Γιάννης Παπαϊωάννου: Βαδίζω και παραμιλώ (2007)

Άλλη μια ενδιαφέρουσα συλλογή αυθεντικών ηχογραφήσεων του Γιάννη Παπαϊωάννου από τις δεκαετίες του '40 και '50, τότε που κυριαρχούσαν οι 78 στροφές για δίσκους γραμμοφώνου, εκδόθηκε το 2007 από την ΜΒΙ με τίτλο «Βαδίζω και παραμιλώ». Περιλαμβάνει 14 κλασικά τραγούδια του μεγάλου βάρδου του ρεμπέτικου, τα περισσότερα ερμηνευμένα από τον ίδιο, όπως το συνήθιζε.

Ανάμεσα στα κλασικά αυτά τραγούδια ξεχωρίζουν ασφαλώς μερικές στιγμές που έχουν μείνει στην ιστορία του ελληνικού πενταγράμμου, όπως το τραγούδι του τίτλου που έχει γνωρίσει πολλές νεότερες επανεκτελέσεις και φυσικά το σπουδαίο χασάπικο «Απ' της Ζέας το λιμάνι», ο περίφημος «Καπετάν Αντρέας Ζέππος» (που ήταν πραγματικό πρόσωπο και ένα είδος εργοδότη του συνθέτη όταν ασκούσε το επάγγελμα του ψαρά) και φυσικά η πολυτραγουδισμένη σε χορούς και πανηγύρια «Βαγγελίτσα». 

Όλα τα τραγούδια έχουν μουσική και στίχους του Γιάννη Παπαϊωάννου, εκτός από δύο («Μη με κοιτάς στα μάτια», «Απ' της Ζέας το λιμάνι») που έχουν στίχους του Μάρκου Βαμβακάρη και του Χαράλαμπου Βασιλειάδη αντίστοιχα. Εκτός από τον συνθέτη τραγουδούν επίσης: Οδυσσέας Μοσχονάς, Δημήτρης Περδικόπουλος, Πρόδρομος Τσαουσάκης, Στέλιος Καζαντζίδης, Ευάγγελος Σοκορέλης και Μάρκος Βαμβακάρης. Στις δεύτερες φωνές ακούγονται οι: Πόλυ Πάνου, Στέφανος Σπιτάμπελος, Θανάσης Ευγενικός, Χρήστος Λουρεντζής, Χρήστος Βλασσίου, Γιώργος Κωνσταντινίδης και Μαίρη Ζαννέτ.

Γιάννης Παπαϊωάννου: Οι μεγάλοι του ρεμπέτικου (1976)

Το καινούργιο μας αφιέρωμα παίρνει αφορμή από μια δυσάρεστη επέτειο. Σαν σήμερα, στις 3 Αυγούστου 1972, νωρίς τα χαράματα στο Πέραμα έχασε τη ζωή του από τροχαίο δυστύχημα ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους του κλασικού ρεμπέτικου της προπολεμικής και πρώτης μεταπολεμικής περιόδου, ο Γιάννης Παπαϊωάννου (1913-1972), επιστρέφοντας στο σπίτι του από το νυχτερινό μαγαζί στις Τζιτζιφιές, όπου εργαζόταν. Ήταν μόλις 59 χρονών.

Ο Γιάννης Παπαϊωάννου ήταν Μικρασιάτης (γεννήθηκε στην Κίο, στην περιοχή της Προποντίδας), αλλά μικρός ακόμη βρέθηκε στην Αθήνα μετά την Καταστροφή του 1922, όπου αναγκάστηκε από παιδί να μπει στη βιοπάλη. Η πρώτη του δουλειά ήταν ψαράς, αλλά στη συνέχεια καταπιάστηκε και με πολλά άλλα επαγγέλματα, όπως χαμάλης στο λιμάνι του Πειραιά, μαραγκός και οικοδόμος, ενώ - σύμφωνα με προσωπική του μαρτυρία - ήταν και πολύ καλός τερματοφύλακας! Παράλληλα έπαιζε μαντολίνο, ενώ κρυφά από την αυστηρή μητέρα του άρχισε να μαθαίνει μπουζούκι, ώσπου το 1933 σκάρωσε το πρώτο του τραγουδάκι, την περίφημη «Φαληριώτισσα», η οποία λίγα χρόνια αργότερα (μάλλον το 1937) δισκογραφήθηκε κιόλας και η μεγάλη επιτυχία που γνώρισε τον έστρεψε οριστικά στο τραγούδι, το οποίο πλούτισε με σπουδαία λαϊκά τραγούδια που γνώρισαν πανελλήνια απήχηση. Ιδού μερικά: «Φαληριώτισσα», «Μοδιστρούλα», «Πριν το χάραμα», «Απ' της Ζέας το λιμάνι», «Σβήσε το φως να κοιμηθούμε», «Άνοιξε, άνοιξε γιατί δεν αντέχω», «Ανδρέας Ζέππος», «Μες στην Πόλης τα στενά», «Βαδίζω και παραμιλώ» και πολλά άλλα. Ήδη πριν από τον πόλεμο είχε ενταχθεί για ένα διάστημα στην περίφημη «ρεμπέτικη τετράδα» του Μάρκου Βαμβακάρη και του Στράτου Παγιουμτζή, ενώ μεταπολεμικά (στις αρχές του '50) έγινε ο πρώτος λαϊκός καλλιτέχνης που πέρασε τον Ατλαντικό κι έκανε εμφανίσεις στον απόδημο ελληνισμού της Αμερικής. Από τα μέσα της δεκαετίας του '50 γνωρίστηκε με τον Βασίλη Τσιτσάνη κι άρχισε έτσι μια μακροχρόνια φιλία και συνεργασία που κράτησε ως τον αδόκητο θάνατό του.

Από την εξαιρετική δισκογραφική σειρά «Οι μεγάλοι του ρεμπέτικου» που εκδόθηκε στα μέσα της δεκαετίας του '70 από τη Minos (Margo) με την εγγυημένη επιμέλεια του Κώστα Χατζηδουλή ο υπ' αριθμόν 4 δίσκος ήταν αφιερωμένος στον Γιάννη Παπαϊωάννου με 14 αυθεντικές ηχογραφήσεις γραμμοφώνου της περιόδου 1935-1950. Ανάμεσά τους και μερικά από τα ωραιότερα τραγούδια του, όπως: «Φαληριώτισσα», «Μοδιστρούλα» και «Όταν δω τα δυο σου μάτια». Βασικός ερμηνευτής είναι ο ίδιος ο συνθέτης, ενώ μαζί του ακούγονται και άλλοι σπουδαίοι βάρδοι του αυθεντικού ρεμπέτικου, όπως ο Στράτος Παγιουμτζής, ο Οδυσσέας Μοσχονάς, η Σωτηρία Μπέλλου, ο Σπύρος Ευσταθίου και ο Ηλίας Ποτοσίδης. Στη συλλογή περιλαμβάνονται και δυο οργανικά θέματα και μάλιστα με τον ίδιο τίτλο, αλλά με διαφορετικό σκοπό («Σέρβικο σμυρνέικο»).

Δήμος Μούτσης: Πέντε δίσκοι 45 στροφών (1967-1972)

Πριν από 88 χρόνια ακριβώς, στις 2 Αυγούστου 1938, γεννήθηκε στον Πειραιά ο εκλεκτός συνθέτης Δήμος Μούτσης (1938-2024), ένας από τους κορυφαίους τραγουδοποιούς που έβγαλε το ελληνικό πεντάγραμμο, δημιουργός εξαίρετων τραγουδιών που αγαπήθηκαν πολύ κι έχουν γίνει πλέον κλασικά γνωρίζοντας μάλιστα πολλαπλές επανεκτελέσεις στη δισκογραφία, αλλά και στα ζωντανά προγράμματα.

Η καριέρα του Δήμου Μούτση διακρίνεται σε δύο μεγάλες φάσεις που θα μπορούσαμε να τις θεωρήσουμε ετερόκλητες, αν δεν υπήρχε ο συνεκτικός δεσμός της μελωδικής τους βάσης και του χαρακτηριστικού ύφους του συνθέτη που τελικά καταφέρνει να τις ενοποιεί μια χαρά. Η «λαϊκή» περίοδός του ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του '60, ουσιαστικά το 1967, όταν εντάχθηκε στο δυναμικό της Columbia και γνωρίστηκε με τον Νίκο Γκάτσο, με τον οποίο θα γράψει δεκάδες υπέροχα λαϊκά τραγούδια, ως τα τέλη της επόμενης δεκαετίας που οριοθετείται με το άλμπουμ «Δρομολόγιο», όπου ξανασυντάται μετά από ένα διάλειμμα με τον Νίκο Γκάτσο. Η δεύτερη φάση διαπλέκεται αρχικά με την πρώτη, αφού τοποθετείται στα μέσα της δεκαετίας του '70 με τον σημαντικό κύκλο μελοποιημένης ποίησης «Τετραλογία», αλλά παγιώνεται μετά το 1981 με τον οριακό δίσκο «Φράγμα» και ολοκληρώνεται το 1994 με το άλμπουμ «Για πούλημα λοιπόν» που αποτέλεσε το κύκνειο δισκογραφικό του άσμα, αφού στα 30 χρόνια που έζησε ακόμη δεν ξαναμπήκε στο στούντιο για καινούργια τραγούδια! 

Η πρώτη πενταετία της «λαϊκής» φάσης του Δήμου Μούτση κυριαρχείται από ηχογραφήσεις για δίσκους 45 στροφών που τότε ακόμη αποτελούσαν τον κυριότερο φορέα ήχου για το ευρύ κοινό. Από την πενταετία λοιπόν 1967-1972 έχω επιλέξει πέντε δισκάκια 45 στροφών με δέκα πασίγνωστα τραγούδια του συνθέτη που ερμηνεύουν τρεις από τους αγαπημένους του τραγουδιστές, η Βίκυ Μοσχολιού, ο Σταμάτης Κόκοτας και ο Μανώλης Μητσιάς. Τα τρία πρώτα δισκάκια («Βρέχει ο θεός» / «Πήρες το μεγάλο δρόμο», «Σ' έβλεπα στα μάτια» / «Πού να 'βρω ταχυδρόμο, «Φανή» / «Κράτησα μια σπίθα») κυκλοφόρησαν τη διετία 1967-1968 κι έχουν στίχους του Νίκου Γκάτσου, στο δισκάκι του 1970 («Με το πρώτο λεωφορείο» / «Δρόμο το δρόμο») οι στίχοι μοιράζονται μεταξύ Γιάννη Λογοθέτη και Νίκου Γκάτσου, ενώ το 5ο δισκάκι («Παναγιά μου Γρηγορούσα» / «Το ρούχο σου το θαλασσί») που κυκλοφόρησε το 1972 έχει στίχους του Μάνου Ελευθερίου και είναι και το μοναδικό που φέρει τη σφραγίδα της δισκογραφικής εταιρείας Olympic (Philips), όπου είχε ήδη μεταγραφεί ο συνθέτης από την προηγούμενη χρονιά έχοντας ολοκληρώσει τη συνεργασία του με την Columbia.

Μαίρη Λίντα: Περασμένες μου αγάπες... (2005)

Έφυγε χθες από τη ζωή, πλήρης ημερών διανύοντας ήδη το 91ο έτος της ζωής της, η Μαίρη Λίντα (1935-2026), κατά κόσμον Μαίρη Δημητροπούλου, μια κορυφαία λαϊκή ερμηνεύτρια με υπέροχο φωνητικό χρώμα που λάμπρυνε το ελληνικό πεντάγραμμο επί πολλές δεκαετίες, ιδιαίτερα όμως κατά το διάστημα που συμπορεύτηκε στο πεντάγραμμο και στη ζωή με τον αξεπέραστο δεξιοτέχνη του μπουζουκιού Μανώλη Χιώτη (1957-1966), δίπλα στον οποίο μάλιστα έχει αποθανατιστεί η ζωντανή παρουσία της στο πάλκο μέσω του παλιού ελληνικού κινηματογράφου κατά το πρώτο μισό της δεκαετίας του '60.

Η Μαίρη Λίντα βρέθηκε για πρώτη φορά στο λαϊκό πάλκο το 1952, ενώ την επόμενη χρονιά πρωτομπήκε στο στούντιο ηχογραφώντας το πρώτο της τραγούδι με τίτλο «Ήρθε ο χειμώνας» του Κώστα Καπλάνη, ενώ την ίδια χρονιά ηχογράφησε για τις 78 στροφές και τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη, αλλά και του Μανώλη Χιώτη, πολύ πριν οι δυο τους σχηματίζουν εκείνο το αχώριστο δίδυμο που αγαπήθηκε τόσο πολύ από το ελληνικό κοινό. Μεγάλη στιγμή της καριέρας της στάθηκε η συνεργασία της με τον Μίκη Θεοδωράκη συμμετέχοντας στον κύκλο τραγουδιών «Αρχιπέλαγος» (1960-1961), απ' όπου ξεπήδησαν κοσμαγάητες επιτυχίες, όπως: «Απαγωγή», «Σε πότισα ροδόσταμο», «Αν θυμηθείς τ' όνειρό μου» και άλλες. Μάλιστα το 1963 αξιώθηκε να ερμηνεύσει υπό την καθοδήγηση του ίδιου του Μίκη σε δεύτερη (αλλά αξεπέραστη) εκτέλεση ολόκληρο τον κύκλο «Επιτάφιος» σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου, τον οποίο είχαν ήδη ερμηνεύσει η Νάνα Μούσχουρη και ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης. Την ίδια εποχή είχε και ποικίλες άλλες συνεργασίες με κορυφαίους συνθέτες, όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Γιάννης Μαρκόπουλος, Γιώργος Ζαμπέτας, ο Κώστας Καπλάνης, ο Γιάννης Καραμπεσίνης και άλλοι. Ο χωρισμός της με τον Μανώλη Χιώτη ανέκοψε απότομα τη λαμπρή αυτή πορεία και η καριέρα της πήρε την κατιούσα, χωρίς πάντως να πάψει ποτέ να βρίσκεται στο προσκήνιο και να ηχογραφεί καινούργια τραγούδια συνεργαζόμενη με νεότερους συνθέτες, όπως ο Γιάννης Σπανός, ο Γιώργος Κριμιζάκης, ο Βαγγέλης Πιτσιλαδής, ο Αλέκος Χρυσοβέργης, ο Σπύρος Παπαβασιλείου και άλλοι.

Το 2005 η δισκογραφική εταιρεία EMI Capitol στο πλαίσιο της σειράς Original Masters εξέδωσε ένα αφιέρωμα στις μεγάλες ηχογραφήσεις της Μαίρης Λίντα σε διπλό δίσκο με τίτλο «Περασμένες μου αγάπες» που περιλαμβάνει συνολικά 42 τραγούδια από τη χρυσή της εποχή, δηλαδή τη δεκαπενταετία 1953-1968. Ο πρώτος δίσκος είναι αφιερωμένος αποκλειστικά σε συνθέσεις του Μανώλη Χιώτη ηχογραφημένες κατά το διάστημα 1956-1964, όπου θα βρούμε μερικές κλασικές στιγμές, όπως: «Ηλιοβασιλέματα», «Περασμένες μου αγάπες», «Μοιάζεις και συ σαν θάλασσα», «Πολλές φορές», «Η σκούνα», «Εσύ είσαι η αιτία που υποφέρω», «Αφού το θες», «Λαός και Κολωνάκι», «Δε θέλω πια να ξαναρθείς». Ο δεύτερος δίσκος είναι αφιερωμένες στις συνεργασίες της ερμηνεύτριας με άλλους συνθέτες, όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Γιάννης Μαρκόπουλος, ο Βασίλης Τσιτσάνης, ο Γιώργος Ζαμπέτας και άλλοι. Παραδόξως απουσιάζει εντελώς η μικρή αλλά εμβληματική συνεργασία της με τον Μάνο Χατζιδάκι που απέφερε υπέροχα τραγούδια («Ξημερώνει», «Κάνε το πόνο σου χαρά», «Θαλασσοπούλια», «Τραγούδι της Σειρήνας», «Άστρο της Ανατολής»).

Ο Γιάννης Πουλόπουλος στη Minos: Μια ζωή τραγούδια (1989)

Αν με το άλμπουμ «Μια φορά θυμάμαι» (1982) ο Γιάννης Πουλόπουλος προτίμησε να μας δώσει τη δική του άποψη σε ένα υλικό που δεν είχε ερμηνεύσει πρώτος ο ίδιος, αλλά άλλοι συνάδελφοί του από τα πρώτα χρόνια της καριέρας του, με το άλμπουμ «Μια ζωή τραγούδια» - που κυκλοφόρησε το 1989 και αποτελεί την αποχαιρετιστήρια συνεργασία του με τη Minos που είχε ξεκινήσει από τα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας - αποφάσισε να φρεσκάρει το προσωπικό του ρεπερτόριο από την εποχή της Lyra ανθολογώντας 24 αγαπημένα τραγούδια που ο ίδιος είχε ερμηνεύσει σε πρώτη εκτέλεση και που αποτελούσαν τη μεγάλη καλλιτεχνική του προίκα σε ολόκληρη την καριέρα του.

Πρόκειται για ένα διπλό αναλογικό άλμπουμ (που στην ψηφιακή του επανέκδοση έγινε μονό) μοιρασμένο σε δυο ευδιάκριτες ενότητες. Η πρώτη περιλαμβάνει κλασικά τραγούδια που συνέθεσαν διάφοροι συνθέτες κατά το δεύτερο μισό της δεκαετίας του '60 ως τις αρχές του '70 και συγκεκριμένα οι συνθέτες: Μάνος Λοΐζος, Σταύρος Κουγιουμτζής, Γιάννης Σπανός, Γιάννης Γλέζος, Γιώργος Ζαμπέτας, Λίνος Κόκοτος και Γιώργος Κατσαρός. Ανάμεσα στα κλασικά αυτά τραγούδια δεσπόζουν τα υπέροχα: «Καράβια αλήτες», «Όσα δε βάνει ο λογισμός», «Ένα μαχαίρι», «Μη μου θυμώνεις μάτια μου», «Ήρθες εψές», «Από έρωτα πεθαίνουν τα κλαριά». Η δεύτερη ενότητα είναι αφιερωμένη αποκλειστικά στην εμβληματική συνεργασία του ερμηνευτή με τον Μίμη Πλέσσα που ξεκίνησε το 1967 κι απέφερε μερικά από τα πιο αγαπημένα τραγούδια όχι μόνο του συγκεκριμένου ερμηνευτή, αλλά και συνολικά του ελληνικού πενταγράμμου, όπως: «Ξημερώνει Κυριακή», «Η Μυρσίνη βάζει τ' άσπρα», «Το άγαλμα», «Βρέχει πάλι απόψε», «Έπεφτε βαθιά σιωπή», «Όλα δικά σου», «Έκλαψα χτες», «Καμαρούλα», «Θα πιω απόψε το φεγγάρι».  

Το υλικό είναι ενορχηστρωμένο πάνω σε ένα μάλλον ενοχλητικό ηλεκτρονικό καμβά που αφαιρεί δυστυχώς μεγάλο μέρος από τη γοητεία των σπουδαίων αυτών τραγουδιών. Το πρώτο μέρος επιμελήθηκε ο Χάρης Ανδρεάδης, ενώ το δεύτερο ο ίδιος ο Μίμης Πλέσσας, ο οποίος - πάντα γενναιόδωρος προς τους συνεργάτες του - δε δίστασε να αποθεώσει την ερμηνεία του Πουλόπουλου - σε μια φάση που ήταν πλέον χωρίς επιστροφή η φθορά της φωνής του - με λόγια σαν κι αυτά: «Σ' όλη τη διάρκεια της πραγματοποίησης αυτού του δίσκου ανακάλυπτα συνεχώς καινούργιες δυνατότητες που ολοκλήρωναν τη σημερινή τους έκφραση. Η ωριμότης και οι φωνητικές δυνατότητες του Γιάννη Πουλόπουλου συμπλήρωσαν θαυμαστά την προσπάθειά μας να δώσουμε στα τραγούδια αυτά την πνοή της εποχής με την ελπίδα πως θα κρατήσουν την αγάπη σας».

Νέστορας Μάτσας: Συλλογή τραγουδιών (1959-1974)

Σαν σήμερα, στις 28 Ιουνίου 2012, έφυγε από τη ζωή ένας ξεχωριστός άνθρωπος των τεχνών και των γραμμάτων που άφησε σημαντικό έργο, κυρίως ως συγγραφέας. Ο λόγος για τον Νέστορα Μάτσα (1935-2012), αδελφό του γνωστού ηθοποιού Αρτέμη Μάτσα, έναν δημιουργό που δραστηριοποιήθηκε έντονα και στο πεδίο της σκηνικής τέχνης ως σεναριογράφος και σκηνοθέτης. 

Πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα το 1951 δημοσιεύοντας διηγήματα στο περιοδικό Νέα Εστία, ενώ το 1954 εκδόθηκε η πρώτη συλλογή διηγημάτων του με τίτλο «Άνθρωποι των χαμένων παραδείσων», για να ακολουθήσουν πάμπολλα ακόμη συγγραφικά πονήματα που περιλαμβάνουν διηγήματα, μυθιστορήματα, βιογραφίες και παιδικά βιβλία, πολλά από τα οποία τιμήθηκαν με σημαντικά βραβεία. 

Στον κινηματογράφο η κύρια συμβολή του έχει να κάνει με μια μεγάλη σειρά ντοκιμαντέρ λαογραφικού και εθνογραφικού περιεχομένου, ενώ ανάλογες εκπομπές παρουσίασε και στην τηλεόραση. Σκηνοθέτησε επίσης και κάμποσες ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου, όπως: «Τα σκαλοπάτια της ζωής» (1962), «Το μεροκάματο του πόνου» (1963), «Τα παλιόπαιδα» (1963), «Δρόμος χωρίς σύνορα» (1964), «Το κορίτσι της Κυριακής» (1964), «Ο επαναστάτης» (1965), «Ο μετανάστης» (1965), «Αν όλες οι γυναίκες του κόσμου» (1967) και άλλες.

Μία άλλη λιγότερο έως ελάχιστα γνωστή δραστηριότητα του Νέστορα Μάτσα ήταν η στιχουργική, καθώς στην ελληνική δισκογραφία καταγράφονται αρκετά σκόρπια τραγούδια με δικούς του στίχους, κυρίως για τις 45 στροφές, κατά το διάστημα 1959-1974. Πρόκειται για τραγούδια που κινούνται μεταξύ ελαφρού, ποπ και λαϊκού ήχου και τη μουσική τους υπογράφουν γνωστοί συνθέτες, όπως ο Τάκης Μωράκης, ο Κώστας Καπνίσης, ο Μίμης Πλέσσας, ο Γιώργος Μητσάκης, ο Γιώργος Κατσαρός, ο Γιάννης Καραμπεσίνης και ο Γιώργος Γεωργιάδης. Τα ερμηνεύουν οι: Νάντια Κωνσταντοπούλου, Τρίο Μπελκάντο, Βίκυ Μοσχολιού, Ζωή Φυτούση, Ντόρα Γιαννακοπούλου, Φρύνη, Χριστίνα, Χάρις Αλεξίου και Κώστας Σμοκοβίτης. 

Αξίζει να επισημάνουμε ότι το 1974 εκδόθηκε από τη Minos το άλμπουμ «Το μεγάλο τραγούδι» βασισμένο σε ψαλμούς του Δαβίδ που μελοποίησε ο συνθέτης Γιώργος Γεωργιάδης. Τη νεολελληνική απόδοση των ψαλμών συνυπογράφουν ο Νέστορας Μάτσας και ο Γιάννης Συλλάνταβος.

Γιάννης Μαρκόπουλος: Το τραγούδι των Ελλήνων (1991)

Έχουμε τονίσει επανειλημμένα την τεράστια συμβολή του συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου στην ανάδειξη της ζωντανής μας παράδοσης, κυρίως μέσα από το πρωτότυπο δημιουργικό του έργο με τη μεγαλόπνοη ιδέα της «επιστροφής στις ρίζες» που υιοθέτησε από τις αρχές της δεκαετίας του '70 χτίζοντας πάνω της ένα γιγαντιαίο έργο βασισμένο στο συνδυασμό των παραδοσιακών δρόμων με τους κανόνες του έντεχνου τραγουδιού και με την επιστράτευση της υψηλής ποίησης ως βασικού νοηματοδότη αυτής της νέας φόρμας.

Ωστόσο δεν είναι λίγες και οι περιπτώσεις που ο συνθέτης έσκυψε ευλαβικά στην παράδοση επαναφέροντας στο προσκήνιο αυτούσιες μελωδίες διαχρονικής ομορφιάς μέσα από προσεγμένες ενορχηστρωτικές προσεγγίσεις, ώστε το τραγούδι των ανώνυμων δημιουργών της παράδοσής μας να ξαναβρεί τη χαμένη του ταυτότητα απαλλαγμένο από τις αυθαίρετες παρεμβάσεις που επέφερε η αγοραία χρήση του. Ξεπερνώντας λοιπόν την αρχική του ματιά στην κρητική παράδοση με τα περίφημα «Ριζίτικα» (1971) προχώρησε στο επόμενο μεγάλο βήμα το 1980 με τις «Ρίζες», όπου πλέον το τραγούδι παίρνει την καθαρή του μορφή χωρίς ενορχηστρωτικές παρεμβάσεις, επανέρχεται εκ νέου το 1987 με την «Τολμηρή επικοινωνία» και καταλήγει στο μεγάλο κύκλο «Το τραγούδι των Ελλήνων» το 1991.

Το διπλό άλμπουμ «Το τραγούδι των Ελλήνων» αποτελεί τη δισκογραφική αποτύπωση δύο συναυλιών του συνθέτη υπό την αιγίδα του θεατρικού εργαστηρίου Ανάβασις που δόθηκαν στις 29 και 30 Νοεμβρίου 1991 στο θέατρο Παλλάς, όπου και ηχογραφήθηκαν ζωντανά. Το πρόγραμμα περιλάμβανε μια ευρεία ανθολογία παραδοσιακών τραγουδιών απ' όλες τις περιοχές του ελληνισμού σε μια προσπάθεια να αναδειχθεί η μελωδική ομορφιά, η ιστορία και η γνήσια ψυχή των πανελλήνων μέσα από ένα υλικό που διατρέχει το χωροχρόνο και φτάνει ολοζώντανο ως τις μέρες μας γυρεύοντας εναγώνια τη θέση του ανάμεσα στους σύγχρονους φορείς αυτής της μακράιωνης παράδοσης. Ο συνθέτης δούλεψε με σεβασμό και γνώση το υλικό του έχοντας και την επιστημονική υποστήριξη ανθρώπων που έχουν αφιερώσει τη ζωή τους σ' αυτό τον τομέα, όπως ο Παναγιώτης Μυλωνάς, ο Παναγιώτης Κουνάδης και ο Γιώργος Κωνστάντζος. Ένα τεράστιο επιτελείο 220 ερμηνευτών, οργανοπαικτών και χορευτών βρέθηκε επί σκηνής για τη διεκπεραίωση της μεγάλης αυτής παραγωγής. Ανάμεσά τους και μερικοί από τους γνωστότερους θεράποντες του παραδοσιακού μα ςτραγουδιού, όπως η οικογένεια Κονιτόπουλων, ο Θανάσης Δοϊτσίδης, ο Θανάσης Σκορδαλός, ο Δημήτρης Βάγιας, ο Χαράλαμπος Γαργανουράκης, η χορωδία του Παναγιώτη Μυλωνά και πολλοί άλλοι.

Το πρόγραμμα προλογίζει ο ίδιος ο Γιάννης Μαρκόπουλος, ο οποίος είχε και τη συνολική σχεδίαση της παράστασης. Το έργο είναι αφιερωμένο στον μεγάλο αρχαιολόγο Μανώλη Ανδρόνικο.

Γιάννης Μαρκόπουλος: 30 Χρυσές Επιτυχίες (1980)

Συμπληρώνονται σήμερα τρία χρόνια από την αποδημία του κορυφαίου συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου (1939-2023), ενός πολυδιάστατου δημιουργού που διέγραψε μια λαμπρή διαδρομή στο ελληνικό τραγούδι επί έξι δεκαετίες συνεχούς και γόνιμης παρουσίας από τις αρχές της δεκαετίας του '60 που πρωτοεμφανίστηκε. Στα πρώτα χρόνια του πειραματίστηκε πάνω στο λαϊκό ήχο με μια υπέροχη ανθοφορία πανέμορφων τραγουδιών γραμμένων κυρίως για τον ελληνικό κινηματογράφο και στη συνέχεια συνέλαβε και υλοποίησε αριστοτεχνικά τη μεγαλόπνοη ιδέα της λεγόμενης «επιστροφής στις ρίζες» με το μπόλιασμα του παραδοσιακού και του «έντεχνου» ήχου που τον οδήγησε στη δημιουργία μιας μεγάλης σειράς εμβληματικών συνθέσεων που καλύπτουν ολόκληρη τη δεκαετία του '70, αρχής γενομένης με τον κύκλο «Ήλιος ο Πρώτος» (1969) σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη και στη συνέχεια με σημαντικές μελοποιήσεις και άλλων ποιητών και εκλεκτών στιχουργών μας (Γιώργος Σεφέρης, Διονύσιος Σολωμός, Μιχάλης Κατσαρός, Κ.Χ. Μύρης, Γιώργος Χρονάς, Μάνος Ελευθερίου, Γιώργος Σκούρτης, Μιχάλης Φακίνος, Κώστας Βίρβος, Πάνος Θεοδωρίδης κ.ά.).

Το 1980 η Columbia εξέδωσε μια μεγάλη αφιερωματική σειρά με τίτλο «30 Χρυσές Επιτυχίες» εν είδει εκτενών πορτρέτων των σημαντικών δημιουργών του ρεπερτορίου της. Το αντίστοιχο αφιέρωμα στον Γιάννη Μαρκόπουλο περιλαμβάνει μερικές ξεχωριστές στιγμές του συνθέτη από το σπουδαίο έργο του κατά τη δεκαετία της μεγάλης του ακμής (1969-1979). Πρόκειται για μια σειρά μεγάλων τραγουδιών από τους κύκλους: «Ήλιος ο Πρώτος» (1969), «Χρονικό» (1970), «Ριζίτικα» (1971), «Διάλειμμα» (1972), «Ιθαγένεια» (1972), «Τραγούδια του νέου πατέρα» (1972), «Ο Στράτης Θαλασσινός ανάμεσα στους αγάπανθους» (1973), «Θητεία» (1974), «Θεσσαλικός κύκλος» (1974), «Μετανάστες» (1974), «Ανεξάρτητα» (1975), «Αφιέρωμα» (1975), «Who Pays the Ferryman» (1978) και «Σεργιάνι στον κόσμο» (1979). Τραγουδούν: Βίκυ Μοσχολιού, Νίκος Ξυλούρης, Λάκης Χαλκιάς, Χαράλαμπος Γαργανουράκης, Τάνια Τσανακλίδου, Βασιλική Λαβίνα, Ηλίας Κλωναρίδης, Ιωάννα Κιουρτσόγλου και ο συνθέτης.

Δύο επισημάνσεις για την έκδοση: Πρώτον, τα οκτώ από τα τριάντα τραγούδια της συλλογής ερμηνεύονται σε δεύτερη εκτέλεση από τους Νίκο Ξυλούρη («Ζαβαρακατρανέμια», «Τα παιδιά», «Το καφενείον Η Ελλάς», «Την εικόνα σου»), Ηλία Κλωναρίδη («Η μάνα του Αλέξανδρου», «Ο σκλάβος») και Βασιλική Λαβίνα («Τα λόγια και τα χρόνια», «Παραπονεμένα λόγια»). Αυτό έγινε είτε γιατί οι αρχικές πρώτες εκτελέσεις ανήκαν σε άλλη δισκογραφική εταιρεία (τα τραγούδια που επανεκτέλεσε ο Ξυλούρης), είτε λόγω της κακής σχέσης που συνθέτη με τον βασικό ερμηνευτή των υπόλοιπων τραγουδιών (Γιώργο Νταλάρα) μετά την έκδοση του δίσκου «Σεργιάνι στον κόσμο» (1979), ο οποίος άλλωστε είχε εκδοθεί από τη Minos, πριν οι δυο εταιρείες συνενωθούν. Δεύτερον, η ψηφιακή επανέκδοση του αρχικού διπλού βινυλίου σε μονό δίσκο ακτίνας δυστυχώς περιόρισε το υλικό σε δεκαεννέα μόλις τραγούδια, αφαιρώντας τα υπόλοιπα ένδεκα. Πραγματική σφαγή!

Δημήτρης Πουλικάκος: Live (2006)

Ήδη από την έκδοση του άλμπουμ «Ο θείος Νώντας ξέρει...» (1998) και σε όλη την πρώτη δεκαετία του 2000 η δισκογραφική παρουσία του Δημήτρη Πουλικάκου δεν μας πρόσφερε καινούργιες συνθέσεις, αλλά ήταν περιορισμένη σε κυκλοφορίες συλλογών παλιότερου υλικού ή ζωντανές ηχογραφήσεις του παρελθόντος. Σ' αυτό το διάστημα λοιπόν εκδόθηκαν διαδοχικά οι εξής δίσκοι με τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά: «Οι διακοπές του θείου Νώντα» (2001), «Αδέσποτα Σκυλιά» (2004), «14 μεγάλα τραγούδια» (2006), «Δημήτρης Πουλικάκος Live» (2006), «Τα παιδία παίζει» (2009) και «Νοσταλγοί του Rock 'n' Roll» (2010).

Το άλμπουμ «Δημήτρης Πουλικάκος Live» εκδόθηκε το 2006 από την MBI και αποτελεί μια συλλογή ζωντανών ηχογραφήσεων του καλλιτέχνη που πραγματοποιήθηκαν με πρόχειρα μέσα σε διάφορους χώρους και διαφορετικούς χρόνους, καθώς ανατρέχουν ως τις την εποχή των πρώτων βημάτων του στη δισκογραφία με το συγκρότημα MGC στα τέλη της δεκαετίας του '60. Το παλιότερο κομμάτι της συλλογής είναι το «Γύρω γύρω στη σκοπιά» από ηχογράφηση του 1969 στις Σπέτσες, ένα τραγούδι που αποτελεί ελληνική προσαρμογή του κλασικού «All Along He Watch-Tower» του Bob Dylan, το οποίο δυο χρόνια αργότερα το έκανε πασίγνωστο στο ελληνικό κοινό ο Διονύσης Σαββόπουλος με τη δική του ελληνική προσαρμογή («Ο παλιάτσος κι ο ληστής»). Αξιοπρόσεκτη στιγμή επίσης αποτελεί το εναρκτήριο «Το '69 με κάποιο φίλο», σύνθεση του Παύλου Σιδηρόπουλου από το άλμπουμ «Φλου» (1979), εδώ ζωντανά εκτελεσμένο στο Ρόδον το χειμώνα του 1991 με τη συμμετοχή των Απροσάρμοστων. Άλλη μια ενδιαφέρουσα στιγμή είναι το τραγούδι «Cold Turkey», σύνθεση του John Lennon, καθώς και το ακροτελεύτιο τραγούδι με το σουρρεαλιστικό τίτλο «Το ξεχασμένο πηγάδι καραδοκούσε το θύμα του» από ζωντανή ηχογράφηση στη μπουάτ Κύτταρο το 1986. Τα περισσότερα πάντως τραγούδια του άλμπουμ προέρχονται από τη μεγάλη συναυλία του Πουλικάκου στο Λυκαβηττό το καλοκαίρι του 1991.

Χαράλαμπος Βασιλειάδης (Τσάντας): 30 Χρόνια Τραγούδια

Συμπληρώνονται σήμερα 56 χρόνια από την αποδημία ενός από τους μεγαλύτερους και παραγωγικότερους στιχουργούς που ανέδειξε το ελληνικό τραγούδι συνολικά και το λαϊκό ειδικότερα. Ο λόγος για τον σπουδαίο Χαράλαμπο Βασιλειάδη (1902-1970), γνωστό στο παλιό λαϊκό σινάφι ως Τσάντα ή και Ταμβάκη, ο οποίος έφυγε από τη ζωή στις 16 Μαΐου 1970, αφού πρόλαβε να μας χαρίσει εκατοντάδες υπέροχα τραγούδια. Υπολογίζεται ότι έγραψε κάπου 1500-2000 τραγούδια από το 1939 που πρωτοεμφανίστηκε στο χώρο, αν και η κακή του συνήθεια να μοιράζει έναντι ευτελούς τιμήματος τους στίχους του ανεξέλεγκτα στους πάντες δεν βοηθάει στην πλήρη καταγραφή της δουλειάς του, αφού επισήμως εμφανίζεται ως στιχουργός μόλις μερικών δεκάδων τραγουδιών! Ουσιαστικά η περίπτωσή του αποτελεί μιαν άλλη εκδοχή της περίπτωσης της Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου, η οποία πάντως εκ των υστέρων στάθηκε πιο τυχερή στην τελική εξακρίβωση των τραγουδιών της.

Ο Βασιλειάδης ήταν ένας καλλιεργημένος άνθρωπος, γνώριζε ξένες γλώσσες κι έκανε μεταφράσεις ξένων βιβλίων στα ελληνικά, πριν αποφασίσει να αφοσιωθεί αποκλειστικά στο τραγούδι, όπου πρωτοεμφανίστηκε λίγο πριν από τον πόλεμο συνεργαζόμενος αρχικά με τον Στελλάκη Περπινιάδη, ενώ σύντομα ανέπτυξε ευρείες συνεργασίες με όλο το ρεμπέτικο σινάφι και κυρίως με τον Γιάννη Παπαϊωάννου, με τον οποίο έγραψε πολλά λαϊκά αριστουργήματα («Πριν το χάραμα», «Άνοιξε άνοιξε», «Απ' της Ζέας το λιμάνι», «Σβήσε το φως τα κοιμηθούμε»). Συνθέτες του ρεμπέτικου, του ελαφρού και του λαϊκού τραγουδιού έγραψαν μερικά από τα ωραιότερα τραγούδια τους πάνω σε στίχους δικούς του. Ιδού μερικά ονόματα: Βασίλης Τσιτσάνης, Νίκος Γούναρης, Απόστολος Καλδάρας, Στέλιος Χρυσίνης, Γεράσιμος Κλουβάτος, Γιώργος Λαύκας, Απόστολος Χατζηχρήστος, Θόδωρος Δερβενιώτης, Μιχάλης Γενίτσαρης, Νάκης Πετρίδης, Αντώνης Κατινάρης, Γρηγόρης Μπιθικώτσης και πολλοί άλλοι. 

Άφησα σκόπιμα έξω από αυτόν τον κατάλογο τον Γιώργο Ζαμπέτα, γιατί η συνάντησή του με τον Χαράλαμπο Βασιλειάδη αποτελεί ένα ξεχωριστό κεφάλαιο. Η συνεργασία των δύο απέφερε γύρω στα 140 τραγούδια και υπήρξε καταλυτική για την πορεία του μεγάλου λαϊκού δημιουργού, αφού μαζί του ξεκίνησε το 1953 με το τραγούδι «Σαν σήμερα, σαν σήμερα» και είναι αυτός που έγραψε το τελευταίο μεγάλο τραγούδι του στιχουργού, αν και μετά το θάνατό του, το περίφημο «Πού 'σαι Θανάση». Αυτή η εικοσάχρονη συμπόρευση διανθίστηκε με πάμπολλες υπέροχες κορυφώσεις, όπως: «Ήρθα κι απόψε στα σκαλοπάτια σου», «Τα δειλινά», «Πάει πάει», «Άκου τ' αηδόνια», «Το καράβι», «Αγωνία», μαζί με τα πιο χαρακτηριστικά εύθυμα τραγούδια του συνθέτη («Ο κυρ Αλέκος», «Ο αράπης», «Ο μαθητής», «Πατέρα κάτσε φρόνιμα»).

Η αφιερωματική συλλογή που ετοίμασα για τον μεγάλο στιχουργό περιλαμβάνει 22 από τα πιο γνωστά και χαρακτηριστικά τραγούδια του ανθολογημένα από ηχογραφήσεις της περιόδου 1946-1973. Χωρίζεται άτυπα σε δύο μικρές ενότητες: Η πρώτη καλύπτει την περίοδο 1946-1960 με τραγούδια των μεγάλων δημιουργών του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού: Γιάννης Παπαϊωάννου, Βασίλης Τσιτσάνης, Απόστολος Καλδάρας, Απόστολος Χατζηχρήστος, Στέλιος Χρυσίνης, Πάνος Γαβαλάς και Νίκος Μεϊμάρης. Η δεύτερη ενότητα είναι αφιερωμένη αποκλειστικά στη συνεργασία του στιχουργού με τον Γιώργο Ζαμπέτα που καλύπτει ολόκληρη τη δεκαετία του '60 (1960-1973). Όλα τα τραγούδια ακούγονται στις αυθεντικές πρώτες τους εκτελέσεις, αν και και πολλά από αυτά έγιναν γνωστότερα με νεότερες εκτελέσεις. Ερμηνεύουν οι: Στελλάκης Περπινιάδης, Οδυσσέας Μοσχονάς, Πρόδρομος Τσαουσάκης, Σωτηρία Μπέλλου, Ιωάννα Γεωργακοπούλου, Ρένα Στάμου, Ρένα Ντάλια, Πάνος Γαβαλάς, Απόστολος Χατζηχρήστος, Βασίλης Τσιτσάνης, Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Πέτρος Αναγνωστάκης, Γιώργος Ζαμπέτας, Μαίρη Λίντα, Βίκυ Μοσχολιού, Πάνος Τζανετής, Μπέμπα Μπλανς και Τόλης Βοσκόπουλος.

Στράτος Διονυσίου: Τα σπάνια - 18 άγνωστα τραγούδια (Δίφωνο, 1996)

Το παλιό μουσικό περιοδικό Δίφωνο συνόδευε πάντα τη μηνιαία έντυπη έκδοσή του με ένα θεματικό ψηφιακό δίσκο, κατά κανόνα επικεντρωμένο στον καλλιτέχνη που φιλοξενούσε κάθε φορά στις σελίδες του. Έτσι λοιπόν το 1996 με το τεύχος 14 διανεμήθηκε ένα άλμπουμ αφιερωμένο στον λαϊκό ερμηνευτή Στράτο Διονυσίου με τίτλο «Τα σπάνια» και διευκρινιστική επισήμανση «18 άγνωστα τραγούδια».

Αν και ο τίτλος δεν ανταποκρίνεται απόλυτα στο περιεχόμενο του δίσκου, η αλήθεια είναι ότι τα περισσότερα από τα ανθολογημένα αυτά τραγούδια ανήκουν στα λιγότερα ακουσμένα από το πλούσιο ρεπερτόριο του τραγουδιστή. Με την ευθύνη του παραγωγού Γιώργου Λεφεντάριου έχουν επιλεγεί τραγούδια από την πρώτη περίοδο του Διονυσίου (1961-1971), πριν εμπλακεί σε δικαστικές περιπέτειες που τον απομάκρυναν για ένα διάστημα από το προσκήνιο κι ασφαλώς πολύ πριν από τη μεγάλη ακμή της καριέρας του κατά τη δεκαετία του '80. Το παλιότερο τραγούδι της ανθολογίας είναι το «Μέσα στου Μάνθου το τσαρδί», ηχογραφημένο για τις 45 στροφές το 1961 σε μουσική του Παναγιώτη Πετσά και στίχους του Ηρακλή Παπασιδέρη, ενώ το νεότερο είναι το «Τα μελιτζανιά σου μάτια» ηχογραφημένο το 1971 σε μουσική και στίχους του Γιάννη Καραμπεσίνη. Τέσσερα τραγούδια έχουν μουσική του ίδιου του τραγουδιστή, ενώ από τα υπόλοιπα ξεχωρίζει το ωραίο χασάπικο «Αγαπώ τα παλικάρια» (1970) των Μίμη Πλέσσα και Λευτέρη Παπαδόπουλου. Έχουμε επίσης τραγούδια των Απόστολου Καλδάρα, Νίκου Δαλέζιου, Στράτου Ατταλίδη, Νίκου Καρανικόλα, Μπάμπη Μπακάλη, Στέλιου Μακρυδάκη, Δημήτρη Τζαρά, Αντώνη Κατινάρη και Σταύρου Κάξου. Στις δεύτερες φωνές ακούμε τη Βούλα Γκίκα, τη Σία Ροζάκη, την Άννα Μπέλα, τον Χρηστάκη και τη Βούλα Γεωργούτη.

Στο εσώφυλλο της έκδοσης διαβάζουμε: «...Τα τραγούδια που ηχογράφησε πριν από τρεις δεκαετίες (τότε) έχουν αξία που καταργεί το χρόνο και τις μόδες. Είναι τραγούδια άγνωστα που ως σήμερα δεν κυκλοφόρησαν ποτέ σε δίσκους 33 στροφών ή CD. Το "Δίφωνο" ανθολογεί τις καλύτερες από τις ηχογραφήσεις αυτές που καλύπτουν την περίοδο 1961-1971. Τα "σπάνια" είναι 18 απλά, μικρά καθημερινά χρονογραφήματα της "ταραγμένης" δεκαετίας του '60 και, πέρα από το μουσικό και συλλεκτικό ενδιαφέρον που παρουσιάζουν, αποτελούν σημείο αναφοράς στο κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό επίπεδοτης "προβιομηχανικής" περιόδου της ελληνικής δισκογραφίας».

Στράτος Διονυσίου: Από τους θησαυρούς των 45 στροφών (1994)

Σαν σήμερα, στις 11 Μαΐου 1990, έφυγε πρόωρα από τη ζωή ο μεγάλος λαϊκός ερμηνευτής Στράτος Διονυσίου (1935-1990), ο οποίος έζησε τα παιδικά του χρόνια στη Θεσσαλονίκη, αλλά στα τέλη της δεκαετίας του '50 εγκαταστάθηκε οριστικά στην Αθήνα κι αμέσως μπήκε στη δισκογραφία ηχογραφώντας αρχικά για τις 78 στροφές και από το ξεκίνημα της επόμενης δεκαετίες για τις 45 στροφές που τότε ήταν και ο μοναδικός φορέας που μπορούσε να φιλοξενήσει ηχητικά αρχεία για εμπορική χρήση, πριν αρχίσει σταδιακά να υποχωρεί έναντι του δίσκου μεγάλης διάρκειας (33 στροφών). Για μία τουλάχιστον δεκαετία ο τραγουδιστής περιορίστηκε σε σποραδικές ηχογραφήσεις, συχνά μάλιστα σε δεύτερες εκτελέσεις παλιών ρεμπέτικων τραγουδιών, χωρίς να καταφέρει να γίνει «πρώτο» όνομα στο λαϊκό πεντάγραμμο, μέχρι τη στιγμή που ο Μίμης Πλέσσας τον εκτόξευσε μεμιάς στην κορυφή με το εμβληματικό ζεϊμπέκικο «Βρέχει φωτιά στη στράτα μου» (1970), για να ακολουθήσει μια λαμπρή πορεία τα επόμενα χρόνια που επισφραγίστηκε με μεγάλες εμπορικές επιτυχίες.

Από την πρώιμη δισκογραφική φάση του Στράτου Διονυσίου ανθολογήθηκαν είκοσι λαϊκά τραγούδια ηχογραφημένα κατά το διάστημα 1962-1974 αποκλειστικά για τις 45 στροφές κι εκδόθηκαν σε διπλό αναλογικό άλμπουμ (κι αργότερα σε μονό ψηφιακό) το 1994 από την Columbia ενταγμένα στη σειρά «Από τους θησαυρούς των 45 στροφών». Παλιότερο όλων το τραγούδι «Το πεζοδρόμιο» (1962) του Απόστολου Καλδάρα και νεότερα τα τραγούδια «Σ' αυτό το σπίτι» του Αντώνη Ρεπάνη και «Αν σε βρω» του Γιώργου Κατσαρού, αμφότερα από ηχογραφήσεις του 1974. Τα υπόλοιπα υπογράφονται από εκλεκτούς λαϊκούς δημιουργούς, όπως ο Βασίλης Τσιτσάνης, ο Μπάμπης Μπακάλης, ο Νίκος Δαλέζιος, ο Νίκος Καρανικόλας, ο Βασίλης Καραπατάκης, ο Αντώνης Κατινάρης, ο Γιώργος Χατζηνάσιος και ο ίδιος ο τραγουδιστής. Ελάχιστα γνωστά τα περισσότερα, αποτελούν αναμφισβήτητα τεκμήρια μιας αυθεντικής λαϊκής φωνής κι ενός λαϊκού τραγουδιού που σημάδεψε μιαν ολόκληρη εποχή. Στις δεύτερες φωνές ακούμε τη Βούλα Γκίκα, τη Βούλα Γεωργούτη, τη Γιώτα Λύδια, τη Σία Ροζάκη, την Άννα Χρυσάφη, αλλά και τον ίδιο τον Βασίλη Τσιτσάνη στο δικό του τραγούδι «Και χίλιες καρδιές».

H Φωτεινή Δάρρα τραγουδά Δημήτρη Παπαδημητρίου: Monitor (2008)

Η μακροχρόνια σχέση, προσωπική και καλλιτεχνική, του συνθέτη Δημήτρη Παπαδημητρίου και της ερμηνεύτριας Φωτεινής Δάρρα έχει αποφέρει σημαντικούς καρπούς στο σύγχρονο ελληνικό τραγούδι κατά την πρώτη δεκαετία του νέου αιώνα. Παρά τον ενοχλητικό ναρκισσισμό που ενίοτε διακρίνει την εικόνα της συγκεκριμένης τραγουδίστριας (και ηθοποιού), η αλήθεια είναι ότι διαθέτει σπουδαία ερμηνευτικά προσόντα, με τα οποία σφράγισε μερικές από τις καλύτερες στιγμές του νεότερου τραγουδιού μας με αφορμές που συνήθως ξεκινούσαν από τη μικρή οθόνη και τις τηλεοπτικές σειρές που επένδυσε μουσικά ο συνθέτης. 

Το 2008 λοιπόν κυκλοφόρησε από τη Lyra το άλμπουμ «Monitor» που αποτελεί κατά κάποιο τρόπο το επισφράγισμα αυτής της όμορφης συμπόρευσης και καταγράφει επιλεγμένες στιγμές από τη συνεργασία τους για την ελληνική τηλεόραση και ειδικότερα για το Mega Channel μέσα από τις εκλεκτές σειρές που ήταν ντυμένες με μουσική του Δημήτρη Παπαδημητρίου και τραγούδια ερμηνευμένα από τη Φωτεινή Δάρρα. 

Αν η πρώτη χρυσή πενταετία του συνθέτη στο πεδίο της τηλεοπτικής μουσικής (1993-1998) απέφερε εξαιρετικές δουλειές («Αναστασία», «Μη φοβάσαι τη φωτιά», «Λόγω τιμής», «Η ζωή που δεν έζησα»), η δεύτερη πενταετία (2002-2007) σημαδεύτηκε ανεξίτηλα από τη σχεδόν αποκλειστική συνεργασία του με τη Φωτεινή Δάρρα. Το άλμπουμ «Monitor» λοιπόν αποτυπώνει αυτή τη συνεργασία ως μια απολύτως αντιπροσωπευτική ανθολογία, η οποία άτυπα μοιράζεται σε δυο μικρές ενότητες: Η μία περιλαμβάνει τραγούδια ανέκδοτα από τη διετία 2006-2007 και η δεύτερη τραγούδια της περιόδου 2002-2005 που είχαν ήδη εκδοθεί σε αυτόνομες δισκογραφικές εκδόσεις. Συγκεκριμένα, η πρώτη ενότητα περιλαμβάνει πέντε τραγούδια από τις σειρές «Ιωάννα της καρδιάς» (2006) και «Γιούγκερμαν» (2007) σε στίχους των Κώστα Φασουλά, Γιώργου Κορδέλλα, Διονύση Καψάλη και του συγγραφέα Μ. Καραγάτση, τα οποία δεν είχαν ως τότε εκδοθεί ποτέ σε μορφή αυτοτελούς soundtrack. Το υπόλοιπο μέρος του άλμπουμ καλύπτεται με τραγούδια από τα δισκογραφημένα soundtrack των σειρών «Φεύγα» (2002), «Λένη» (2003) και «Μάγισσες της Σμύρνης» (2005). Τους στίχους εδώ υπογράφουν οι: Νίκος Γκάτσος, Ηλίας Κατσούλης, Διονύσης Καψάλης, Γιάννης Γιαβάρας και Κώστας Φασουλάς.

Νίκος Κυπουργός: Aenigma est (1997)

Η πιο μακροχρόνια και ιδιαίτερα γόνιμη σκηνική συνεργασία του συνθέτη Νίκου Κυπουργού ήταν αυτή με τον εξ Αιγύπτου ορμώμενο σημαντικό σκηνοθέτη της μεταπολιτευτικής θεατρικής μας σκηνής Δημήτρη Μαυρίκιο (γενν. 1948), η οποία κράτησε πάνω από δέκα χρόνια (1987-1997) και απέφερε σπουδαίους καρπούς τόσο στη θεατρική σκηνή, όσο και στη μεγάλη οθόνη. Η έκδοση του Σείριου με τον κυριολεκτικά αινιγματικό τίτλο «Aenigma est» (παρμένο από την ομώνυμη ταινία του 1990) καταγράφει την πορεία αυτής της συνεργασίας κυρίως μέσα από μια σειρά κλασικών θεατρικών παραστάσεων που ανέβηκαν κατά την περίοδο εκείνη.

Το άλμπουμ ξεκινάει με το τραγούδι «Ραλέιλε» γραμμένο το 1991 σε στίχους του Δημήτρη Μαυρίκιου που ερμηνεύει ο γιος του Γιάννης Μαυρίκιος και η ηθοποιός Δώρα Μασκλαβάνου. Πρόκειται για έναν συμβολικό πρόλογο που αποτελεί το θέμα μιας υποθετικής ταινίας, η οποία επρόκειτο να γυριστεί ...στο μέλλον αφήνοντας έτσι ανοιχτούς λογαριασμούς για τη συμπόρευση των δύο συνεργατών!

Το κύριο σώμα της έκδοσης περιλαμβάνει μια μουσική ανθολόγηση οργανικών θεμάτων και τραγουδιών από τέσσερις συνολικά θεατρικές παραστάσεις και μία κινηματογραφική παραγωγή. Συγκεκριμένα, έχουμε τα εξής κατά χρονική σειρά έργα:

«Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» του κορυφαίου Ιταλού δραματουργού Luigi Pirandello που ανέβηκε στη σκηνή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος τον Απρίλιο του 1987 σε μετάφραση και σκηνοθεσία πάντα του Δημήτρη Μαυρίκιου με πρωταγωνιστές την Εύα Κοταμανίδου, τον Δημήτρη Καρέλη, τον Νίκο Σεργιανόπουλο, τον Γιώργο Βελέντζα  και άλλους. Το «Τραγούδι της προγονής» σε στίχους του Δημήτρη Μαυρίκιου ερμηνεύει η Εύα Κοταμανίδου. 

«Ρωμαίος και Ιουλιέτα», το κλασικό αριστούργημα του William Shakespeare, που ανέβηκε από το Εθνικό Θέατρο το 1989 σε μετάφραση και σκηνοθεσία του Δημήτρη Μαυρίκιου. Η μουσική σουίτα που συνέθεσε ο Νίκος Κυπουργός για την παράσταση αυτή περιλαμβάνει μια σειρά εξαίσια οργανικά θέματα, όπως οι δύο χοροί που είναι γραμμένοι σε χαρακτηριστικά αναγεννησιακά χρώματα, καθώς και το τραγούδι «Έλα νύχτα...» που ερμηνεύει η πρωταγωνίστρια της παράστασης Λυδία Φωτοπούλου, την οποία πλαισιώνουν πολλοί αξιόλογοι ηθοποιοί, όπως ο Χρήστος Καλαβρούζος, η Τζέση Παπουτσή, η Ταϋγέτη, ο Χρήστος Ευθυμίου και ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης.

«Aenigma Est», βραβευμένη ταινία (ντοκιμαντέρ) παραγωγής 1990 σε σενάριο και σκηνοθεσία του Δημήτρη Μαυρίκιου, ο οποίος έγραψε και τους στίχους του ομότιτλου τραγουδιού που ερμηνεύει ο μικρός Γιάννης Μαυρίκιος. Για τη μουσική του αυτή ο συνθέτης βραβεύτηκε (για πολλοστή φορά άλλωστε στην καριέρα του) στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης την ίδια χρονιά. Στο εισαγωγικό θέμα «Πατρίς» ακούγονται οι φωνές του καθηγητή Δημήτρη Μαρωνίτη και του Γιάννη Μαυρίκιου.

«Σαλώμη» του Oscar Wilde, πάντα σε μετάφραση και σκηνοθεσία του Δημήτρη Μαυρίκιου που ανέβηκε το 1992 από το Θέατρο του Νότου με πρωταγωνιστές τους ηθοποιούς Λυδία Φωτοπούλου, Άννα Μακράκη, Κωνσταντίνο Μαρκουλάκη και άλλους. Η μουσική του Κυπουργού περιλαμβάνει μόνο οργανικές συνθέσεις, στις οποίες έχουν ενσωματωθεί και φευγαλέα μελωδικά θέματα από την ομώνυμη όπερα του Γερμανού συνθέτη Richard Strauss.

«Γυάλινος κόσμος» του μεγάλου Αμερικανού δραματουργού Tennessee Williams σε μετάφραση και σκηνοθεσία Δημήτρη Μαυρίκιου που ανέβηκε επί σκηνής από το Θεατρικό Οργανισμό Μορφές τη σεζόν 1996-97 με πρωταγωνιστές τη Ράνια Οικονομίδου, τον Νίκο Κουρή, την Αγγελική Παπαθεμελή και τον Άγη Εμμανουήλ. Το τραγούδι «Λεμονάδα» (στίχοι Δημήτρη Μαυρίκιου) ερμηνεύουν η Ράνια Οικονομίδου και η κόρη του συνθέτη Λυδία Κυπουργού.

Επισημαίνω ότι από τις παραπάνω μουσικές του Νίκου Κυπουργού είχαν ήδη κυκλοφορήσει σε αυτόνομες εκδόσεις τα έργα «Ρωμαίος και Ιουλιέτα / Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» (Lyra, 1989) και «Aenigma est» (Minos, 1990).

Νίκος Κυπουργός: Ανέκδοτη μουσική για το θέατρο (2026)

Προσπερνώντας την επετειακή σηματοδότηση της σημερινής αποφράδος ημέρας θα συνεχίσουμε με άλλη μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα - και πολύ πρόσφατη - δισκογραφική έκδοση του μουσικού περιοδικού Μετρονόμος. Πρόκειται για το άλμπουμ «Ανέκδοτες ηχογραφήσεις - Μουσική για το θέατρο» που διανεμήθηκε με το τελευταίο τεύχος (αρ. 86) του περιοδικού που είναι αφιερωμένο στον σημαντικό συνθέτη και μαέστρο Νίκο Κυπουργό, ο οποίος γεννήθηκε σαν σήμερα, στις 21 Απριλίου 1952 στην Αθήνα.

Ο Νίκος Κυπουργός ολοκλήρωσε τις μουσικές σπουδές στο Ωδείο Αθηνών και στο Παρίσι παράλληλα με τις σπουδές του στη Νομική και στο τμήμα Πολιτικών επιστημών. Πριν βρεθεί στο Παρίσι (1979), όπου είχε την τύχη να μαθητεύσει δίπλα σε ογκόλιθους της πρωτοποριακής μουσικής τέχνης, όπως ο Max Deutsch, o Pierre Boulez, o Witold Lutoslawski και ο Ιάννης Ξενάκης, είχε ήδη παρουσιάσει τις πρωτόλειες συνθετικές του δοκιμές με δυο κύκλους τραγουδιών που ερμήνευε ο ίδιος παίζοντας κιθάρα (Rodstrof, 1969-1970), ενώ ακολούθησαν και δυο παιδικοί δίσκου («Ο Φεγγαρής και τα πουλιά», 1971, «Ο Μιχάλης ο σφυρίχτρας», 1979), παράλληλα με την πρώτη συνεργασία του με το Τρίτο Πρόγραμμα του Μάνου Χατζιδάκι, της οποίας κυριότερος καρπός ήταν η συμμετοχή του στη συνθετική ομάδα της ιστορικής παιδικής σειράς «Εδώ Λιλιπούπολη», η οποία εκδόθηκε σε δίσκο το 1980 κάνοντας ευρύτερα γνωστό το όνομά του στο εγχώριο μουσικό στερέωμα. Η συνέχεια ήταν λαμπρή για τον ίδιο, αρχικά ως βοηθό του Μάνου Χατζιδάκι και κατόπιν ως αυτόνομο δημιουργό που δραστηριοποιήθηκε σε πάμπολλα πεδία της μουσικής, κυρίως στον κινηματογράφο και το θέατρο, συνθέτοντας πρωτότυπες σκηνικές δημιουργίες ή ασκώντας συχνά και το ρόλο του ενορχηστρωτή, διασκευαστή και μαέστρου. Εδώ και χρόνια έχει αποφασίσει να ζει μόνιμα στην Ερμούπολη της Σύρου, όπου δραστηριοπoιείται έντονα στην τοπική πολιτιστική ζωή ως επικεφαλής της Ορχήστρας των Κυκλάδων, με την οποία μάλιστα συχνά περιοδεύει ανά την επικράτεια συμμετέχοντας σε πολλές μουσικές παραγωγές, ενίοτε μάλιστα και για λογαριασμό μουσικών σχολείων.

Η πλούσια μουσική του Νίκου Κυπουργού για το θέατρο έχει αποτυπωθεί σε αρκετές ως τώρα δισκογραφικές εκδόσεις, όπως: «Εν Αθήναις» (1986), «Ρωμαίος και Ιουλιέτα / Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» (1989), «Saved / Aenigma est» (1990), «Music on Stage» (1993), «Aenigma Est» (1997) και «Τα μυστικά του κήπου» (2001). Και φυσικά σε όλες αυτές τις σπουδαίες εκδόσεις προστίθεται τώρα και η καινούργια κυκλοφορία από τις Εκδόσεις Μετρονόμος, μαζί με το τελευταίο τεύχος του περιοδικού που κυκλοφόρησε τον περασμένο Μάρτιο. 

Ο δίκσος περιλαμβάνει συνολικά 33 ανέκδοτα θεατρικά θέματα (κυρίως τραγούδια) από παραστάσεις της περιόδου 1987-2024 χωρισμένα σε δύο άτυπες ενότητες, μία ελληνική και μία διεθνή. Η «ελληνική» ενότητα καλύπτεται με επιλογές από το σύγχρονο θεατρικό δραματολόγιο και συγκεκριμένα από τις παραστάσεις: «Μελίσσια» (του Αλέξη Σταμάτη) που παίχτηκε από το Εθνικό Θέατρο το 2019, «Φεγγάρι από χαρτί» (Μιχάλη Ρέππα, Θανάση Παπαθανασίου) από το Εθνικό Θέατρο (2020), «Frankestein, Ο χαμένος παράδεισος» (της Λένας Κιτσοπούλου) από το Θέατρο Στέγη (2022) και «Ματαρόα» (του Θοδωρή Αμπαζή) από την Εθνική Λυρική Σκηνή (2024). Τραγουδούν: Σαβίνα Γιαννάτου, Γιάννης Στάνκογλου, Ζαχαρίας Καρούνης, Μαρίνα Σάττι, Άρης Πλασκασοβίτης, Τζίνη Παπαδοπούλου, Ελίτα Κουνάδη, Γιάννης Διονυσίου και Γιάννης Μπουραζάνας. Στίχους έγραψαν ο Παρασκευάς Καρασούλος και η Αφροδίτη Μάνου.

Η δεύτερη ενότητα καλύπτει το διεθνές ρεπερτόριο με επιλογές από την Ιταλία (Λουίτζι Πιραντέλο, Εντουάρντο Ντε Φιλίππο), την Ισπανία (Λόρκα, Ρόγιας, Θερβάντες), την Αγγλία (Σέξπιρ, Μπεν Τζόνσον), την Αμερική (Άρθουρ Μίλλερ), τη Νορβηγία (Ίψεν) και τη Γαλλία (Μολιέρος, Βίκτορ Ουγκό, Λαμπίς). Τα έργα αυτά ανέβηκαν σε διάφορες χρονικές περιόδους από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, το Θέατρο Διονύσια, το Θέατρο Τέχνης, το Θέατρο Παλλάς, το Θέατρο Επί Τάπητος, το Εθνικό Θέατρο, τη Νέα Σκηνή, το Θέατρο Καρέζη και το Θέατρο Εμπρός. Τα τραγούδια ερμηνεύουν η Εύα Κοταμανίδου, η Σαβίνα Γιαννάτου, η Ελεονώρα Ζουγανέλη, ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος, καθώς και ηθοποιοί των παραστάσεων.

Στην εκτέλεση του πλούσιου αυτού μουσικού υλικού έλαβαν μέρος η Καμεράτα, Ορχήστρα των Φίλων της Μουσικής, η Ορχήστρα τψν Χρωμάτων υπό τον Μίλτο Λογιάδη και σπουδαίοι σολίστες οργάνων, μεταξύ των οποίων οι: Μάνος Αβαράκης (φλογέρα), Σωκράτης Άνθης (τρομπέτα), Ιρίνα Βαλεντίνοβα (πιάνο, τσέμπαλο), Δημήτρης Βράσκος (βιολί, μαντολίνο), Βαγγέλης Καρίπης (κρουστά), Θόδωρος Κοτεπάνος (πιάνο, εκκλησιαστικό όργανο), Στέλλα Κυπράιου (λαούτο), Γιώργος Μουλουδάκης (κιθάρα), Γιώργος Μαγκλάρας (βιολί), Νεοκλής Νεοφυτίδης (πιάνο), Στέλιος Ταχιάτης (βιολοντσέλο) και πολλοί άλλοι.

100 Χρόνια Έλλη Λαμπέτη: Αποσπάσματα θεατρικού λόγου (1989)

Σαν χθες, 13 Απριλίου, γεννήθηκε μια κορυφαία Ελληνίδα ηθοποιός που άφησε ανεξίτηλο το στίγμα της στο ελληνικό θέατρο, αλλά και στον κινηματογράφο. Συμπληρώνονται λοιπόν 100 χρόνια από τη γέννηση της Έλλης Λαμπέτη (1926-1983), μιας μοναδικής θεραπαινίδας της σκηνικής τέχνης, όπου κυριάρχησε επί 40 χρόνια (1942-1982), παρόλο που έφυγε πρόωρα από τη ζωή, παίζοντας ωστόσο μέχρι και την τελευταία στιγμή. Υπήρξε σύζυγος του μεγάλου θεατράνθρωπου Μάριου Πλωρίτη (1950-1953) και είχε μια θυελλώδη ερωτική και επαγγελματική σχέση με τον Δημήτρη Χορν κατά το διάστημα 1953-1959.

Η Έλλη Λαμπέτη, κατά κόσμον Έλλη Λούκου, γεννήθηκε στα Βίλλια Αττικής και σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και στη Σχολή Κοτοπούλη. Ήταν μόλις 16 χρόνων, όταν πρωτοανέβηκε στη σκηνή το 1942 μέσα στα μαύρα χρόνια της γερμανικής Κατοχής. Η πορεία της έκτοτε ήταν λαμπρή παίζοντας ασταμάτητα σπουδαίους ρόλους του παγκόσμιου δραματολογίου ως μέλος μεγάλων θιάσων, όπως ο θίασος του Καρόλου Κουν στο Θέατρο Τέχνης, ο θίασος Κοτοπούλη και Μουσούρη, το Εθνικό Θέατρο και φυσικά ο δικός της θίασος, αρχικά σε συνεργασία με τον Δημήτρη Χορν και στη συνέχεια μόνη της ως το τέλος της ζωής της. Η πρώτη της παράσταση ήταν το έργο «Η Χάνελε πάει στον Παράδεισο» (1942) και ο μακρύς κύκλος έκλεισε το 1982 με το έργο «Τα παιδιά ενός κατώτερου Θεού» παίζοντας το ρόλο μιας κωφάλαλης, όταν πια η οδυνηρή αρρώστια της είχε στερήσει τη φωνή.

Η Λαμπέτη είχε και μια μικρή, αλλά άκρως σημαντική παρουσία και στον ελληνικό κινηματογράφο συμπρωταγωνιστώντας κυρίως με το σύντροφό της Δημήτρη Χορν. Η πρώτη κινηματογραφική της εμφάνιση σημειώθηκε το 1946 με την ταινία «Αδούλωτοι σκλάβοι» του Βίωνα Παπαμιχάλη. Ακολούθησαν δυο τρεις μέτριες ταινίες, ώσπου συνάντησε στο δρόμο της τον μεγάλο σκηνοθέτη Μιχάλη Κακογιάννη, με τον οποίο συνεργάστηκε ως πρωταγωνίστρια σε τρεις σπουδαίες ταινίες: «Κυριακάτικο ξύπνημα» (1954), «Το κορίτσι με τα μαύρα» (1956) και «Το τελευταίο ψέμα» (1958). Στο ενδιάμεσο συμμετείχε και στην εμβληματική ταινία «Η κάλπικη λίρα» (1955) του Γιώργου Τζαβέλλα.

Στο χώρο της δισκογραφίας καταγράφονται κάποιες σποραδικές παρουσίες της Έλλης Λαμπέτη. Εν ζωή κυκλοφόρησε το άλμπουμ «Γλυκιά Ίρμα» (1972) με τη μουσική του Γιάννη Σπανού για την ομώνυμη μουσικοθεατρική παράσταση, ενώ τη χρονιά του θανάτου της (1983) εκδόθηκαν δύο δίσκοι με απαγγελίες ποιημάτων του Καβάφη και αποσπασμάτων από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. 

Το 1989 ωστόσο από το Σείριο του Μάνου Χατζιδάκι εκδόθηκε ένα μεγάλο δισκογραφικό αφιέρωμα στη Λαμπέτη με τίτλο «Αποσπάσματα Θεατρικού Λόγου» σε τρεις δίσκους που φιλοδοξούσαν να καλύψουν αντιπροσωπευτικά όλη τη θεατρική διαδρομή της κορυφαίας ηθοποιού. Οι παλιότερες από τις ηχογραφήσεις αυτές ανατρέχουν στις δεκαετίες του '50 και '60 κι έτσι έχουν αξία ιστορικού ντοκουμέντου. Μεταξύ των ανθολογημένων παραστάσεων περιλαμβάνονται αποσπάσματα από τα έργα: «Τελευταίο βαλς» (1956) του Σόμερσετ Μομ, «Πεγκ καρδούλα μου» (1961) του Τζον Χάρτλι Μάννερς, «Δεσποινίς Πέπσι» (1966) της Πιερρέτ Μπρινό, «Θυμήσου τον Σεπτέμβρη» (1967) του Νόελ Κάουαρντ, «Βυσσινόκηπος» (1974) του Τσέχοφ, «Φθινοπωρινή ιστορία» (1977) του Αρμπούζοφ, «Φιλουμένα Μορτουράνο» (1978) του Εντουάρντο Ντε Φίλιππο και «Ο κύκλος με την κιμωλία» (1981) του Μπρεχτ. Εκτός από την ίδια ακούγονται και οι φωνές μεγάλων συμπρωταγωνιστών της, όπως ο Δημήτρης Χορν, ο Μάνος Κατράκης, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ, η Μάρθα Βούρτση, η Σαπφώ Νοταρά, ο Κώστας Ρηγόπουλος και ο Γιώργος Μοσχίδης. Τα αποσπάσματα συνοδεύονται από μικρά μουσικά θέματα, όλα παρμένα από τη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι για το «Ματωμένο Γάμο» του Λόρκα.

Απόστολος Καλδάρας: Τα κινηματογραφικά (1990)

Η χθεσινή και η σημερινή ημέρα, 7 και 8 Απριλίου, συνιστούν διπλή επέτειο για τον μεγάλο λαϊκό δημιουργό Απόστολο Καλδάρα (1922-1990), ο οποίος γεννήθηκε στις 7 Απριλίου 1922 στα Τρίκαλα και πέθανε στις 8 του ίδιου μήνα το 1990 έχοντας μόλις συμπληρώσει τα 68 του χρόνια. Φυσικά το μεγάλο εκτόπισμα του κορυφαίου αυτού δημιουργού δε θα μπορούσε παρά να έχει ευρύτατη συμμετοχή στις δισκογραφικές μας παρουσιάσεις εδώ στο Δισκοβόλο με επίκεντρο βέβαια τους εμβληματικούς κύκλους τραγουδιών που παρουσίασε στη Minos κατά το πρώτο μισό της δεκαετίας του '70 («Μικρά Ασία», «Βυζαντινός Εσπερινός», «Για ρεμπέτες και για φίλους», «Ροβινσώνες»). 

Σήμερα λοιπόν θα σταθούμε λίγο παραπάνω σε μιαν άλλη ξεχωριστή σελίδα της μεγάλης του καριέρας, την κινηματογραφική, όπου είχε μια έντονη παρουσία στα χρόνια του παλιού ελληνικού κινηματογράφου την εποχή της μεγάλης εμπορικής του ακμής, δηλαδή μέσα στη δεκαετία του '60. Όχι, ο Καλδάρας δεν ήταν συνθέτης κινηματογραφικής μουσικής και γιαυτό δεν πρόκειται να δούμε κάποια δικά του soundtrack, αφού ο ρόλος του περιοριζόταν καθαρά στη συμμετοχή του με ανεξάρτητα τραγούδια που ακούγονταν σε διάφορες ταινίες εκείνου του καιρού, συνήθως με τη δική του παρουσία στο πάλκο, τραγούδια που παράλληλα κυκλοφορούσαν και στη δισκογραφία των 45 στροφών κατά κανόνα με άλλους ερμηνευτές από αυτούς που τα ερμήνευαν στις ταινίες.

Το 1990 η ΕΜΙ έθεσε σε κυκλοφορία ένα άλμπουμ με τον λιτό τίτλο «Τα κινηματογραφικά» που περιλαμβάνει 14 τραγούδια του Απόστολου Καλδάρα που ακούστηκαν σε παλιές ελληνικές ταινίες. Ειδικότερα μάλιστα πρόκειται για τραγούδια από οκτώ ταινίες της Κλακ Φιλμ που γυρίστηκαν κατά το διάστημα 1965-1968, όλες σκηνοθετημένες από τον Απόστολο Τεγόπουλο (1936-2007) με βασικό πρωταγωνιστή τον Νίκο Ξανθόπουλο στη χρυσή εποχή του, όταν είχε ταυτιστεί με τον δημοφιλέστατο ρόλο του τίμιου λαϊκού παιδιού έχοντας σχεδόν πάντα για συμπρωταγωνίστρια τη Μάρθα Βούρτση, συχνά μάλιστα πλαισιωμένος και από άλλα μεγάλα ονόματα του κινηματογράφου, όπως ο Μάνος Κατράκης, ο Ορέστης Μακρής, ο Κώστας Καζάκος, ο Κώστας Κακαβάς, ο Ανδρέας Ντούζος, η Αφροδίτη Γρηγοριάδου, η Σπεράντζα Βρανά και πολλοί άλλοι. Πρόκειται για τις ταινίες: Καρδιά μου πάψε να πονάς (1965), Απόκληροι της κοινωνίας (1965), Με πόνο και με δάκρυα (1965), Περιφρόνα με γλυκιά μου (1965), Έχω δικαίωμα να σ' αγαπώ (1966), Δακρυσμένα μάτια (1967), Κάποτε κλαίνε και οι δυνατοί (1967), Ξεριζωμένη γενιά (1968). Οι περισσότερες από τις ταινίες αυτές είχαν ξεπεράσει τις 200.000 εισιτήρια στην πρώτη τους προβολή με κορυφαία την τελευταία (Ξεριζωμένη γενιά) που έφτασε τα 448.679 εισιτήρια!

Στις ταινίες αυτές ακούστηκαν δεκάδες υπέροχα λαϊκά τραγούδια του Απόστολου Καλδάρα, συνήθως ερμηνευμένα από τον Νίκο Ξανθόπουλο, τα οποία ωστόσο στην επίσημη δισκογραφία πέρασαν με άλλες φωνές. Εδώ λοιπόν τα ακούμε από τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, τη Βίκυ Μοσχολιού, τον Μιχάλη Μενιδιάτη, τον Μανώλη Αγγελόπουλο, τη Χαρούλα Λαμπράκη και τη Φούλη Δημητρίου. Ανάμεσά τους και τα πολυτραγουδισμένα: «Ένα αστέρι πέφτει πέφτει», «Μην τα φιλάς τα μάτια μου», «Αφού αμαρτήσανε τα δυο σου χείλη», «Πετραδάκι πετραδάκι», «Τα καλά όλου του κόσμου», «Στ' Αποστόλη το κουτούκι» και «Καλή τύχη». Την επιλογή και επιμέλεια του υλικού υπογράφει ο δημοσιογράφος και μουσικός παραγωγός Άγγελος Πυριόχος.

Γρηγόρης Μπιθικώτσης: Για τον Γρηγόρη (Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας, 2002)

Πριν από 21 χρόνια, στις 7 Απριλίου 2005, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 82 χρόνων ο κορυφαίος λαϊκός ερμηνευτής Γρηγόρης Μπιθικώτσης (1922-2005) αφήνοντας πίσω του μιαν ανεκτίμητης αξίας κληρονομιά εκατοντάδων μεγάλων τραγουδιών που ερμήνευσε στις πέντε περίπου δεκαετίες της ενεργού παρουσίας του στο ελληνικό πεντάγραμμο είτε ως απαράμιλλος ερμηνευτής, είτε και ως εμπνευσμένος συνθέτης αρκετών διαχρονικών επιτυχιών που κοσμούν το πλούσιο προσωπικό του ρεπερτόριο. Μάλιστα η πρώτη του εμπλοκή στο δισκογραφικό στερέωμα ήταν με την ιδιότητα του συνθέτη με πρώτο τραγούδι του «Το καντήλι τρεμοσβήνει» που ηχογραφήθηκε για τις 78 στροφές το 1949. Στα μέσα της δεκαετίας του '50 πρώτος ο Μάνος Χατζιδάκις ήταν ο συνθέτης που αξιοποίησε τις ερμηνευτικές του δυνατότητες, για να έρθει λίγο αργότερα ο Μίκης Θεοδωράκης να τον μετατρέψει στον κορυφαίο λαϊκό ερμηνευτή της γενιάς του μέσα από μια μεγάλη σειρά εμβληματικών κύκλων («Επιτάφιος», «Αρχιπέλαγος», «Πολιτεία Α' & Β'», «Επιφάνια», «Όμορφη πόλη», «Τραγούδι του νεκρού αδελφού», «Μαγική πόλη», «Το Άξιον εστί», «Ρωμιοσύνη», «Χρυσοπράσινο φύλλο», «Θαλασσινά φεγγάρια»). Στη συνέχεια συμπορεύτηκε με την εκλεκτή γενιά των νέων συνθετών του λεγόμενου «έντεχνου» λαϊκού τραγουδιού, όπως ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Δήμος Μούτσης, ο Γιάννης Σπανός, ο Σταύρος Κουγιουμτζής και άλλοι, ενώ στα χρόνια της Επταετίας ανέπτυξε συστηματικά και την προσωπική του δισκογραφία με αποκλειστικά δικές του συνθέσεις που απέφερεαν πολλές επιτυχίες ευρείας αποδοχής.

Τρία χρόνια πριν φύγει από τη ζωή ο μεγάλος καλλιτέχνης ευτύχησε να τιμηθεί με μια συγκλονιστική συναυλία αφιερωμένη αποκλειστικά στον ίδιο. Ήταν στις 11 Μαρτίου του 2002, όταν πραγματοποιήθηκε στο Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας μια μεγάλης διάρκειας (άνω των δύο ωρών) συναυλία με τη συμμετοχή δεκαοκτώ εκλεκτών ερμηνευτών της παλιότερης και νεότερης γενιάς, οι οποίοι πρόθυμα συνέπραξαν στην τιμητική αυτή βραδιά για τον μεγάλο βάρδο. Οι τραγουδιστές εμφανίστηκαν επί σκηνής με αλφαβητική σειρά ερμηνεύοντας ο καθένας από δύο τραγούδια, συνολικά 38 κλασικά τραγούδια (στη συναυλία ακούστηκαν περισσότερα) που σημάδεψαν τη λαμπρή διαδρομή του Γρηγόρη Μπιθικώτση στο ελληνικό πεντάγραμμο. Ιδού τα ονόματα: Δήμητρα Γαλάνη, Αντώνης Καλογιάννης, Γιάννης Κότσιρας, Κώστας Μακεδόνας, Λαυρέντης Μαχαιρίτσας, Δημήτρης Μητροπάνος, Μανώλης Μητσιάς, Δημήτρης Μπάσης, Γιώργος Νταλάρας, Πόλυ Πάνου, Βασίλης Παπακωνσταντίνου, Γιάννης Πάριος, Αντώνης Ρέμος, Μαρία Σουλτάτου, Πασχάλης Τερζής, Ελένη Τσαλιγοπούλου και Ντίνα Χρονά. Στη συναυλία τραγούδησε επίσης κι ο γιος του ερμηνευτή Γρηγόρης Γρ. Μπιθικώτσης συνοδευόμενος από τον Γεράσιμο Ανδρεάτο, ενώ στο πανηγυρικό φινάλε της συναυλίας εμφανίστηκε επί σκηνής και ο ίδιος ο Μπιθικώτσης ερμηνεύοντας μόνος ή με συνοδεία όλης της παρέας δύο τραγούδια μέσα σε ένα κλίμα διάχυτης συγκίνησης και ενθουσιασμού. Εκτός από συνθέσεις του ίδιου του Μπιθικώτση, ακούστηκαν επίσης κλασικά τραγούδια του Μάρκου Βαμβακάρη, του Βασίλη Τσιτσάνη, του Γιώργου Μητσάκη, του Μίκη Θεοδωράκη, του Μάνου Χατζιδάκι, του Σταύρου Ξαρχάκου, του Σταύρου Κουγιουμτζή και του Γιάννη Σπανού.

Αξιοσημείωτο είναι ότι τη συναυλία προλόγισαν ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Λευτέρης Παπαδόπουλος και ο Ευάγγελος Βενιζέλος, τότε υπουργός πολιτισμού. Ο ίδιος ο Μπιθικώτσης μιλώντας συγκινημένος στο κοινό έδειξε και τη γενναιοδωρία της ψυχής του μνημονεύοντας τον μεγάλο συνοδοιπόρο του Στέλιο Καζαντζίδη, ο οποίος είχε φύγει ήδη από τη ζωή μισό χρόνο νωρίτερα. Να προσθέσω απλώς ότι επικεφαλής της λαϊκής ορχήστρας ήταν οι μπουζουξήδες Μανώλης Καραντίνης και Βαγγέλης Μαχαίρας, ενώ την ενορχήστρωση επιμελήθηκε ο Νίκος Κούρος. Ο διπλός ψηφιακός δίσκος που εκδόθηκε την ίδια χρονιά κοσμείται με όμορφες ζωγραφιές που φιλοτέχνησε ο Αλέκος Φασιανός.

Λίτσα Διαμάντη: Τραγούδια από τις 45 στροφές (1997)

Ενταγμένο στη μεγάλη σειρά με γενικό τίτλο «Τραγούδια από τις 45 στροφές» της Minos-EMI κυκλοφόρησε το 1997 ένα άλμπουμ με 18 συνολικά τραγούδια ανθολογημένα από τις δεκάδες ηχογραφήσεις που πραγματοποίησε η Λίτσα Διαμάντη κατά την πρώτη περίοδο της καριέρας της και συγκεκριμένα κατά το διάστημα 1965-1973. Είναι η περίοδος που η καλή ερμηνεύτρια προσπαθούσε να χτίσει την προσωπική της καριέρα και να ξεφύγει από το ρόλο της δεύτερης συνοδευτικής φωνής δίπλα στα μεγάλα ονόματα του λαϊκού πενταγράμμου της εποχής.

Όπως έχουμε ξαναπεί, ο πρώτος της μέντορας στο τραγούδι στάθηκε ο μεγάλος λαϊκός δημιουργός Γιώργος Μητσάκης που της έγραψε το 1965 τις περίφημες «Συννεφιές», τραγούδι αναφοράς σε ολόκληρη την καριέρα της Λίτσας Διαμάντη. Με τον Γιώργο Μητσάκη λοιπόν ξεκινάει χρονικά η συγκεκριμένη συλλογή και ειδικότερα με ένα άλλο τραγούδι ηχογραφημένο το 1965 με τίτλο «Μας έκλεισαν τη στράτα μας». Στην ίδια χρονιά επίσης ανήκει και το πολυτραγουδισμένο τσιφτετέλι «Εσένα θέλω μόνο» του Βαγγέλη Σούκα που το ερμηνεύει (σε δεύτερη εκτέλεση) συνοδευόμενη από τον Μπάμπη Τσετίνη σε μια αντιστροφή ρόλων, αφού εκείνη συνήθως έκανε τη δεύτερη φωνή στον καταξιωμένο λαϊκό ερμηνευτή. Η συλλογή φτάνει ως το 1973 με ένα άλλο σουξέ της Λίτσας Διαμάντη με τίτλο «Γιατί να πικραινόμαστε γιατί» σε μουσική του Γιώργου Κατσαρού, του συνθέτη που είχε μαζί της την πιο μακροχρόνια συνεργασία. 

Τα υπόλοιπα τραγούδια της συλλογής υπογράφουν ο Βασίλης Βασιλειάδης, ο Λυκούργος Μαρκέας, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Μπάμπης Μπακάλης και ο Παναγιώτης Πετσάς. Στα μισά τραγούδια οι στίχοι ανήκουν στον Πυθαγόρα, άλλα δύο έγραψε ο Ηλίας Λυμπερόπουλος, ενώ τα υπόλοιπα έχουν στίχους των συνθετών τους. Στις δεύτερες φωνές, εκτός από τον Μπάμπη Τσετίνη, ακούμε τον Μάνο Παπαδάκη, τον Σωτήρη Χατζηαντωνίου και τον Γ. Ραζή που δεν είναι άλλος από τον Γιάννη Πάριο!

Λίτσα Διαμάντη: 3ος προσωπικός δίσκος (1974)

Δυο χρόνια μετά τις «Συννεφιές» (1970), τον πρώτο προσωπικό της δίσκο, η Λίτσα Διαμάντη παρουσίασε τη δεύτερη προσωπική της δουλειά με τίτλο «Δώδεκα επιτυχίες», ενώ το 1974 μας έδωσε και μια τρίτη δουλειά με τίτλο «Λίτσα Διαμάντη 3». Κατά τη λογική των δύο προηγούμενων δίσκων της, κι αυτός δεν είναι παρά μια συλλογή σκόρπιων τραγουδιών για τις 45 στροφές που ηχογραφήθηκαν και κυκλοφόρησαν κατά τη διετία 1973-1974.

Το άλμπουμ περιλαμβάνει μερικές από τις γνωστότερες επιτυχίες της Λίτσας Διαμάντη, η οποία εκείνη την περίοδο βρισκόταν στο απόγειο της προσωπικής της καταξίωσης στο ελληνικό πεντάγραμμο. Συμμετείχε άλλωστε και σε αξιόλογες δισκογραφικές δουλειές διαφόρων συνθετών που στάθηκαν και οι βασικοί αιματοδότες του ρεπερτορίου της. Πάνω απ' όλους βέβαια ο Γιώργος Κατσαρός, με τον οποίο η ερμηνεύτρια συνεργαζόταν στενά ήδη από το ξεκίνημα της δεκαετίας του '70, μια συνεργασία που κορυφώθηκε το 1974 με το άλμπουμ «Δεκατρείς περιπτώσεις», όπου μάλιστα βρίσκουμε και τέσσερα από τα τραγούδια του τρίτου προσωπικού της δίσκου. Λίγο νωρίτερα είχε συμμετοχή και στο δίσκο «Ανθρώπινα και καθημερινά» (1973) του Λυκούργου Μαρκέα, όπου επίσης είχαν πρωτοακουστεί τρία από τα τραγούδια του δικού της δίσκου. Τέλος, ο Άκης Πάνου ήταν άλλος ένα συνθέτης που εμπιστεύθηκε τη φωνή της ερμηνεύτριας και τρία δικά του τραγούδια από το δίσκο του «Αλήθειες» (1974) τα βρίσκουμε και στο δίσκο της Διαμάντη, ο οποίος συμπληρώνεται με άλλα δυο ανεξάρτητα τραγούδια από τις 45 στροφές που κυκλοφόρησαν το 1973, ένα του Γιώργου Κατσαρού («Γιατί να πικραινόμαστε») κι ένα του Βασίλη Βασιλειάδη («Δεν επιτρέπεται»). 

Ουσιαστικά η πιο ενδιαφέρουσα φάση της καριέρας της Λίτσας Διαμάντη ολοκληρώνεται με το δίσκο αυτό. Στη συνέχεια θα καταφύγει σε ένα είδος πιασάρικου τραγουδιού της πίστας και της εύκολης εμπορικής επιτυχίας που της χάρισε αλλεπάλληλα σουξέ, αλλά την απέκοψε οριστικά από τους ανθρώπους που στάθηκαν οι βασικοί χορηγοί της πρώιμης καριέρας της. Με εξαίρεση ίσως κάποιες σποραδικές επανασυνδέσεις με τον Χρήστο Νικολόπουλο, τη συμμετοχή της στο πολύ πετυχημένο τηλεοπτικό πρόγραμμα «Ζήτω το ελληνικό τραγούδι» (1987) του Διονύση Σαββόπουλου και τη συμμετοχή της στο άλμπουμ «Όταν έρχονται οι φίλοι μου» (1995) του Σταμάτη Κραουνάκη, η παρουσία της στο ελληνικό τραγούδι μέχρι το ξεκίνημα του νέου αιώνα ήταν συνεχώς φθίνουσα και προσανατολισμένη σε ένα ρεπερτόριο κατώτερο των φωνητικών της δυνατοτήτων.