαζε εμβόλιμα αποσπάσματα από το ποιητικό έργο.

Η εκτέλεση του «Άξιον Εστί» με επικεφαλής και πάλι τον Γιώργο Νταλάρα ήταν η δεύτερη ζωντανή με τον ίδιο ερμηνευτή, αφού είχε προηγηθεί η γνωστότερη εκτέλεση του 1988 στο Ηρώδειο. Συμμετείχε επίσης ο βαρύτονος Τάσης Χριστογαννόπουλος στο ρόλο του ψάλτη, ενώ ο Γιώργος Κιμούλης απήγγειλε τα τρία «αναγνώσματα» του έργου.

Στην εκτέλεση των δύο έργων έλαβε μέρος η Λαϊκή Ορχήστρα "Μίκης Θεοδωράκης" και η Ορχήστρα Σύγχρονης Μουσικής της ΕΡΤ , την οποία διηύθυνε ο αρχιμουσικός Ανδρέας Πυλαρινός. Έλαβαν επίσης μέρος η Χορωδία της ΔΕΗ υπό τη διεύθυνση του Κωστή Κωνσταντάρα, η Χορωδία του Δήμου Αθηναίων υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπερή και η Νεανική Χορωδία του Λεοντείου Λυκείου Νέας Σμύρνης υπό τη διεύθυνση της Κατερίνας Βασιλικού.

Μπορεί λοιπόν να κλείνουμε εμείς εδώ τον κύκλο του «Άξιον Εστί», αλλά η αλήθεια είναι ότι το έργο δεν έπαψε ποτέ να παίζεται δημόσια και να δοκιμάζουν να αναμετρηθούν μαζί του καλλιτέχνες όλου του φάσματος του ελληνικού τραγουδιού. Άλλωστε η μεγάλη αυτή αλυσίδα των αλλεπάλληλων εκτελέσεων ξεκίνησε ήδη αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση, όταν ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης μαζί με τον συνθέτη επανέφεραν το έργο στο προσκήνιο σε μια μεγάλη συναυλία που πραγματοποιήθηκε στο Λυκαβηττό το 1977. Ακολούθησαν εκτελέσεις με τον Μανώλη Μητσιά, τον Σταμάτη Κόκοτα, τον Δημήτρη Μπάση, τον Κώστα Μακεδόνα, αλλά και τον ...Σάκη Ρουβά (2015) σε μια εντελώς άστοχη έμπνευση που είχε σκοπό να τιμηθούν τα ενενηκοστά γενέθλια του μεγάλου συνθέτη!

Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννης Κότσιρας: Το Άξιον Εστί / Πνευματικό Εμβατήριο (2002)

Η επισκόπηση των δισκογραφικών φανερωμάτων του «Άξιον Εστί» συνεχίζεται με άλλη μια ζωντανή ηχογράφηση του έργου, τη δεύτερη ιστορικά που πραγματοποιήθηκε στο Ηρώδειο, όπου για πρώτη φορά το 1988 ο Μίκης Θεοδωράκης είχε παρουσιάσει το έργο  με τη φωνή του Γιώργου Νταλάρα. Αυτή τη φορά εμπιστεύτηκε μια διαφορετική «λαϊκή» φωνή που ο ίδιος τουλάχιστον θεωρούσε αντάξια ενός τόσο απαιτητικού έργου. Πρόκειται για τον Γιάννη Κότσιρα που τότε ακόμη - καθώς η συναυλία πραγματοποιήθηκε στις 21 Μαΐου 2001 - βρισκόταν στην αρχή της καριέρας του, αν και ήδη είχε κατακτήσει μια ευρύτατη δημοφιλία με τα τραγούδια της Ευανθίας Ρεμπούτσικα και του Παναγιώτη Καλαντζόπουλου.

Η συναυλία λοιπόν αυτή στο Ηρώδειο ήταν μοιρασμένη σε δυο μεγάλες ενότητες, καθεμιά από τις οποίες περιλάμβανε κι ένα μεγάλο έργο μελοποιημένης ποίησης του Μίκη Θεοδωράκη. Το πρώτο μέρος ήταν αφιερωμένο στο «Πνευματικό Εμβατήριο», καταγραμμένο και ως «Αρκαδία V», που συνέθεσε ο Μίκης το 1969 κατά την περίοδο του κατ' οίκον περιορισμού του στο ορεινό χωριό Ζάτουνα της Αρκαδίας. Το έργο είναι βασισμένο στην επική ποιητική σύνθεση του Άγγελου Σικελιανού κι εκδόθηκε το 1945, όταν η Ελλάδα έβγαινε από τη λαίλαπα της γερμανικής κατοχής αναζητώντας απεγνωσμένα μια ελπίδα για αναγέννηση. Το μελοποιημένο έργο ηχογραφήθηκε για πρώτη φορά το καλοκαίρι του 1970 στο Λονδίνο με παρόντα τον ελεύθερο πλέον συνθέτη και πρώτους ερμηνευτές τη Μαρία Φαραντούρη, τον Αντώνη Καλογιάννη και τον Γιάννη Θεοχάρη. Στην εκτέλεση του 2001 εκτός από τον Γιάννη Κότσιρα, έλαβαν μέρος ο βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και η μεσόφωνος Ιωάννα Φόρτη, ενώ τη διεύθυνση της ορχήστρας είχε ο Ανδρέας Πυλαρινός.

Το δεύτερο μέρος της συναυλίας στο Ηρώδειο ήταν αφιερωμένο στο «Άξιον εστί», το μελοποιημένο αριστούργημα του Οδυσσέα Ελύτη που αριθμούσε ήδη πάμπολλες εκτελέσεις τα προηγούμενα χρόνια, ελληνικές και ξένες, στις οποίες ήρθε να προστεθεί και η συγκεκριμένη με τον Γιάννη Κότσιρα στο ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή, τον Ανδρέα Κουλουμπή στο ρόλο του ψάλτη και τον Γιάννη Φέρτη στο ρόλο του αφηγητή. Την Ορχήστρα "Μίκης Θεοδωράκης" διηύθυνε ο ίδιος ο Μίκης, ενώ συμμετείχε η Χορωδία της ΕΡΤ υπό τη διεύθυνση του Αντώνη Κοντογεωργίου, η Ανδρική Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας, η Νεανική Χορωδία του Λεοντείου Λυκείου της Νέας Σμύρνης και η Χορωδία του Λυκείου Ελληνίδων. Στο φινάλε της συναυλίας ο ίδιος ο Μίκης ερμήνευσε τα δυο εμβληματικά τραγούδια του «Άξιον Εστί» («Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ», «Ένα το χελιδόνι»).

Σημειώνει ο Μίκης στο εσώφυλλο της έκδοσης: «Το "Πνευματικό Εμβατήριο" και το "Άξιον Εστί" κυκλοφορούν με νέους ερμηνευτές. Είναι η τρίτη, αν δεν κάνω λάθος, ελληνική έκδοση του έργου μέσα σε σαράντα περίπου χρόνια κι αυτό το γεγονός από μόνο του δείχνει τη σημασία, το βάρος και την ευθύνη του εγχειρήματος. Θέλω να υπογραμμίσω και να εξάρω την παρουσία του Γιάννη Κότσιρα χωρίς φυσικά να υποτιμώ την αξία και τη συμβολή των άλλων συντελεστών. Όμως ο ρόλος του Λαϊκού Τραγουδιστή υπήρξε και είναι ρόλος – κλειδί γι’ αυτά τα δύο Λαϊκά Ορατόρια ακριβώς γιατί αφ’ ενός επιβεβαιώνει με τον καλλίτερο τρόπο την πεμπτουσία του λαϊκού μουσικού στοιχείου και αφ’ ετέρου τα «παντρεύει» μέσω της μαγείας που εξασκεί η γνήσια λαϊκή φωνή και ερμηνεία με το πλατύ κοινό της χώρας μας. Μετά τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τον Γιώργο Νταλάρα έρχεται τώρα να σταθεί στο πλάι τους άξιος συνεχιστής ο Γιάννης Κότσιρας».

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (Πανεπιστήμιο Κρήτης, 1999)

Στις 31 Μαΐου 1996 επί πρυτανείας του αείμνηστου καθηγητή Γιώργου Γραμματικάκη το Πανεπιστήμιο Κρήτης απένειμε το Χρυσό Μετάλλιο του ιδρύματος στον μεγάλο Έλληνα συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη τιμώντας τα 70 χρόνια του (που είχαν συμπληρωθεί την προηγούμενη χρονιά), ενώ ένα μήνα αργότερα, την 1η Ιουλίου, το ίδιο πανεπιστήμιο είχε την πρωτοβουλία μιας μεγάλης συναυλίας αφιερωμένης στον συνθέτη. Επιλέχθηκε το εμβληματικό έργο «Το Άξιον Εστί» σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, το οποίο εκτελέστηκε στο Κηποθέατρο Νίκος Καζαντζάκης του Ηρακλείου, ενώ την επόμενη ημέρα η συναυλία επαναλήφθηκε και στο Θέατρο Ερωφίλη του Ρεθύμνου.

Πρόκειται για μία μάλλον άγνωστη εκτέλεση του σπουδαίου έργου, η οποία ωστόσο απέσπασε την απόλυτη επιδοκιμασία του συνθέτη που την κατέταξε στις τρεις καλύτερες του έργου του (μαζί με την ιστορική πρώτη του 1964 και τη ζωντανή εκτέλεση στο Ηρώδειο το 1988). Την ευθύνη της συναυλίας είχε η Χορωδία Φραγκίσκος Λεονταρίτης του Πανεπιστημίου Κρήτης υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Ψαρουδάκη, ενώ συνέπραξαν η Μικτή Χορωδία του Δήμου Ηρακλείου (διευθυντής ο Γιάννης Κιαγιαδάκης) και η Μικτή Χορωδία του Δήμου Ρεθύμνου (διευθυντής ο Μπάμπης Πραματευτάκης). Στο ρόλο του τραγουδιστή ο Γιώργος Χυντηράκης, ψάλτης ο σπουδαίος βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και αφηγητής ο Βαγγέλης Στεφανάκης. Τη Μικρή Συμφωνική Ορχήστρα διηύθυνε ο Μύρων Μιχαηλίδης, τότε καλλιτεχνικός διευθυντής του Πολιτιστικού Κέντρου Ηρακλείου. Μπουζούκι έπαιξαν ο Γιάννης Λυδάκης και ο Μανώλης Ταμπακάκης, σαντούρι ο Πέτρος Ταμπούρης, κιθάρα ο Νίκος Παπακωνσταντίνου, κρουστά ο Γιώργος Παντερμαράκης και πιάνο ο David McClurkin.

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (1988)

Το «Άξιον Εστί» των Μίκη Θεοδωράκη και Οδυσσέα Ελύτη αξιώθηκε και μιας μεγάλης σειράς «ελληνικών» επανεκτελέσεων ζωντανά ηχογραφημένων παρουσία κοινού είτε στο Ηρώδειο, είτε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, είτε και σε πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. 

Από τις επανεκτελέσεις αυτές η πρώτη και γνωστότερη είναι αυτή που ηχογραφήθηκε στο Θέατρο Ηρώδου του Αττικού στις 17 Σεπτεμβρίου 1988 σε μια συναυλία που έδωσε ο Μίκης Θεοδωράκης με σκοπό να ενισχύσει οικονομικά την προσπάθεια ανέγερσης νέου Μουσείου της Ακρόπολης, έργο ζωής της τότε υπουργού πολιτισμού Μελίνας Μερκούρη. Μάλιστα η Μελίνα μεσολάβησε να παραχωρηθεί ο ιερός χώρος του Ηρωδείου στον μεγάλο συνθέτη, κάτι θα γινόταν για πρώτη φορά για «αριστερό» καλλιτέχνη, αφού ο χώρος αυτός στο παρελθόν ήταν διαθέσιμος αποκλειστικά και μόνο για καλλιτέχνες του συντηρητικού ιδεολογικού χώρου! Τον είχαν άλλωστε αρνηθεί ευθέως στον Μίκη παλιότερα αναγκάζοντάς τον να δηλώσει σε διεθνή μέσα ενημέρωσης ότι θα εγκατέλειπε την Ελλάδα, πράγμα που ενόχλησε αφάνταστα την τότε κυβέρνηση που έσπευσε ως αντάλλαγμα να του παραχωρήσει το θέατρο Λυκαβηττού! Γελοιότητες!

Στη συγκεκριμένη λοιπόν εκτέλεση το ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή είχε ο Γιώργος Νταλάρας, παλιότερος ήδη συνεργάτης του συνθέτη από την εποχή των «18 Λιανοτράγουδων» (1974) και του «Ραντάρ» (1981). Στο ρόλο του ψάλτη ο βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και αφηγητής ο ηθοποιός Νικήτας Τσακίρογλου. Την Αθηναϊκή Συμφωνική Ορχήστρα διηύθυνε φυσικά ο συνθέτης, ενώ συμμετείχε και Μικρή Λαϊκή Ορχήστρα με επικεφαλής τους μεγάλους δεξιοτέχνες του μπουζουκιού και διαχρονικούς συνεργάτες του συνθέτη Κώστα Παπαδόπουλο και Λάκη Καρνέζη. Συμμετείχαν επίσης ο Τάτσης Αποστολίδης στο βιολί, ο Σωτήρης Ταχιάτης στο βιολοντσέλο και ο Νίκος Γκίνος στο κλαρινέτο. Έλαβε μέρος και το Αθηναϊκό Χορωδιακό Σύνολο υπό τη διεύθυνση της Έλλης Νικολαΐδου. Επισημαίνουμε ότι στα μέρη του «Ναοί στο σχήμα τ' ουρανού» και «Δοξαστικόν» για πρώτη φορά έχουμε συμμετοχή λαϊκού τραγουδιστή. 

Αξίζει να παραθέσουμε σχετικό κείμενο που έγραψε ο συνθέτης για τη συγκεκριμένη μεγάλη συναυλία που επανέφερε στο προσκήνιο το εμβληματικό αυτό αριστούργημα: 

«Είκοσι πέντε χρόνια πέρασαν από την πρώτη ηχογράφηση του έργου. Σε μια εποχή μεγάλης έντασης σαν τη σημερινή που κάνει τη φωνή του ποιητή και το έργο του μουσικού ν’ ακούγεται πολύ αχνά, πιστεύω ότι η εκτέλεση του «Άξιον Εστί» στο Ηρώδειο, με τους καινούργιους του ερμηνευτές, αποτελεί σταθμό για την καριέρα του έργου, γιαυτό αποφάσισα την ηχογράφησή του. Η ηχογράφηση έγινε χωρίς τη βοήθεια πολυκάναλων μαγνητοφώνων, έτσι ώστε να μην είναι δυνατή καμιά επεξεργασία στο στούντιο. Ήθελα η συναυλία αυτή να καταγραφεί με όλη την αλήθεια της ζωντανής εκτέλεσης, όπου ακούγεται ακόμα κι η ανάσα του κοινού. Ο Γιώργος Νταλάρας ερμηνεύοντας το «Άξιον Εστί» δικαιώθηκε για την αγάπη του στο έργο και την επιμονή του να ξανακουστεί και δικαιώθηκα κι εγώ που τον πίστεψα απ' την αρχή. Η Μελίνα Μερκούρη εμπνευσμένη από το πνεύμα της Ακρόπολης μας βρήκε συμπαραστάτες στην προσπάθειά της. Εμείς της οφείλουμε ένα μεγάλο ευχαριστώ για την ευαισθησία της και την πρωτοβουλία να αναλάβει την παραγωγή και τη διοργάνωση των συναυλιών αυτών, θέτοντας τις υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού». 

Αξιοσημείωτο επίσης είναι ότι στην ίδια συναυλία παίχθηκε και ο κύκλος «Romancero gitano» σε ποίηση Federico Garcia Lorca με τον Κώστα Κοτσιώλη στην κιθάρα και ερμηνευτές τη Μαρία Φαραντούρη και τον Πέτρο Πανδή.

Γιώργος Μαρίνος: Πορτρέτο (1980)

Έφυγε χθες από τη ζωή ο Γιώργος Μαρίνος (1939-2026), ένας πολυσχιδής και πολυτάλαντος καλλιτέχνης, ηθοποιός, ερμηνευτής και χαρισματικός σόουμαν, ο οποίος σπούδασε υποκριτική στη δραματική σχολή του Εθνικού Θεάτρου και του Γιώργου Θεοδοσιάδη, ενώ την πρώτη επίσημη εμφάνισή του έκανε το 1962 συμμετέχοντας ως ηθοποιός και τραγουδιστής στην ιστορική παράσταση «Οδός Ονείρων», όπου αξιώθηκε να ερμηνεύσει το ομότιτλο τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι στην πρώτη του εκτέλεση. Παράλληλα είχε αρχίσει να εμφανίζεται σποραδικά και στον ελληνικό κινηματογράφο σε ταινίες, όπως: «Η αυγή του θριάμβου» (1960), «Ο τρίτος δρόμος» (1963), «Για τη καρδιά της ωραίας Ελένης» (1967), «Όμορφες μέρες» (1970) κ.ά. Την απόλυτη πάντως καταξίωση γνώρισε κατά τη δεκαετία του '70 μέσα από την πολύχρονη συνεχή παρουσία του στη μπουάτ Μέδουσα ως ευρηματικός σόουμαν, πρωτοπόρος του είδους του στην Ελλάδα, αλλά και με προγράμματα στην τηλεόραση.

Ο Γιώργος Μαρίνος διέθετε πολύ εκφραστική φωνή κι αυτό τον βοήθησε να έχει μια ιδιαίτερα εκτεταμένη δισκογραφική παρουσία είτε με σκόρπια 45άρια (κατά τη δεκαετία του '60), είτε με ζωντανές ηχογραφήσεις, αλλά και αρκετές προσωπικές δουλειές ή συμμετοχές σε δουλειές διαφόρων συνθετών. Οι πιο αξιόλογοι δισκογραφικοί του σταθμοί ήταν οι εξής: «Μια ζωντανή παρουσίαση» (1970), «Σκηνές και εικόνες» (1972), «Παράσταση» και «Λουκιανού Νεκρικοί Διάλογοι» (1974), «Η αγωγή του πολίτου» (1975), «Ροζ προκηρύξεις» (1976), «Τα χαμένα χρόνια» (1977), «Γιώργος Μαρίνος» (1979), «Ό,τι ανεβαίνει κατεβαίνει» (1982), «Μόνο άντρες» (1983), «Στον αστερισμό της Μέδουσας» (1984), «Αυτός ο Γιώργος» (1991) και «Ο παίκτης» (1993).

Από τη γόνιμη συνεργασία του Γιώργου Μαρίνου με τη δισκογραφική εταιρεία Polydor (Philips) κατά το διάστημα 1970-1974 ανθολογήθηκαν μερικές χαρακτηριστικές ερμηνευτικές στιγμές  του κι αποτέλεσαν το υλικό ενός «Πορτρέτου» του που εξέδωσε η εταιρεία το 1980. Το άλμπουμ περιλαμβάνει δεκατέσσερα τραγούδια σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση, από τα οποία σχεδόν τα μισά είναι ζωντανά ηχογραφημένα και προέρχονται από το δίσκο «Μια ζωντανή παρουσίαση» (1970). Πρόκειται για συνθέσεις του Μάνου Χατζιδάκι, του Γιώργου Κριμιζάκη, του Βασίλη Κουμπή, του Δημήτρη Νήρα και του Γιώργου Δασκαλόπουλου. Περιλαμβάνονται επίσης τραγούδια του μακροχρόνιου συνεργάτη του Νίκου Δανίκα από το άλμπουμ «Σκηνές και εικόνες» (1972), καθώς και του Μίμη Πλέσσα από το δίσκο «Λουκιανού Νεκρικοί Διάλογοι» (1974), αλλά και σκόρπια τραγούδια (κυρίως από τις 45 στροφές) του Γιάννη Σπανού, του Άκη Πάνου και του Γιάννη Μαρκόπουλου. Σε κάποια τραγούδια συμμετέχει ως δεύτερη φωνή η Κατιάνα Μπαλανίκα.

Βασίλης Λέκκας: Όρθιοι (2004)

Το 2004, τη χρονιά των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας (και της κατάκτησης του Euro), ο σπουδαίος ερμηνευτής Βασίλης Λέκκας, κατά κόσμον Βασίλης Κατακές (γεννημένος στις Σέρρες το 1960), βρισκόταν στο απόγειο της προσωπικής του καριέρας έχοντας ήδη πίσω του εμβληματικές συνεργασίες με τους κορυφαίους συνθέτες Μάνο Χατζιδάκι, Μίκη Θεοδωράκη και Γιάννη Μαρκόπουλο, αλλά και ιδαίτερα αξιόλογες συμπράξεις με νεότερους δημιουργούς, όπως ο Μιχάλης Τρανουδάκης, ο Γιάννης Σπάθας, ο Κώστας Καλδάρας, ο Γιώργος Τρανταλίδης, ο Χάρης Παπαδόπουλος και άλλοι αποδεικνύοντας ότι μπορούσε να κινείται με την ίδια ευκολία σε όλα τα πεδία του τραγουδιού, από το ροκ ή τη μπαλάντα ως το καθαρόαιμο λαϊκό.

Τη σημαδιακή εκείνη λοιπόν χρονιά ο Βασίλης Λέκκας μας δίνει μια πολύ σημαντική προσωπική δουλειά με τίτλο «Όρθιοι», ένα διπλό ψηφιακό άλμπουμ με 29 συνολικά τραγούδια ηχογραφημένα στο στούντιο ή ζωντανά σε συναυλίες του ερμηνευτή. Η έκδοση χωρίζεται σε δύο ενότητες, μία για κάθε ψηφιακό δίσκο. Στο πρώτο μέρος έχουμε τραγούδια σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση που υπογράφουν οι συνθέτες: Νίκος Οικονόμου, Τζίμης Πανούσης, Γιάννης Σπάθας, Χάρης Παπαδόπουλος, Γιώργος Τρανταλίδης, Δημήτρης Πάνας και Νίκος Πιτλόγλου. Μάλιστα με τον τελευταίο ο ερμηνευτής συνεργάστηκε την ίδια χρονιά και στο cd single «Ουράνιο τόξο» που κυκλοφόρησε παράλληλα, αλλά και ενσωματωμένο στο άλμπουμ «Όρθιοι». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τρεις πρωτότυπες μελοποιήσεις ποιημάτων του Νίκου Καββαδία («Η μικρή χορεύτρια», «Guevara») και του Κώστα Καρυωτάκη («Γράμμα σε παλαιό συμφοιτητή) σε μουσική του Χάρη Παπαδόπουλου. Το δεύτερο μέρος είναι αφιερωμένο στους μεγάλους συνθέτες, με τους οποίους είχε συνεργαστεί στο παρελθόν ο Λέκκας, δηλαδή ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Μίκης Θεοδωράκης και ο Γιάννης Μαρκόπουλος, και μαζί μ' αυτούς ο Γιώργος Ζαμπέτας και ο Σταύρος Ξαρχάκος.

Παραθέτω το πολύ ενδιαφέρον σημείωμα του μουσικού παραγωγού Αντώνη Μποσκοΐτη από το ένθετο βιβλιαράκι του δίσκου: «Μάνος Χατζιδάκις, Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννης Μαρκόπουλος: Τρεις συνθέτες, των οποίων οι τροχιές διασταυρώθηκαν με αυτή του Βασίλη Λέκα μέσα στα 25 χρόνια πορείας του στο τραγούδι. Μαζί μ' αυτούς και ο Σταύρος Ξαρχάκος, με τον οποίο ο ερμηνευτής "συναντιέται" για πρώτη φορά. Πρόσωπα που όρισαν το τοπίο της σύχρονης μουσικής, κάνοντας ταυτόχρονα ευδιάκριτες τις ελληνικές ρίζες της και χτίζοντας τη νεότερη αισθητική με κετρικό κορμό το "περιθωριακό" ρεμπέτικο, το πλούσιο σε σε αναπνοή ριζίτικο, τον βυζαντινό απόηχο, την αυτόνομη δύναμη του εθνικού ύφους που ξανάδωσε φωνή στον, σχεδόν φιμωμένο από τη λατινογενή κομψότητα κόσμο του μεσοπολέμου. Δίπλα τους ο Γιώργος Ζαμπέτας που αποτελεί τον άμεσο αρμό της παλιάς σχολής του λαϊκού τραγουδιού με τη μεταγενέστερη και με τον οποίο ο Βασίλης Λέκκας ανέβηκε στο πάλκο σε ηλικία μόλις 15 ετών. Στην αντικρινή πλευρά, δύο άλλοι δημιουργοί, ο Σπάθας και ο Τρανταλίδης δίνουν το στίγμα του νεωτερισμού, καθώς προέρχονται από τους Socrates, την αφετηρία του ελληνικού rock, που άλλαξε τη φυσιογνωμία μιας εποχής. Φυσική τους συνέχεια, ο Τζίμης Πανούσης, που εκπροσωπεί το κλίμα της αμφισβήτησης και του σαρκασμού της "μεταπολεμικής" δεκαετίας του 1980. Ανάμεσα στον "Κεμάλ" που αποδίδεται με το πρωτογενές ύφος των "Reflections", το "Αν θυμηθείς τ' ονειρό μου", τραγούδι μιας εποχής που ο δημιουργός του είλκυε τους σπουδαιότερους ερμηνευτές της Ευρώπης και το "Ασίκικο πουλάκη" με τη σφραγίδα της ωριμότητάς του, παρεμβάλλονται τα ακούσματα κάποιων νέων συνθετών, όπως ο Χάρης Παπαδόπουλος, ο Νίκος Πιτλόγλου κι ο Δημήτρης Πάνας που αποτελούν συνέχεια του ελληνικού τραγουδιού και φανερώνουν ότι έπιασαν τόπο μέσα στις ψυχές "Τα Λόγια και τα Χρόνια τα Χαμένα"».

Η Μαρίκα Νίνου στου Τζίμη του Χοντρού (1977)

Από το 1949 χρονολογείται η μοιραία συνάντηση της Μαρίκας Νίνου με τον Βασίλη Τσιτσάνη, μια συνάντηση που σημάδεψε την καλλιτεχνική και προσωπική ζωή των δύο, αλλά και του ελληνικού τραγουδιού που εμπλουτίστηκε με μερικές δεκάδες υπέροχων τραγουδιών που έγιναν εμβληματικά χάρις στην βαθιά αισθαντική κι εκφραστική ερμηνεία που αξιώθηκαν από αυτή τη μεγάλη φωνή. Ο βασικός χώρος όπου εμφανίζονταν επί σειρά ετών οι δυο συνεργάτες ήταν το ιστορικό μαγαζί του Τζίμη του Χοντρού (Δημήτρη Μάρκου), το οποίο βρισκόταν στην οδό Αχαρνών κοντά στην πλατεία Βικτωρίας, όπου είχε αφήσει εποχή λίγο νωρίτερα η μικρασιάτισσα ερμηνεύτρια Σεβάς Χανούμ. 

Από την εποχή λοιπόν των εμφανίσεων του καλλιτεχνικού ζεύγους στο συγκεκριμένο μαγαζί διαζώζονται κάποιες ζωντανές ηχογραφήσεις που πιθανότατα πραγματοποιήθηκαν το 1955 με απλό μαγνητόφωνο της εποχής από πελάτη του μαγαζιού κι εκδόθηκαν σε δίσκο βινυλίου μόλις το 1977 και μάλιστα με τη μουσική επιμέλεια του Σταύρου Ξαρχάκου. Το άλμπουμ «Η Μαρίκα Νίνου στου Τζίμη του Χοντρού» περιλαμβάνει ένδεκα κλασικά ρεμπέτικα και λαϊκά τραγούδια γραμμένα κατά το διάστημα 1950-1952. Έξι τραγούδια έχουν μουσική του Βασίλη Τσιτσάνη, δύο του Γιώργου Μητσάκη κι ένα του Γιάννη Παπαϊωάννου. Περιλαμβάνεται επίσης ένας τουρκόφωνος αμανές και το πολυτραγουδισμένο αρχοντορεμπέτικο «Το μονοπάτι» του Γιώργου Μουζάκη. Εξωστρεφείς ερμηνείες πλημμυρισμένες από το μπρίο της ερμηνεύτριας με αποκορύφωμα τη διονυσιακού οίστρου ερμηνεία του «Μπουφετζή» στο φινάλε με αυτοσχέδιους στίχους και με τη φωνητική συνοδεία μελών της ορχήστρας του Βασίλη Τσιτσάνη μαζί με τα ευτράπελα σχόλια της Νίνου για τους συνεργάτες της, αλλά και για τον μαγαζάτορα Τζίμη τον Χοντρό! 

Ιδού πώς περιγράφει την ιστορική αυτή ηχογράφηση ο Φίλιππος Δρακονταειδής στο οπισθόφυλλο του βινυλίου: «Το κέντρο Τζίμης ο Χοντρός καταστράφηκε από πυρκαγιά. Στη θέση του, στο τέλος της οδού Αχαρνών, βρίσκεται σήμερα το Πανόραμα. Στου Τζίμη του Χοντρού το μαγαζί τραγουδούσε με διαλείμματα, από το 1948 μέχρι το τέλος της ζωής της η Μαρίκα Νίνου.[…] Ετούτος ο δίσκος είναι αυτή ακριβώς η ζωντανή μαρτυρία που συμβαίνει να είναι και η μοναδική: πρόκειται για το συνηθισμένο πρόγραμμα μιας καθημερινής στα μέσα του 1955 στο κέντρο του Τζίμη του Χοντρού. Είναι η ηχογράφηση που έκαμε ερασιτέχνης θαμώνας του κέντρου μ’ ένα μαγνητόφωνο του καιρού εκείνου, έχοντας ακουμπήσει ένα μικρόφωνο κοντά στο πάλκο. Όλοι οι ήχοι είναι παρόντες: το σύνθημα της αρχής, το πέρασμα μιας μοτοσυκλέττας, οι παρεμβολές κι οι διακοπές των οργάνων, το σύνθημα του τέλους ("Ανοίχτε τα παράθυρα να φύγουν τα ντουμάνια…")».

Βασίλης Σκουλάς: Στο ξέσπασμα του φεγγαριού (2009)

Κλείνουμε το μικρό αυτό αφιέρωμα στο σπουδαίο Κρητικό λυράρη και τραγουδιστή Βασίλη Σκουλά με ένα διπλό ψηφιακό άλμπουμ που κυκλοφόρησε από τη Legend το 2009 και περιλαμβάνει 29 «ζωντανές» ηχογραφήσεις του καλλιτέχνη, οι οποίες κατά κάποιο τρόπο στοιχειοθετούν κι ένα είδος προσωπικού μουσικού πορτρέτου με τραγούδια που ανατρέχουν στο σύνολο της πολύχρονης διαδρομής του στο παραδοσιακό τραγούδι έχοντας μάλιστα μαζί του και εκλεκτούς φίλους που βρέθηκαν κατά καιρούς στο διάβα του. Το άλμπουμ επιγράφεται «Στο ξέσπασμα του φεγγαριού» και είναι ηχογραφημένο στο στούντιο με τη ζωντανή παρουσία κοινού αποτελούμενου από φίλους και γνωστούς. Γιαυτό και ο τίτλος συνοδεύεται από την επισήμανση: «Αναδρομή παρέα με τους φίλους μου». Ο ίδιος σημειώνει γι' αυτή τη δουλειά: «Τα περισσότερα από αυτά τα τραγούδια είχαν το ιερό χάρισμα ν' αγαπηθούν από νωρίς και να γίνουν ρίζες της ανάμνησης και της συγκίνησης ανθρώπων που χρόνια τώρα συντροφεύουν το μουσικό μου ταξίδι...».

Το υλικό του δίσκου διατρέχει την κρητική παράδοση και συνδυάζεται αρμονικά με ποικίλες «έντεχνες» συνθέσεις διαφόρων δημιουργών, όπως οι: Μιχάλης Νικολούδης, Πάνος Κωνσταντακόπουλος, Βαγγέλης Βέττας, Γιάννης Νικολάου, Μάριος Τόκας, Χρήστος Λεοντής, Κώστας Λειβαδάς, αλλά και Κρητικοί δημιουργοί, όπως οι: Κώστας Μουντάκης, Κώστας Βερνιδάκης, Βαγγέλης Μαρκογιαννάκης, Γιάννης Κουτσουρέλης, Πάρις Περυσινάκις και φυσικά ο ίδιος ο Βασίλης Σκουλάς. Τη μουσική επιμέλεια και την ενορχήστρωση υπογράφει ο Πάρις Περυσινάκις. Από το υλικό αυτό δε θα μπορούσε φυσικά να λείπει το εμβληματικότερο μουσικό και ποιητικό δημιούργημα της Κρήτης, ο «Ερωτόκριτος», από τον οποίο ακούγεται ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα με τη συμμετοχή του Μίλτου Πασχαλίδη. Συμμετέχουν επίσης οι ερμηνευτές Παντελής Θαλασσινός, Γεράσιμος Ανδρεάτος και Γιώτα Νέγκα.

Αξίζει, τέλος, να επισημάνουμε ότι λίγο μετά την έκδοση του δίσκου παίχτηκε στις κινηματογραφικές αίθουσες και η ομώνυμη δραματική ταινία του Στράτου Μακρίδη, όπου συμμετείχαν μεταξύ άλλων και οι ηθοποιοί: Γιάννης Βόγλης, Μπέτυ Λιβανού, Νίκος Βερλέκης και Τάνια Τρύπη. Η ταινία ήταν πλημμυρισμένη με τα τραγούδια του δίσκου και με τις φωνές του Βασίλη Σκουλά και της Γιώτας Νέγκα.