Νίκος Κυπουργός: Ανέκδοτη μουσική για το θέατρο (2026)

Προσπερνώντας την επετειακή σηματοδότηση της σημερινής αποφράδος ημέρας θα συνεχίσουμε με άλλη μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα - και πολύ πρόσφατη - δισκογραφική έκδοση του μουσικού περιοδικού Μετρονόμος. Πρόκειται για το άλμπουμ «Ανέκδοτες ηχογραφήσεις - Μουσική για το θέατρο» που διανεμήθηκε με το τελευταίο τεύχος (αρ. 86) του περιοδικού που είναι αφιερωμένο στον σημαντικό συνθέτη και μαέστρο Νίκο Κυπουργό, ο οποίος γεννήθηκε σαν σήμερα, στις 21 Απριλίου 1952 στην Αθήνα.

Ο Νίκος Κυπουργός ολοκλήρωσε τις μουσικές σπουδές στο Ωδείο Αθηνών και στο Παρίσι παράλληλα με τις σπουδές του στη Νομική και στο τμήμα Πολιτικών επιστημών. Πριν βρεθεί στο Παρίσι (1979), όπου είχε την τύχη να μαθητεύσει δίπλα σε ογκόλιθους της πρωτοποριακής μουσικής τέχνης, όπως ο Max Deutsch, o Pierre Boulez, o Witold Lutoslawski και ο Ιάννης Ξενάκης, είχε ήδη παρουσιάσει τις πρωτόλειες συνθετικές του δοκιμές με δυο κύκλους τραγουδιών που ερμήνευε ο ίδιος παίζοντας κιθάρα (Rodstrof, 1969-1970), ενώ ακολούθησαν και δυο παιδικοί δίσκου («Ο Φεγγαρής και τα πουλιά», 1971, «Ο Μιχάλης ο σφυρίχτρας», 1979), παράλληλα με την πρώτη συνεργασία του με το Τρίτο Πρόγραμμα του Μάνου Χατζιδάκι, της οποίας κυριότερος καρπός ήταν η συμμετοχή του στη συνθετική ομάδα της ιστορικής παιδικής σειράς «Εδώ Λιλιπούπολη», η οποία εκδόθηκε σε δίσκο το 1980 κάνοντας ευρύτερα γνωστό το όνομά του στο εγχώριο μουσικό στερέωμα. Η συνέχεια ήταν λαμπρή για τον ίδιο, αρχικά ως βοηθό του Μάνου Χατζιδάκι και κατόπιν ως αυτόνομο δημιουργό που δραστηριοποιήθηκε σε πάμπολλα πεδία της μουσικής, κυρίως στον κινηματογράφο και το θέατρο, συνθέτοντας πρωτότυπες σκηνικές δημιουργίες ή ασκώντας συχνά και το ρόλο του ενορχηστρωτή, διασκευαστή και μαέστρου. Εδώ και χρόνια έχει αποφασίσει να ζει μόνιμα στην Ερμούπολη της Σύρου, όπου δραστηριοπoιείται έντονα στην τοπική πολιτιστική ζωή ως επικεφαλής της Ορχήστρας των Κυκλάδων, με την οποία μάλιστα συχνά περιοδεύει ανά την επικράτεια συμμετέχοντας σε πολλές μουσικές παραγωγές, ενίοτε μάλιστα και για λογαριασμό μουσικών σχολείων.

Η πλούσια μουσική του Νίκου Κυπουργού για το θέατρο έχει αποτυπωθεί σε αρκετές ως τώρα δισκογραφικές εκδόσεις, όπως: «Εν Αθήναις» (1986), «Ρωμαίος και Ιουλιέτα / Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» (1989), «Saved / Aenigma est» (1990), «Music on Stage» (1993), «Aenigma Est» (1997) και «Τα μυστικά του κήπου» (2001). Και φυσικά σε όλες αυτές τις σπουδαίες εκδόσεις προστίθεται τώρα και η καινούργια κυκλοφορία από τις Εκδόσεις Μετρονόμος, μαζί με το τελευταίο τεύχος του περιοδικού που κυκλοφόρησε τον περασμένο Μάρτιο. 

Ο δίκσος περιλαμβάνει συνολικά 33 ανέκδοτα θεατρικά θέματα (κυρίως τραγούδια) από παραστάσεις της περιόδου 1987-2024 χωρισμένα σε δύο άτυπες ενότητες, μία ελληνική και μία διεθνή. Η «ελληνική» ενότητα καλύπτεται με επιλογές από το σύγχρονο θεατρικό δραματολόγιο και συγκεκριμένα από τις παραστάσεις: «Μελίσσια» (του Αλέξη Σταμάτη) που παίχτηκε από το Εθνικό Θέατρο το 2019, «Φεγγάρι από χαρτί» (Μιχάλη Ρέππα, Θανάση Παπαθανασίου) από το Εθνικό Θέατρο (2020), «Frankestein, Ο χαμένος παράδεισος» (της Λένας Κιτσοπούλου) από το Θέατρο Στέγη (2022) και «Ματαρόα» (του Θοδωρή Αμπαζή) από την Εθνική Λυρική Σκηνή (2024). Τραγουδούν: Σαβίνα Γιαννάτου, Γιάννης Στάνκογλου, Ζαχαρίας Καρούνης, Μαρίνα Σάττι, Άρης Πλασκασοβίτης, Τζίνη Παπαδοπούλου, Ελίτα Κουνάδη, Γιάννης Διονυσίου και Γιάννης Μπουραζάνας. Στίχους έγραψαν ο Παρασκευάς Καρασούλος και η Αφροδίτη Μάνου.

Η δεύτερη ενότητα καλύπτει το διεθνές ρεπερτόριο με επιλογές από την Ιταλία (Λουίτζι Πιραντέλο, Εντουάρντο Ντε Φιλίππο), την Ισπανία (Λόρκα, Ρόγιας, Θερβάντες), την Αγγλία (Σέξπιρ, Μπεν Τζόνσον), την Αμερική (Άρθουρ Μίλλερ), τη Νορβηγία (Ίψεν) και τη Γαλλία (Μολιέρος, Βίκτορ Ουγκό, Λαμπίς). Τα έργα αυτά ανέβηκαν σε διάφορες χρονικές περιόδους από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, το Θέατρο Διονύσια, το Θέατρο Τέχνης, το Θέατρο Παλλάς, το Θέατρο Επί Τάπητος, το Εθνικό Θέατρο, τη Νέα Σκηνή, το Θέατρο Καρέζη και το Θέατρο Εμπρός. Τα τραγούδια ερμηνεύουν η Εύα Κοταμανίδου, η Σαβίνα Γιαννάτου, η Ελεονώρα Ζουγανέλη, ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος, καθώς και ηθοποιοί των παραστάσεων.

Στην εκτέλεση του πλούσιου αυτού μουσικού υλικού έλαβαν μέρος η Καμεράτα, Ορχήστρα των Φίλων της Μουσικής, η Ορχήστρα τψν Χρωμάτων υπό τον Μίλτο Λογιάδη και σπουδαίοι σολίστες οργάνων, μεταξύ των οποίων οι: Μάνος Αβαράκης (φλογέρα), Σωκράτης Άνθης (τρομπέτα), Ιρίνα Βαλεντίνοβα (πιάνο, τσέμπαλο), Δημήτρης Βράσκος (βιολί, μαντολίνο), Βαγγέλης Καρίπης (κρουστά), Θόδωρος Κοτεπάνος (πιάνο, εκκλησιαστικό όργανο), Στέλλα Κυπράιου (λαούτο), Γιώργος Μουλουδάκης (κιθάρα), Γιώργος Μαγκλάρας (βιολί), Νεοκλής Νεοφυτίδης (πιάνο), Στέλιος Ταχιάτης (βιολοντσέλο) και πολλοί άλλοι.

Χρήστος Οικονομίδης: Έρως, ζώο αγέρωχο και ηχηρό (2011)

Περνάμε σήμερα σε έναν άλλο εξαιρετικά ενδιαφέροντα ποιητικό δίσκο που κυκλοφόρησε το 2011 με τον πρωτότυπο και άκρως ποιητικό τίτλο «Έρως, ζώο αγέρωχο και ηχηρό» παρμένο από ένα ποίημα της Μάτσης Χατζηλαζάρου, συζύγου του ποιητή Ανδρέα Εμπειρίκου, η οποία μάλιστα θεωρείται και η πρώτη γυναικεία φωνή του ελληνικού υπερρεαλισμού.

Ο δίσκος αποτελεί την τρίτη δισκογραφική κατάθεση του αξιόλογου συνθέτη Χρήστου Οικονομίδη (Δράμα, 1963), ενός καλλιεργημένου μουσικού με λόγιες σπουδές στο πιάνο και τη μουσική θεωρία, ο οποίος πρωτοεμφανίστηκε στα μουσικά μας πράγματα στα μέσα της δεκαετίας του '90 ως δημιουργός του εναλλακτικού ροκ συγκροτήματος Επόμενη Κίνηση, με το οποίο παρουσίασε το 1997 την ομώνυμη δισκογραφική δουλειά, ενώ στη συνέχεια ακολούθησε προσωπική πορεία στη μουσική παρουσιάζοντας αρχικά το άλμπουμ «Piano Music I» (με 13 πρελούδια για πιάνο) και το 2011 τη σημαντικότερη ως τώρα εργασία του με το άλμπουμ της σημερινής μας παρουσίασης.

Ο δίσκος «Έρως, ζώο αγέρωχο και ηχηρό» αποτελεί έναν κύκλο δεκατριών μελοποιημένων ποιημάτων μιας μεγάλης σειρά ποιητών της μεσοπολεμικής και μεταπολεμικής γενιάς. Συγκεκριμένα, έχουν ανθολογηθεί οι ποιητές: Ναπολέων Λαπαθιώτης (1888-1944), Μαρία Πολυδούρη (1902-1930), Μελισσάνθη (1907-1991), Νίκος Εγγονόπουλος (1907-1985), Μάτση Χατζηλαζάρου (1914-1987), Τάσος Λειβαδίτης (1922-1988), Γιώργος Ιωάννου (1927-1985), Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου (1931-1996), Μαρία Λαϊνά (1947-2023), Ισαάκ Σούσης (1962-2024), καθώς και ο Αμερικανός John Berryman (1914-1972). Η μουσική κινείται στο πεδίο της ροκ με τζαζ και αυτοσχεδιαστικά στοιχεία που σε πολλές περιπτώσεις (ιδιαίτερα στο ομότιτλο τραγούδι) καταφέρνει να δημιουργήσει πολύ γοητευτικά ατμοσφαιρικά τοπία που πραγματώνονται μέσα από τα καθαρά ακουστικά όργανα της ορχήστρας (βιολί, όμποε, άρπα, βιολοντσέλο, πιάνο, φλάουτο, τρομπέτα και κρουστά). Ο ίδιος ο συνθέτης είναι και ο βασικός ερμηνευτής, ενώ εξαιρετικοί στέκονται δίπλα του ο Δώρος Δημοσθένους και η Μόρφω Τσαϊρέλη. 

Σημειώνει χαρακτηριστικά ο συνθέτης: «Ανακάλυψα μετά από μακροχρόνιους περιπάτους κάποια ποιήματα που, ενώ από τη μια υμνούν τον έρωτα και το δράμα του χωρίς στολίδια, από την άλλη εκφράζουν το ονειρώδες και το ευφάνταστο των στιγμών, σαν αυτές να είναι κυριολεκτικά μοναδικές. Στη συνέχεια έντυσα διά της μιμητικής το λόγο με μουσική που καθώς εκτυλίσσεται, αποζητά μέσω του παλαιού τη νεορομαντικότητά της. Έφτιαξα έτσι δεκατρία τραγούδια προσδοκώντας η πραγματικότητα να διεκδικεί την ουτοπία της».

Anemos: Φ Λόγος Χρυσός (2009)

Το ντουέτο Anemos, αποτελούμενο από τον Κώστα Χατζόπουλο (σύνθεση, κιθάρα) και την Κατερίνα Νιτσοπούλου (τραγούδι, στίχοι), υπήρξε ένα πολύ ενδιαφέρον μουσικό σχήμα που κινούνταν σε ένα ύφος "έντεχνου" ποπ ήχου και πρωτοεμφανίστηκε στη δισκογραφία το 1998 με το ομότιτλο άλμπουμ διαγράφοντας μια όμορφη δεκαετή διαδρομή που απέφερε πέντε προσωπικές δουλειές, μεταξύ των οποίων και το τηλεοπτικό soundtrack «Θύματα ειρήνης» (1999), καθώς και κάποιες σκόρπιες συμμετοχές, όπως στο άλμπουμ «Το φιλί μου ταξιδεύει» (2002) του Ηλία Λιούγκου, μέχρι το 2009 που έκλεισε τον κύκλο του προσφέροντάς μας την πιο ολοκληρωμένη μουσική του πρόταση με το ποιητικό άλμπουμ «Φ Χρυσός Λόγος».

Πρόκειται για μια επιμελημένη παραγωγή της στιχουργού Λίνας Νικολακοπούλου που υπογράφει κιόλας τους στίχους στα επτά από τα δεκαεπτά συνολικά τραγούδια του δίσκου μαζί με άλλα τέσσερα της Βασιλικής Νικοπούλου. Το κύριο σώμα του δίσκου ωστόσο καλύπτουν μελοποιημένα ποιήματα του Ανδρέα Εμπειρίκου, της Κικής Δημουλά, του Γιώργου Σκούρτη, αλλά και του Πέρση ποιητή Τζαλαλαντίν Ρουμί (13ος αι.), καθώς και του νεότερου Ουαλλού ποιητή Dylan Thomas (1914-1953), όλα μελοποιημένα με τον ανάλαφρο μελωδικό τόνο που χαρακτηρίζει τη μουσική του συγκροτήματος. 

Η συνύπαρξη απλών στίχων πλάι στον ποιητικό λόγο αποτελεί μια προσπάθεια εξισορρόπησης μεταξύ δύο αντίρροπων φαινομενικά εκφράσεων του λόγου, όπως προφανώς υπαινίσσεται το γράμμα «Φ» που προτάσσεται της φράσης «Χρυσός λόγος» του τίτλου παραπέμποντας στο μαθηματικό σύμβολο "φ" που ορίζει την έννοια της χρυσής τομής. Ως πρόθεση τουλάχιστον αυτός μοιάζει να ήταν ο στόχος. Η αλήθεια βέβαια είναι ότι τα στιβαρά ποιητικά κείμενα δείχνουν μάλλον απονευρωμένα από το ποπ ύφος της μελοποιίας τους, το οποίο μοιάζει πιο ταιριαστό για τα υπόλοιπα στιχουργήματα, με αποτέλεσμα ο δίσκος να ακούγεται μεν σε πρώτο επίπεδο πολύ ευχάριστα ως ένα καλοφτιαγμένο και ισορροπημένο ηχητικό προϊόν, αλλά να προβληματίζει τελικά η υποταγή του ποιητικού λόγου στον ήχο αυτό, με εξαίρεση ίσως τις στιγμές όπου περνούν σε πρώτο πλάνο οι απαγγελίες κειμένων από την Κική Δημουλά και τη Λίνα Νικολακοπούλου ξεφεύγοντας κάπως από την ευθύγραμμη ομοιογένεια του υπόλοιπου υλικού.

Μάρθα Μεναχέμ: Αλληλουχία (2015)

Χρειάστηκε να μεσολαβήσουν οκτώ ολόκληρα χρόνια από τη «Μικρή ελεγεία», μέχρι να αποφασίσει η τραγουδοποιός Μάρθα Μεναχέμ να ξαναμπεί στο στούντιο και να μας δώσει το δεύτερο κύκλο τραγουδιών της με τίτλο «Αλληλουχία» που κυκλοφόρησε το 2015 από τις Εκδόσεις Μετρονόμος.

Δεν μας επιφυλάσσει εκπλήξεις το συγκεκριμένο άλμπουμ, αλλά αυτό δε μειώνει σε τίποτε τη μελωδική και εκφραστική δύναμη που διαθέτουν τα περισσότερα από τα δέκα τραγούδια του. Και πάλι ο ποιητικός λόγος αποτελεί τη βάση της δουλειάς της καλής τραγουδοποιού. Παρών λοιπόν ο αγαπημένος της ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης («Στο κέντρο το νυχτερινό»), παρών επίσης και ο Κωνσταντίνος Καβάφης σε μια ακόμη μελοποίηση του εξαίσιου ερωτικού-νοσταλγικού ποιήματος «Επέστρεφε» και μαζί τους ο Τάσος Λειβαδίτης με το ποίημα «Συνομιλίες», καθώς και - αυτό ίσως είναι μια έκπληξη! - ο περίφημος Ψαλμός 140 του Δαβίδ («Κύριε, εκέκραξα προς Σε, εισάκουσόν μου...») σε πρωτότυπη μελοποίηση. Τα υπόλοιπα τραγούδια έχουν στίχους του Μιχάλη Γκανά, του Ηλία Κατσούλη, της Λίνα Δημοπούλου, της Μαίρης Φασουλάκη και της Αγγελικής Θερμού. Μαζί με τη Μάρθα Μεναχέμ στην ερμηνεία των τραγουδιών συμμετέχουν η Μαρία Αναματερού, η Ιφιγένεια Καρολόγου, ο Θοδωρής Βουτσικάκης και ο Αλέξανδρος Καψοκαβάδης, ο οποίος συμμετέχει και στην ομάδα ενορχηστρωτών του δίσκου μαζί με τους Τάσο Ρωσόπουλο, Μάνο Κιτσικόπουλο και Ισίδωρο Πάτερο. 

Η μουσική είναι πλημμυρισμένη με λυρικά χρώματα και λαϊκότροπους σκοπούς σε μια συναρπαστική «αλληλουχία» ευαισθησίας και επίμονων συναισθηματικών μεταπτώσεων που παρακολουθούν με συνέπεια τις κυμαινόμενες εντάσεις του μελοποιημένου λόγου. Ακουστικά και ηλεκτρικά όργανα (πιάνο, βιολοντσέλο, ηλεκτρική και κλασική κιθάρα, λαούτο, βιολί, νέι, κοντραμπάσο, λύρα, κανονάκι, μπουζούκι και κρουστά) συνυπάρχουν αρμονικά για τη δημιουργία ενός ατμοσφαιρικού τοπίου που ώρες ώρες ακούγεται ιδιαίτερα γοητευτικό. Ο δίσκος κλείνει εξίσου γοητευτικά με ένα υποβλητικό ορχηστρικό θέμα («Συνομιλία»). Το εξώφυλλο και τη συνολική αισθητική της έκδοσης επιμελήθηκε και πάλι ο ζωγράφος Παντελής Σαμπαλιώτης.

Μάρθα Μεναχέμ: Μικρή ελεγεία (2007)

Η Μάρθα Μεναχέμ - απλή συνωνυμία με τον παλιό μουσικό παραγωγό Ζακ Μεναχέμ - είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα τραγουδοποιός της νεότερης γενιάς με καλές μουσικές σπουδές (πιάνο, κιθάρα, θεωρητικά) στο ωδείο του Κώστα Κλάβα και στο Ελληνικό και Ιαμβικό Ωδείο και με καλή προϋπηρεσία στο ξεκίνημα της μουσικής της περιπέτειας δίπλα στους συνθέτες Γιάννη Σπανό και Γιώργο Χατζηνάσιο, αλλά και τους Λαθρεπιβάτες. Η πρώτη συνθετική της δουλειά ήταν θεατρική και γράφτηκε το το 2004 για την παράσταση «Στα πεταχτά» που σκηνοθέτησε ο Κώστας Αρζόγλου, ενώ λίγο αργότερα μας έδωσε τον πρώτο κύκλο τραγουδιών της.

Το 2007 λοιπόν η Μάρθα Μεναχέμ έκανε την επίσημη είσοδό της στην ελληνική δισκογραφία με το άλμπουμ «Μικρή ελεγεία» που αποτελεί έναν πολύ αξιόλογο κύκλο μελοποιημένης ποίησης, αλλά και απλών τραγουδιών, οκτώ συνολικά με έναν ορχηστρικό επίλογο. Το άλμπουμ περιλαμβάνει τρία ποιήματα του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (1888-1944), μεταξύ των οποίων και το ομότιτλο του δίσκου, ένα ποίημα του Κωνσταντίνου Καβάφη (1863-1933) κι άλλο ένα του Στέλιου Γεράνη (1920-1993). Το σώμα του δίσκου συμπληρώνεται με δυο τραγούδια σε στίχους του Κώστα Τριπολίτη κι άλλο ένα σε στίχους του Θράσου Καμινάκη. Βασική ερμηνεύτρια των τραγουδιών είναι η ίδια η συνθέτρια, ενώ συμμετέχουν ο Χρήστος Θηβαίος, ο Απόστολος Ρίζος και ο Γιάννης Λεκόπουλος, ένας νέος ευαίσθητος ερμηνευτής που είχε ξεκινήσει ένα χρόνο νωρίτερα συμμετέχοντας στα φωνητικά του δίσκου «Carte postale» (2006) του Νότη Μαυρουδή.

Η μουσική των τραγουδιών αποκαλύπτει μια καλλιεργημένη μουσικό με μελωδίες και ρυθμούς που διακρίνονται για την ευαισθησία και τον πηγαίο τους λυρισμό. Η δημιουργός σημειώνει χαρακτηριστικά στο εσώφυλλο του δίσκου: «Η Μικρή Ελεγεία είναι ένα ηχητικό σχεδίασμα λυρικών εξομολογήσεων με θέματα που απασχόλησαν και απασχολούν τον άνθερωπο: Έρωτας, θάνατος, ελπίδα για την επικράτηση της αλήθειας, αγώνας για την κατάκτηση των αυτονόητων...». Tην ενορχήστρωση συνυπογράφουν ο Σωτήρης Καστάνης, ο Απόστολος Καλτσάς (από το συγκρότημα Υπόγεια Ρεύματα) και ο συνθέτης Μιχάλης Ανδρονίκου. Το εξώφυλλο κοσμείται από ζωγραφικό πίνακα του Παντελή Σαμπαλιώτη.

100 Χρόνια Έλλη Λαμπέτη: Ηχώ και Νάρκισσος (1954)

Κλείνουμε το μικρό αυτό αφιέρωμα στα 100 χρόνια από τη γέννηση της μεγάλης ηθοποιού Έλλης Λαμπέτη με ένα αυθεντικό θεατρικό ντοκουμέντο από την πρώιμη φάση της καριέρας της. Πρόκειται για μια ιστορική ηχογράφηση του θεατρικού έργου «Ηχώ και Νάρκισσος» που μεταδόθηκε από την Ελληνική Ραδιοφωνία (ΕΙΡ) το 1954. 

Το έργο υπογράφει ο Νότης Περγιάλης (1920-2009), ο εκλεκτός αυτός θεατρικός συγγραφέας, σκηνοθέτης και ηθοποιός που έχει στο ενεργητικό του αρκετά αξιόλογα θεατρικά κείμενα, όπως: «Ο πόνος γεννάει θεούς», «Ηλιογέννητη», «Νυφιάτικο τραγούδι, «Το κορίτσι με το κορδελλάκι», «Αυτό το δέντρο δεν το λέγανε υπομονή» και πολλά άλλα, ενώ έχει και μια μικρή θητεία στο χώρο του τραγουδιού ως στιχουργός των διαχρονικών: «Πάμε μια βόλτα στο φεγγάρι» (μουσική Μάνου Χατζιδάκι), «Γκρεμισμένα σπίτια» (μουσική Γιάννη Μαρκόπουλου), «Τι να την κάνω τη χαρά» και «Ο λεβέντης» (μουσική Μίκη Θεοδωράκη). 

Το έργο παρουσιάστηκε σε ραδιοσκηνοθεσία του Μήτσου Λυγίζου από το θίασο Έλλης Λαμπέτη και Δημήτρη Χορν, όταν το καλλιτεχνικό αυτό ζευγάρι βρισκόταν ακόμη στο ξεκίνημα της εμβληματικής τους συμπόρευσης που κράτησε ως το τέλος της δεκαετίας του '50. Το κείμενο δραματοποιεί το γνωστό μύθο της νύμφης Ηχώς που ερωτεύτηκε παράφορα τον άστατο και ωραιοπαθή Νάρκισσο. Η Έλλη Λαμπέτη υποδύεται την Ηχώ, ο Δημήτρης Χορν τον Νάρκισσο και η Αντιγόνη Βαλάκου τη νύμφη Νικοθόη. Συμμετέχουν επίσης η Τάνια Καράλη (Ωκυπόδη), η Μαρία Μιχαλοπούλου (Αχολόη), ο Στέλιος Βόκοβιτς (Αργέστης άνεμος), η Άννα Λώρη (Αελλώ) και οι Μιχάλης Μπούχλης και Νίκος Φιλιππόπουλος (Στοιχειά του ανέμου).

Το ιστορικό αυτό ηχητικό ντοκουμέντο περιλαμβάνεται στην εκτενή επανέκδοση δεκάδων παλιών θεατρικών ραδιοηχογραφημάτων που διανεμήθηκαν μέσω του περιοδικού Ραδιοτηλεόραση το 2006 στο πλαίσιο της σειράς Το ραδιόφωνο που αγαπήσαμε.

100 Χρόνια Έλλη Λαμπέτη: Κασετίνα (2008)

Ένα δεύτερο μεγάλο αφιέρωμα στην πρωθιέρεια της σκηνικής τέχνης Έλλη Λαμπέτη - αυτές τις ημέρες συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από τη γέννησή της - μας πρόσφερε η δισκογραφική εταιρεία Lyra το 2008. Πρόκειται για ένα τετραπλό άλμπουμ με τίτλο το όνομά της, το οποίο στην πραγματικότητα αποτελεί επανέκδοση σε ενιαίο σώμα τριών παλιότερων ανεξάρτητων δισκογραφικών εκδόσεων που κυκλοφόρησαν λίγο μετά το θάνατο της ηθοποιού κατά το διάστημα 1983-1984.

Οι δύο πρώτοι δίσκοι της έκδοσης φέρουν τον κοινό τίτλο «Μονόπρακτα» και περιλαμβάνουν έξι μονόπαρκτα θεατρικά κείμενα με τη φωνή της Έλλης Λαμπέτη, τα οποία είχαν αποτελέσει ενιαία παράσταση που ανέβασε ο Θίασος Λαμπέτη τον Απρίλιο του 1978 και είχαν πρωτοκυκλοφορήσει σε δίσκο με τον ίδιο τίτλο το 1984. Πρόκειται για τα έργα: «Η Εβραία» (από το θεατρικό έργο «Τρόμος και αθλιότητα στο Γ΄Ράιχ») του Μπέρτολτ Μπρεχτ, «Η πιο δυνατή ψυχή» του Αύγουστου Στρίνμπεργκ, «Όλυα, μια ψυχούλα» του Άντον Τσέχοφ σε διασκευή του Γκαμπριέλ Αρού, καθώς και τρία μονόπρακτα του Ζαν Κοκτό («Η ανθρώπινη φωνή», «Η ψεύτρα», «Την έχασα»). Η ανάγνωση των μονόπρακτων συνοδεύεται από μουσικά θέματα για σόλο πιάνο του Μότσαρτ και του Σοπέν που ερμηνεύει ο πιανίστας Κώστας Λούκος, ανεψιός της Λαμπέτη.

Ο τρίτος δίσκος περιλαμβάνει το υλικό του άλμπουμ «Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει Καβάφη» που είχε πρωτοεκδοθεί το 1983 από την ετικέτα Διόνυσος της Lyra. Το υλικό της έκδοσης απλώνεται σε 25 συνολικά αναγνώσεις ποιημάτων του Κωνσταντίνου Καβάφη, τα οποία είχαν ηχογραφηθεί σε δύο διαφορετικές φάσεις, μία το 1975 και μία το 1981. Μαζί με τα εμβληματικά και πασίγνωστα ποιήματα του μεγάλου Αλεξανδρινού έχουν επιλεγεί και πολλά ποιήματα λιγόετο γνωστά ή ακόμη και αποκηρυγμένα από τον ίδιο τον ποιητή. Ο τελευταίος δίσκος της έκδοσης περιλαμβάνει αυτούσιο το υλικό του άλμπουμ «Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο και από τους Ύμνους και Εγκώμια της Μεγάλης Εβδομάδας». Η αρχική έκδοση του άλμπουμ (1983) είχε τον απλό τίτλο «Η Έλλη Λαμπέτη διαβάζει τα Κατά Ματθαίον Πάθη».

Η έκδοση είναι ιδιαίτερα επιμελημένη σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου με σκληρά εξώφυλλα και με πλούσιο φωτογραφικό και πληροφοριακό υλικό για τη θεατρική διαδρομή της Έλλης Λαμπέτη στα 40 χρόνια της καριέρας της (1942-1982). Τα κείμενα επιμελήθηκε ο δημοσιογράφος και μουσικός παραγωγός Άγγελος Πυριόχος.

100 Χρόνια Έλλη Λαμπέτη: Αποσπάσματα θεατρικού λόγου (1989)

Σαν χθες, 13 Απριλίου, γεννήθηκε μια κορυφαία Ελληνίδα ηθοποιός που άφησε ανεξίτηλο το στίγμα της στο ελληνικό θέατρο, αλλά και στον κινηματογράφο. Συμπληρώνονται λοιπόν 100 χρόνια από τη γέννηση της Έλλης Λαμπέτη (1926-1983), μιας μοναδικής θεραπαινίδας της σκηνικής τέχνης, όπου κυριάρχησε επί 40 χρόνια (1942-1982), παρόλο που έφυγε πρόωρα από τη ζωή, παίζοντας ωστόσο μέχρι και την τελευταία στιγμή. Υπήρξε σύζυγος του μεγάλου θεατράνθρωπου Μάριου Πλωρίτη (1950-1953) και είχε μια θυελλώδη ερωτική και επαγγελματική σχέση με τον Δημήτρη Χορν κατά το διάστημα 1953-1959.

Η Έλλη Λαμπέτη, κατά κόσμον Έλλη Λούκου, γεννήθηκε στα Βίλλια Αττικής και σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και στη Σχολή Κοτοπούλη. Ήταν μόλις 16 χρόνων, όταν πρωτοανέβηκε στη σκηνή το 1942 μέσα στα μαύρα χρόνια της γερμανικής Κατοχής. Η πορεία της έκτοτε ήταν λαμπρή παίζοντας ασταμάτητα σπουδαίους ρόλους του παγκόσμιου δραματολογίου ως μέλος μεγάλων θιάσων, όπως ο θίασος του Καρόλου Κουν στο Θέατρο Τέχνης, ο θίασος Κοτοπούλη και Μουσούρη, το Εθνικό Θέατρο και φυσικά ο δικός της θίασος, αρχικά σε συνεργασία με τον Δημήτρη Χορν και στη συνέχεια μόνη της ως το τέλος της ζωής της. Η πρώτη της παράσταση ήταν το έργο «Η Χάνελε πάει στον Παράδεισο» (1942) και ο μακρύς κύκλος έκλεισε το 1982 με το έργο «Τα παιδιά ενός κατώτερου Θεού» παίζοντας το ρόλο μιας κωφάλαλης, όταν πια η οδυνηρή αρρώστια της είχε στερήσει τη φωνή.

Η Λαμπέτη είχε και μια μικρή, αλλά άκρως σημαντική παρουσία και στον ελληνικό κινηματογράφο συμπρωταγωνιστώντας κυρίως με το σύντροφό της Δημήτρη Χορν. Η πρώτη κινηματογραφική της εμφάνιση σημειώθηκε το 1946 με την ταινία «Αδούλωτοι σκλάβοι» του Βίωνα Παπαμιχάλη. Ακολούθησαν δυο τρεις μέτριες ταινίες, ώσπου συνάντησε στο δρόμο της τον μεγάλο σκηνοθέτη Μιχάλη Κακογιάννη, με τον οποίο συνεργάστηκε ως πρωταγωνίστρια σε τρεις σπουδαίες ταινίες: «Κυριακάτικο ξύπνημα» (1954), «Το κορίτσι με τα μαύρα» (1956) και «Το τελευταίο ψέμα» (1958). Στο ενδιάμεσο συμμετείχε και στην εμβληματική ταινία «Η κάλπικη λίρα» (1955) του Γιώργου Τζαβέλλα.

Στο χώρο της δισκογραφίας καταγράφονται κάποιες σποραδικές παρουσίες της Έλλης Λαμπέτη. Εν ζωή κυκλοφόρησε το άλμπουμ «Γλυκιά Ίρμα» (1972) με τη μουσική του Γιάννη Σπανού για την ομώνυμη μουσικοθεατρική παράσταση, ενώ τη χρονιά του θανάτου της (1983) εκδόθηκαν δύο δίσκοι με απαγγελίες ποιημάτων του Καβάφη και αποσπασμάτων από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. 

Το 1989 ωστόσο από το Σείριο του Μάνου Χατζιδάκι εκδόθηκε ένα μεγάλο δισκογραφικό αφιέρωμα στη Λαμπέτη με τίτλο «Αποσπάσματα Θεατρικού Λόγου» σε τρεις δίσκους που φιλοδοξούσαν να καλύψουν αντιπροσωπευτικά όλη τη θεατρική διαδρομή της κορυφαίας ηθοποιού. Οι παλιότερες από τις ηχογραφήσεις αυτές ανατρέχουν στις δεκαετίες του '50 και '60 κι έτσι έχουν αξία ιστορικού ντοκουμέντου. Μεταξύ των ανθολογημένων παραστάσεων περιλαμβάνονται αποσπάσματα από τα έργα: «Τελευταίο βαλς» (1956) του Σόμερσετ Μομ, «Πεγκ καρδούλα μου» (1961) του Τζον Χάρτλι Μάννερς, «Δεσποινίς Πέπσι» (1966) της Πιερρέτ Μπρινό, «Θυμήσου τον Σεπτέμβρη» (1967) του Νόελ Κάουαρντ, «Βυσσινόκηπος» (1974) του Τσέχοφ, «Φθινοπωρινή ιστορία» (1977) του Αρμπούζοφ, «Φιλουμένα Μορτουράνο» (1978) του Εντουάρντο Ντε Φίλιππο και «Ο κύκλος με την κιμωλία» (1981) του Μπρεχτ. Εκτός από την ίδια ακούγονται και οι φωνές μεγάλων συμπρωταγωνιστών της, όπως ο Δημήτρης Χορν, ο Μάνος Κατράκης, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ, η Μάρθα Βούρτση, η Σαπφώ Νοταρά, ο Κώστας Ρηγόπουλος και ο Γιώργος Μοσχίδης. Τα αποσπάσματα συνοδεύονται από μικρά μουσικά θέματα, όλα παρμένα από τη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι για το «Ματωμένο Γάμο» του Λόρκα.

Σταμάτης Σπανουδάκης, Χρήστος Μακρόπουλος:Τανγκό στην Ακτή (2007)

Το 2007 ο αξιόλογος κλασικός πιανίστας της νεότερης γενιάς Χρήστος Μακρόπουλος (γενν. 1975) μας χάρισε ένα θαυμάσιο άλμπουμ αποκλειστικά για σόλο πιάνο βασισμένο σε διαχρονικές μελωδίες του Σταμάτη Σπανουδάκη. Το άλμπουμ επιγράφεται «Τανγκό στην ακτή» με έμμεση υπόμνηση του ομότιτλου τραγουδιού («Ακτή»), ενός από τα πιο αναγνωρίσιμα και πετυχημένα που έγραψε ο καλός συνθέτης.

Ο δίσκος περιλαμβάνει οκτώ συνολικά μελωδίες που διατηρούν τους τίτλους των αρχικών τραγουδιών του Σπανουδάκη συνοδευόμενους όμως με διευκρινιστικούς υπότιτλους, οι οποίοι προσπαθούν να αποδώσουν ακριβέστερα το πνεύμα της πιανιστικής εκδοχής, αφού ο σολίστας δεν περιορίστηκε στην απλή μεταγραφή των μελωδιών, αλλά τους έδωσε και τις δικές του αυτοσχεδιαστικές προεκτάσεις που αγγίζουν τη λόγια μουσική παράδοση, με έμφαση στους δύο μεγάλους Σέργιους της ρωσικής σχολής, τον Ραχμάνινοφ και τον Προκόφιεφ.

Οι μελωδίες που χρησιμοποιήθηκαν προέρχονται από τις μουσικές επενδύσεις τριών ταινιών του Παντελή Βούλγαρη, δηλαδή: Πέτρινα χρόνια (1985), Η φανέλα με το 9 (1989) και Νύφες (2004), μίας ταινίας του Γιώργου Κατακουζηνού (Απουσίες, 1987) κι άλλης μίας του Γιώργου Τσεμπερόπουλου (Άντε γεια, 1991). Επίσης έχουμε και άλλα τρία θέματα παρμένα από τους κύκλους τραγουδιών «Κοντραμπάντο» (1986), «Το δίλημμα» (1990) και «Επαφή» (1992). 

Σταμάτης Σπανουδάκης, Μανώλης Μητσιάς, Ημέρα Τρίτη (1990)

Πάσχα των Ελλήνων σήμερα, λυτρωτική ανάσταση των ανθρώπινων ψυχών και πέρασμα από το μουντό χρώμα του χειμώνα στο φως της άνοιξης και της ζωής. Τρίτη ημέρα από τη Σταύρωση του Χριστού, ημέρα της Ανάστασης. Και ήταν ένα φωτογραφικό άλμπουμ με τίτλο Ημέρα Τρίτη που βρήκε σε κάποια επίσκεψή του στα Μετέωρα ο Σταμάτης Σπανουδάκης και του ενέπνευσε τον θρησκευτικό κύκλο «Ημέρα Τρίτη», ο οποίος εκδόθηκε το 1990 από τη CBS.

Το φωτογραφικό αυτό άλμπουμ φέρει την υπογραφή του Λέσβιου φωτογράφου Δημήτρη Ταλιάνη (Μόλυβος, 1948) και αποτελεί μια καταγραφή παλιών μοναστηριών και λατρευτικών σκευών που συνάντησε στις περιηγήσεις του σε τόπους εγκατελειμμένους στη μοναξιά και τη σιωπή, σαν εκείνο το αρχέγονο τοπίο που μορφοποιήθηκε την «τρίτη ημέρα» της βιβλικής δημιουργίας, για να φιλοξενήσει τον άνθρωπο και τα ζώα. Το εξώφυλλο του άλμπουμ σχεδίασε ο Βασίλης Φωτόπουλος (1934-2007), ο διάσημος Έλληνας ζωγράφος και σκηνογράφος, βραβευμένος μάλιστα με το όσκαρ σκηνογραφίας για την ταινία Αλέξης Ζορμπάς.

Ο συνθέτης ανέσυρε από τη βυζαντινή παράδοση μερικούς εκλεκτούς ύμνους και τους έντυσε με δική του μουσική ή διασκεύασε την αυθεντική μελωδία κάποιων («Επιτάφιος θρήνος», «Τη Υπερμάχω», «Φως ιλαρόν») προσπαθώντας να αποδώσει το πνεύμα του φωτογραφικού αυτού λευκώματος. Ο ίδιος λέει μεταξύ άλλων: «Ακολούθησα νοητά την πορεία του φωτογράφου μεταφράζοντας τις εικόνες σε ήχους». Βασικός συμπαραστάτης του σ' αυτό το διάβημα ο υπέροχος Μανώλης Μητσιάς, κορυφαίος ερμηνευτής και δοκιμασμένος ψάλτης, ο οποίος κατέθεσε μια μνημειώδη, αλλά απολύτως απέριττη ερμηνεία. Σόλο κλαρίνο παίζει ο Βασίλης Σαλέας.

Σταμάτης Σπανουδάκης: Εαρινή ώρα (1994)

Σε όλη τη μουσική του διαδρομή ο συνθέτης Σταμάτης Σπανουδάκης φρόντιζε πάντα να διανθίζει τη δισκογραφία του με θρησκευτικές πινελιές είτε με πρωτότυπες συνθέσεις, είτε και με εναρμονίσεις παραδοσιακών θρησκευτικών μελωδιών. Το 1994 μας έδωσε την «Εαρινή ώρα», δυο χρόνια αργότερα το «Δάκρυ του Ιωάννη» κι έκλεισε τον αιώνα με το μεγαλόπρεπο «Χιλιαννιακοσιαενενηνταεννέα», για να επανέλθει το 2010 με το άλμπουμ «Σαν προσευχή...», το τελευταίο μέχρι σήμερα έργο του στο θρησκευτικό πεδίο.

Το άλμπουμ «Εαρινή ώρα» πρωτοεκδόθηκε το 1994 από την FM Records κι επανεκδόθηκε το 1996 και το 2002 από τη Wea. Αυτή τη φορά ο συνθέτης μας πρόσφερε μια εξολοκλήρου οργανική δουλειά βασισμένη όμως εν πολλοίς σε προϋπάρχουσες μελωδίες από παλιότερα έργα του μαζί με κάποιες καινούργιες. Το κύριο σώμα του άλμπουμ προέρχεται από τους δίσκους: «7 Παρακλήσεις» (1985), «Ω, γλυκύ μου έαρ» (1987) και «Ημέρα Τρίτη» (1990). Μας τα εξηγεί καλύτερα ο ίδιος στο ένθετο σημείωμα του δίσκου:

«Είναι καιρός που αισθάνομαι την ανάγκη να συγκεντρώσω τις καλύτερες στιγμές των "ορχηστρικών θρησκευτικών" μου δίσκων. Τελικά το καταφέρνω τώρα. Ξαναδούλεψα τα κομμάτια προσθέτοντας ή αφαιρώντας όσα σήμερα αισθάνθηκα ότι έπρεπε (...) Οι μελωδίες και οι εισαγωγές είναι δικές μου, εκτός φυσικά από τις μελωδίες των: "Η ζωή εν τάφω", "Ω, γλυκύ μου έαρ", "Ιδού ο νυμφίος έρχεται", "Τον νυμφώνα σου βλέπω" και τους αυτοσχεδιασμούς του Βασίλη και του Λευτέρη (...) Αφιερώνω ολόψυχα και με θαυμασμό αυτόν το δίσκο στους αγαπημένους μελωδούς της Μεγάλης Εβδομάδος».

Ενορχήστρωση, εκτέλεση, παραγωγή και ηχοληψία, όλα διά χειρός Σταμάτη Σπανουδάκη. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε το 1994 στο ιδιωτικό στούντιο του συνθέτη. Κλαρίνο έπαιξε ο Βασίλης Σαλέας και βιολί ο Λευτέρης Ζέρβας. Το σόλο συνθεσάιζερ στο «Η ζωή εν τάφω» έπαιξε ο Σαράντης Σαλέας. Ο ίδιος ο συνθέτης έπαιξε πλήκτρα, κιθάρες και κρουστά.  

Σταμάτης Σπανουδάκης: Κύριε των Δυνάμεων (1982)

Ο Σταμάτης Σπανουδάκης είναι παραγωγικότατος συνθέτης και μας έχει δώσει μέχρι σήμερα πληθώρα συνθέσεων που κινούνται σε όλο το φάσμα της μουσικής δημιουργίας. Έχουμε λοιπόν μεγαλοϊδεατικές οργανικές συνθέσεις εμπνευσμένες από την ελληνική ιστορία, κύκλους παιδικών τραγουδιών, αλλά και κύκλους κανονικών τραγουδιών, μουσική για τον κινηματογράφο και μπόλικη θρησκευτική μουσική, έτσι που να τον καθιστά τον κατεξοχήν συνθέτη αυτού του ιδιαίτερου μουσικού είδους, καθώς ήδη καταγράφονται στο ενεργητικό του μπόλικες δημιουργίες στο συγκεκριμένο πεδίο («Κύριε των Δυνάμεων», «7 Παρακλήσεις», «Ω, γλυκύ μου έαρ», «Ημέρα Τρίτη», «Εαρινή ώρα», «Το δάκρυ του Ιωάννη», «Χιλιαεννιακοσιαενενηνταεννέα», «Σαν προσευχή...»).

Η πρώτη του συνθετική απόπειρα θρησκευτικού προσανατολισμού ήρθε τη στιγμή που ο ίδιος έβγαινε από μια προσωπική του «περιπέτεια». Πρώτο ξεφωτό λοιπόν σ' αυτή τη γκρίζα διαδρομή στάθηκε ο κύκλος «Κύριε των Δυνάμεων» που εκδόθηκε το 1982 από τη Lyra. Ο τίτλος του άλμπουμ βεβαίως παραπέμπει στον ομώνυμο εμβληματικό βυζαντινό ύμνο που γράφτηκε κάπου μεταξύ 5ου και 7ου αιώνα και ψάλλεται στο Μέγα Απόδειπνο κατά την περίοδο της Μεγάλης Σαρακοστής. Πάνω στο ιερό κείμενο του ύμνου ο συνθέτης έγραψε δική του πρωτότυπη μουσική επένδυση, ενώ τα υπόλοιπα μέρη του άλμπουμ έχουν δικούς του στίχους και φυσικά μουσική, η οποία κινείται μεταξύ βυζαντινών απόηχων και κοσμικών ακουσμάτων (ποπ, ροκ κλπ) κι όλα αυτά μάλιστα δοσμένα με σύγχρονη ενορχήστρωση, όπου συνυπάρχουν τα ακουστικά όργανα με κυρίαρχο το ηλεκτρονικό υπόστρωμα των συνθεσάιζερ. 

Τα τραγούδια του δίσκου ερμηνεύουν η Ελένη Βιτάλη και ο Γιάννης Κούτρας. Ξεχωρίζει το τραγούδι «Γύρω μου φωτιά» που ακούγεται σε διπλή εκτέλεση εναλλάξ από τους δύο ερμηνευτές. Ο ίδιος ο Σπανουδάκης έπαιξε κιθάρες, μπουζούκι, μαντολίνο, μπαλαλάικα, κρουστά και συνθεσάιζερ. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε από τον Σεπτέμβριο του 1981 ως τον Γενάρη του 1982 στο ιδιωτικό στούντιο του συνθέτη.

Χρόνης Αηδονίδης: Άφραστον Θαύμα (2010)

Μιας και βρισκόμαστε στη Μεγάλη Εβδομάδα, είναι καιρός να ανοίξουμε μια παρένθεση στη συνήθη ροή των θεμάτων μας, για να προσαρμοστούμε στο πνεύμα των ημερών. Θα ήθελα λοιπόν να ξεκινήσουμε με τον σπουδαίο θεράποντα της παραδοσιακής μας μουσικής και εξαίρετο ψάλτη Χρόνη Αηδονίδη (1928-2023), ένα σεμνό υπηρέτη της βυζαντινής και μεταβυζαντινής μας μουσικής παράδοσης που συχνά κατέφυγε στην εκκλησιαστική υμνογραφία και μας κληροδότησε υπέροχες ηχογραφήσεις. Ήδη πέρσι τέτοιον καιρό είχαμε παρουσιάσει ένα πειστικό δείγμα της ψαλτικής του δύναμης με το άλμπουμ «Επικράνθη» (2006) και συνεχίζουμε σήμερα στην ίδια ακριβώς γραμμή με το νεότερο διπλό άλμπουμ «Άφραστον Θαύμα» που κυκλοφόρησε το 2010 σε διπλό ψηφιακό δίσκο από την Legend (υπό την ετικέτα "7").

Επί της ουσίας τα δύο άλμπουμ αποτελούν μια αδιάσπαστη ενότητα, αφού το υλικό τους συμπίμπει σε μεγάλο βαθμό με κάποιες μικρές προσθαφαιρέσεις. Και φυσικά συμμετέχουν οι ίδιοι συντελεστές, αφού δίπλα στον μεγάλο παραδοσιακό βάρδο βρίσκεται και πάλι η πιστή του μαθήτρια και ψάλτρια Νεκταρία Καραντζή και ο Πρωτοψάλτης, καθηγητής Βυζαντινής Μουσικής, φιλόλογος και θεολόγος Δημήτρης Βερύκιος. Η έκδοση περιλαμβάνει μια ευρεία ανθολόγηση 29 ύμνων από το Θείο Πάθος μέχρι και την Ανάσταση του Χριστού που αποδίδονται με σεπτό και απέριττο τρόπο μέσα σε μια ατμόσφαιρα κατανυκτικής εκφραστικής δύναμης. Ο ίδιος ο Χρόνης Αηδονίδης σημειώνει στο εσώφυλλο της έκδοσης: 

«Ευχαριστώ τον Θεό που με αξίωσε, για μία ακόμη φορά, να ηχογραφήσω βυζαντινούς εκκλησιαστικούς ύμνους, ένα όνειρο που είχα από μικρό παιδί, απ' όταν μάθαινα βυζαντινή μουσική κοντά στον ιερέα πατέρα μου. Το δημοτικό τραγούδι βέβαια που υπηρέτησα όλα αυτά τα -πενήντα και πλέον- χρόνια δεν είναι παρά η «δίδυμη αδελφή» της βυζαντινής μουσικής. Ως δίδυμες αδελφές αυτές οι δύο τέχνες έχουν σίγουρα πολλές ομοιότητες αλλά και κάποιες διαφορές. Η ουσία όμως είναι ότι είναι παιδιά της ίδιας μάνας: της ελληνικής μουσικής μας. Φροντίδα και μέλημά μου, όλα αυτά τα χρόνια, ήταν να βάλω κι εγώ ένα λιθαράκι στην προσπάθεια διάσωσης και διάδοσης στις επόμενες γενιές αυτού του μουσικού θησαυρού. Γι' αυτό χαίρομαι από καρδιάς που συνοδοιπόρος μου, και σε αυτό το έργο, είναι η Νεκταρία Καραντζή. Η σκέψη ότι η εκλεκτή μου μαθήτρια και πλέον συνεργάτιδα συνεχίζει το δικό μου έργο στην αλυσίδα της μακραίωνης ελληνικής μουσικής παράδοσης, με αναπαύει. Ο διπλός αυτός δίσκος περιέχει επιλογές βυζαντινών εκκλησιαστικών μελών σε ανάμικτη σειρά, κυρίως από τα ψαλλόμενα της Μεγάλης Εβδομάδας αλλά όχι μόνο, όπως και έναν πολύ γνωστό λαϊκό θρήνο της Μ. Παρασκευής. Έχουμε επίσης για μια ακόμη φορά, τη χαρά να μας συνοδεύει ο Πρωτοψάλτης, καθηγητής Βυζαντινής Μουσικής, φιλόλογος και θεολόγος Δημήτρης Βερύκιος, τον οποίο από καρδιάς ευχαριστώ για την πολύτιμη υποστήριξη και βοήθειά του...».

Απόστολος Καλδάρας: Τα κινηματογραφικά (1990)

Η χθεσινή και η σημερινή ημέρα, 7 και 8 Απριλίου, συνιστούν διπλή επέτειο για τον μεγάλο λαϊκό δημιουργό Απόστολο Καλδάρα (1922-1990), ο οποίος γεννήθηκε στις 7 Απριλίου 1922 στα Τρίκαλα και πέθανε στις 8 του ίδιου μήνα το 1990 έχοντας μόλις συμπληρώσει τα 68 του χρόνια. Φυσικά το μεγάλο εκτόπισμα του κορυφαίου αυτού δημιουργού δε θα μπορούσε παρά να έχει ευρύτατη συμμετοχή στις δισκογραφικές μας παρουσιάσεις εδώ στο Δισκοβόλο με επίκεντρο βέβαια τους εμβληματικούς κύκλους τραγουδιών που παρουσίασε στη Minos κατά το πρώτο μισό της δεκαετίας του '70 («Μικρά Ασία», «Βυζαντινός Εσπερινός», «Για ρεμπέτες και για φίλους», «Ροβινσώνες»). 

Σήμερα λοιπόν θα σταθούμε λίγο παραπάνω σε μιαν άλλη ξεχωριστή σελίδα της μεγάλης του καριέρας, την κινηματογραφική, όπου είχε μια έντονη παρουσία στα χρόνια του παλιού ελληνικού κινηματογράφου την εποχή της μεγάλης εμπορικής του ακμής, δηλαδή μέσα στη δεκαετία του '60. Όχι, ο Καλδάρας δεν ήταν συνθέτης κινηματογραφικής μουσικής και γιαυτό δεν πρόκειται να δούμε κάποια δικά του soundtrack, αφού ο ρόλος του περιοριζόταν καθαρά στη συμμετοχή του με ανεξάρτητα τραγούδια που ακούγονταν σε διάφορες ταινίες εκείνου του καιρού, συνήθως με τη δική του παρουσία στο πάλκο, τραγούδια που παράλληλα κυκλοφορούσαν και στη δισκογραφία των 45 στροφών κατά κανόνα με άλλους ερμηνευτές από αυτούς που τα ερμήνευαν στις ταινίες.

Το 1990 η ΕΜΙ έθεσε σε κυκλοφορία ένα άλμπουμ με τον λιτό τίτλο «Τα κινηματογραφικά» που περιλαμβάνει 14 τραγούδια του Απόστολου Καλδάρα που ακούστηκαν σε παλιές ελληνικές ταινίες. Ειδικότερα μάλιστα πρόκειται για τραγούδια από οκτώ ταινίες της Κλακ Φιλμ που γυρίστηκαν κατά το διάστημα 1965-1968, όλες σκηνοθετημένες από τον Απόστολο Τεγόπουλο (1936-2007) με βασικό πρωταγωνιστή τον Νίκο Ξανθόπουλο στη χρυσή εποχή του, όταν είχε ταυτιστεί με τον δημοφιλέστατο ρόλο του τίμιου λαϊκού παιδιού έχοντας σχεδόν πάντα για συμπρωταγωνίστρια τη Μάρθα Βούρτση, συχνά μάλιστα πλαισιωμένος και από άλλα μεγάλα ονόματα του κινηματογράφου, όπως ο Μάνος Κατράκης, ο Ορέστης Μακρής, ο Κώστας Καζάκος, ο Κώστας Κακαβάς, ο Ανδρέας Ντούζος, η Αφροδίτη Γρηγοριάδου, η Σπεράντζα Βρανά και πολλοί άλλοι. Πρόκειται για τις ταινίες: Καρδιά μου πάψε να πονάς (1965), Απόκληροι της κοινωνίας (1965), Με πόνο και με δάκρυα (1965), Περιφρόνα με γλυκιά μου (1965), Έχω δικαίωμα να σ' αγαπώ (1966), Δακρυσμένα μάτια (1967), Κάποτε κλαίνε και οι δυνατοί (1967), Ξεριζωμένη γενιά (1968). Οι περισσότερες από τις ταινίες αυτές είχαν ξεπεράσει τις 200.000 εισιτήρια στην πρώτη τους προβολή με κορυφαία την τελευταία (Ξεριζωμένη γενιά) που έφτασε τα 448.679 εισιτήρια!

Στις ταινίες αυτές ακούστηκαν δεκάδες υπέροχα λαϊκά τραγούδια του Απόστολου Καλδάρα, συνήθως ερμηνευμένα από τον Νίκο Ξανθόπουλο, τα οποία ωστόσο στην επίσημη δισκογραφία πέρασαν με άλλες φωνές. Εδώ λοιπόν τα ακούμε από τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, τη Βίκυ Μοσχολιού, τον Μιχάλη Μενιδιάτη, τον Μανώλη Αγγελόπουλο, τη Χαρούλα Λαμπράκη και τη Φούλη Δημητρίου. Ανάμεσά τους και τα πολυτραγουδισμένα: «Ένα αστέρι πέφτει πέφτει», «Μην τα φιλάς τα μάτια μου», «Αφού αμαρτήσανε τα δυο σου χείλη», «Πετραδάκι πετραδάκι», «Τα καλά όλου του κόσμου», «Στ' Αποστόλη το κουτούκι» και «Καλή τύχη». Την επιλογή και επιμέλεια του υλικού υπογράφει ο δημοσιογράφος και μουσικός παραγωγός Άγγελος Πυριόχος.

Γρηγόρης Μπιθικώτσης: Για τον Γρηγόρη (Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας, 2002)

Πριν από 21 χρόνια, στις 7 Απριλίου 2005, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 82 χρόνων ο κορυφαίος λαϊκός ερμηνευτής Γρηγόρης Μπιθικώτσης (1922-2005) αφήνοντας πίσω του μιαν ανεκτίμητης αξίας κληρονομιά εκατοντάδων μεγάλων τραγουδιών που ερμήνευσε στις πέντε περίπου δεκαετίες της ενεργού παρουσίας του στο ελληνικό πεντάγραμμο είτε ως απαράμιλλος ερμηνευτής, είτε και ως εμπνευσμένος συνθέτης αρκετών διαχρονικών επιτυχιών που κοσμούν το πλούσιο προσωπικό του ρεπερτόριο. Μάλιστα η πρώτη του εμπλοκή στο δισκογραφικό στερέωμα ήταν με την ιδιότητα του συνθέτη με πρώτο τραγούδι του «Το καντήλι τρεμοσβήνει» που ηχογραφήθηκε για τις 78 στροφές το 1949. Στα μέσα της δεκαετίας του '50 πρώτος ο Μάνος Χατζιδάκις ήταν ο συνθέτης που αξιοποίησε τις ερμηνευτικές του δυνατότητες, για να έρθει λίγο αργότερα ο Μίκης Θεοδωράκης να τον μετατρέψει στον κορυφαίο λαϊκό ερμηνευτή της γενιάς του μέσα από μια μεγάλη σειρά εμβληματικών κύκλων («Επιτάφιος», «Αρχιπέλαγος», «Πολιτεία Α' & Β'», «Επιφάνια», «Όμορφη πόλη», «Τραγούδι του νεκρού αδελφού», «Μαγική πόλη», «Το Άξιον εστί», «Ρωμιοσύνη», «Χρυσοπράσινο φύλλο», «Θαλασσινά φεγγάρια»). Στη συνέχεια συμπορεύτηκε με την εκλεκτή γενιά των νέων συνθετών του λεγόμενου «έντεχνου» λαϊκού τραγουδιού, όπως ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Δήμος Μούτσης, ο Γιάννης Σπανός, ο Σταύρος Κουγιουμτζής και άλλοι, ενώ στα χρόνια της Επταετίας ανέπτυξε συστηματικά και την προσωπική του δισκογραφία με αποκλειστικά δικές του συνθέσεις που απέφερεαν πολλές επιτυχίες ευρείας αποδοχής.

Τρία χρόνια πριν φύγει από τη ζωή ο μεγάλος καλλιτέχνης ευτύχησε να τιμηθεί με μια συγκλονιστική συναυλία αφιερωμένη αποκλειστικά στον ίδιο. Ήταν στις 11 Μαρτίου του 2002, όταν πραγματοποιήθηκε στο Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας μια μεγάλης διάρκειας (άνω των δύο ωρών) συναυλία με τη συμμετοχή δεκαοκτώ εκλεκτών ερμηνευτών της παλιότερης και νεότερης γενιάς, οι οποίοι πρόθυμα συνέπραξαν στην τιμητική αυτή βραδιά για τον μεγάλο βάρδο. Οι τραγουδιστές εμφανίστηκαν επί σκηνής με αλφαβητική σειρά ερμηνεύοντας ο καθένας από δύο τραγούδια, συνολικά 38 κλασικά τραγούδια (στη συναυλία ακούστηκαν περισσότερα) που σημάδεψαν τη λαμπρή διαδρομή του Γρηγόρη Μπιθικώτση στο ελληνικό πεντάγραμμο. Ιδού τα ονόματα: Δήμητρα Γαλάνη, Αντώνης Καλογιάννης, Γιάννης Κότσιρας, Κώστας Μακεδόνας, Λαυρέντης Μαχαιρίτσας, Δημήτρης Μητροπάνος, Μανώλης Μητσιάς, Δημήτρης Μπάσης, Γιώργος Νταλάρας, Πόλυ Πάνου, Βασίλης Παπακωνσταντίνου, Γιάννης Πάριος, Αντώνης Ρέμος, Μαρία Σουλτάτου, Πασχάλης Τερζής, Ελένη Τσαλιγοπούλου και Ντίνα Χρονά. Στη συναυλία τραγούδησε επίσης κι ο γιος του ερμηνευτή Γρηγόρης Γρ. Μπιθικώτσης συνοδευόμενος από τον Γεράσιμο Ανδρεάτο, ενώ στο πανηγυρικό φινάλε της συναυλίας εμφανίστηκε επί σκηνής και ο ίδιος ο Μπιθικώτσης ερμηνεύοντας μόνος ή με συνοδεία όλης της παρέας δύο τραγούδια μέσα σε ένα κλίμα διάχυτης συγκίνησης και ενθουσιασμού. Εκτός από συνθέσεις του ίδιου του Μπιθικώτση, ακούστηκαν επίσης κλασικά τραγούδια του Μάρκου Βαμβακάρη, του Βασίλη Τσιτσάνη, του Γιώργου Μητσάκη, του Μίκη Θεοδωράκη, του Μάνου Χατζιδάκι, του Σταύρου Ξαρχάκου, του Σταύρου Κουγιουμτζή και του Γιάννη Σπανού.

Αξιοσημείωτο είναι ότι τη συναυλία προλόγισαν ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Λευτέρης Παπαδόπουλος και ο Ευάγγελος Βενιζέλος, τότε υπουργός πολιτισμού. Ο ίδιος ο Μπιθικώτσης μιλώντας συγκινημένος στο κοινό έδειξε και τη γενναιοδωρία της ψυχής του μνημονεύοντας τον μεγάλο συνοδοιπόρο του Στέλιο Καζαντζίδη, ο οποίος είχε φύγει ήδη από τη ζωή μισό χρόνο νωρίτερα. Να προσθέσω απλώς ότι επικεφαλής της λαϊκής ορχήστρας ήταν οι μπουζουξήδες Μανώλης Καραντίνης και Βαγγέλης Μαχαίρας, ενώ την ενορχήστρωση επιμελήθηκε ο Νίκος Κούρος. Ο διπλός ψηφιακός δίσκος που εκδόθηκε την ίδια χρονιά κοσμείται με όμορφες ζωγραφιές που φιλοτέχνησε ο Αλέκος Φασιανός.

Λίτσα Διαμάντη: Τραγούδια από τις 45 στροφές (1997)

Ενταγμένο στη μεγάλη σειρά με γενικό τίτλο «Τραγούδια από τις 45 στροφές» της Minos-EMI κυκλοφόρησε το 1997 ένα άλμπουμ με 18 συνολικά τραγούδια ανθολογημένα από τις δεκάδες ηχογραφήσεις που πραγματοποίησε η Λίτσα Διαμάντη κατά την πρώτη περίοδο της καριέρας της και συγκεκριμένα κατά το διάστημα 1965-1973. Είναι η περίοδος που η καλή ερμηνεύτρια προσπαθούσε να χτίσει την προσωπική της καριέρα και να ξεφύγει από το ρόλο της δεύτερης συνοδευτικής φωνής δίπλα στα μεγάλα ονόματα του λαϊκού πενταγράμμου της εποχής.

Όπως έχουμε ξαναπεί, ο πρώτος της μέντορας στο τραγούδι στάθηκε ο μεγάλος λαϊκός δημιουργός Γιώργος Μητσάκης που της έγραψε το 1965 τις περίφημες «Συννεφιές», τραγούδι αναφοράς σε ολόκληρη την καριέρα της Λίτσας Διαμάντη. Με τον Γιώργο Μητσάκη λοιπόν ξεκινάει χρονικά η συγκεκριμένη συλλογή και ειδικότερα με ένα άλλο τραγούδι ηχογραφημένο το 1965 με τίτλο «Μας έκλεισαν τη στράτα μας». Στην ίδια χρονιά επίσης ανήκει και το πολυτραγουδισμένο τσιφτετέλι «Εσένα θέλω μόνο» του Βαγγέλη Σούκα που το ερμηνεύει (σε δεύτερη εκτέλεση) συνοδευόμενη από τον Μπάμπη Τσετίνη σε μια αντιστροφή ρόλων, αφού εκείνη συνήθως έκανε τη δεύτερη φωνή στον καταξιωμένο λαϊκό ερμηνευτή. Η συλλογή φτάνει ως το 1973 με ένα άλλο σουξέ της Λίτσας Διαμάντη με τίτλο «Γιατί να πικραινόμαστε γιατί» σε μουσική του Γιώργου Κατσαρού, του συνθέτη που είχε μαζί της την πιο μακροχρόνια συνεργασία. 

Τα υπόλοιπα τραγούδια της συλλογής υπογράφουν ο Βασίλης Βασιλειάδης, ο Λυκούργος Μαρκέας, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Μπάμπης Μπακάλης και ο Παναγιώτης Πετσάς. Στα μισά τραγούδια οι στίχοι ανήκουν στον Πυθαγόρα, άλλα δύο έγραψε ο Ηλίας Λυμπερόπουλος, ενώ τα υπόλοιπα έχουν στίχους των συνθετών τους. Στις δεύτερες φωνές, εκτός από τον Μπάμπη Τσετίνη, ακούμε τον Μάνο Παπαδάκη, τον Σωτήρη Χατζηαντωνίου και τον Γ. Ραζή που δεν είναι άλλος από τον Γιάννη Πάριο!

Λίτσα Διαμάντη: 3ος προσωπικός δίσκος (1974)

Δυο χρόνια μετά τις «Συννεφιές» (1970), τον πρώτο προσωπικό της δίσκο, η Λίτσα Διαμάντη παρουσίασε τη δεύτερη προσωπική της δουλειά με τίτλο «Δώδεκα επιτυχίες», ενώ το 1974 μας έδωσε και μια τρίτη δουλειά με τίτλο «Λίτσα Διαμάντη 3». Κατά τη λογική των δύο προηγούμενων δίσκων της, κι αυτός δεν είναι παρά μια συλλογή σκόρπιων τραγουδιών για τις 45 στροφές που ηχογραφήθηκαν και κυκλοφόρησαν κατά τη διετία 1973-1974.

Το άλμπουμ περιλαμβάνει μερικές από τις γνωστότερες επιτυχίες της Λίτσας Διαμάντη, η οποία εκείνη την περίοδο βρισκόταν στο απόγειο της προσωπικής της καταξίωσης στο ελληνικό πεντάγραμμο. Συμμετείχε άλλωστε και σε αξιόλογες δισκογραφικές δουλειές διαφόρων συνθετών που στάθηκαν και οι βασικοί αιματοδότες του ρεπερτορίου της. Πάνω απ' όλους βέβαια ο Γιώργος Κατσαρός, με τον οποίο η ερμηνεύτρια συνεργαζόταν στενά ήδη από το ξεκίνημα της δεκαετίας του '70, μια συνεργασία που κορυφώθηκε το 1974 με το άλμπουμ «Δεκατρείς περιπτώσεις», όπου μάλιστα βρίσκουμε και τέσσερα από τα τραγούδια του τρίτου προσωπικού της δίσκου. Λίγο νωρίτερα είχε συμμετοχή και στο δίσκο «Ανθρώπινα και καθημερινά» (1973) του Λυκούργου Μαρκέα, όπου επίσης είχαν πρωτοακουστεί τρία από τα τραγούδια του δικού της δίσκου. Τέλος, ο Άκης Πάνου ήταν άλλος ένα συνθέτης που εμπιστεύθηκε τη φωνή της ερμηνεύτριας και τρία δικά του τραγούδια από το δίσκο του «Αλήθειες» (1974) τα βρίσκουμε και στο δίσκο της Διαμάντη, ο οποίος συμπληρώνεται με άλλα δυο ανεξάρτητα τραγούδια από τις 45 στροφές που κυκλοφόρησαν το 1973, ένα του Γιώργου Κατσαρού («Γιατί να πικραινόμαστε») κι ένα του Βασίλη Βασιλειάδη («Δεν επιτρέπεται»). 

Ουσιαστικά η πιο ενδιαφέρουσα φάση της καριέρας της Λίτσας Διαμάντη ολοκληρώνεται με το δίσκο αυτό. Στη συνέχεια θα καταφύγει σε ένα είδος πιασάρικου τραγουδιού της πίστας και της εύκολης εμπορικής επιτυχίας που της χάρισε αλλεπάλληλα σουξέ, αλλά την απέκοψε οριστικά από τους ανθρώπους που στάθηκαν οι βασικοί χορηγοί της πρώιμης καριέρας της. Με εξαίρεση ίσως κάποιες σποραδικές επανασυνδέσεις με τον Χρήστο Νικολόπουλο, τη συμμετοχή της στο πολύ πετυχημένο τηλεοπτικό πρόγραμμα «Ζήτω το ελληνικό τραγούδι» (1987) του Διονύση Σαββόπουλου και τη συμμετοχή της στο άλμπουμ «Όταν έρχονται οι φίλοι μου» (1995) του Σταμάτη Κραουνάκη, η παρουσία της στο ελληνικό τραγούδι μέχρι το ξεκίνημα του νέου αιώνα ήταν συνεχώς φθίνουσα και προσανατολισμένη σε ένα ρεπερτόριο κατώτερο των φωνητικών της δυνατοτήτων.

Λίτσα Διαμάντη: Συννεφιές (1970)

Στις 4 Απριλίου 1949, πριν από 77 χρόνια ακριβώς, γεννήθηκε στην Αθήνα η σπουδαία λαϊκή ερμηνεύτρια Λίτσα Διαμάντη, κατά κόσμον Ευαγγελία Κοσμίδου. Η πορεία της στο ελληνικό τραγούδι δεν ήταν καθόλου εύκολη και πέρασε πολλά χρόνια ως δεύτερη φωνή στη σκιά μεγάλων τραγουδιστών της δεκαετίας του '60, μέχρι να καταφέρει να αποκτήσει τη δική της αυτόνομη παρουσία και να αναδείξει την υπέροχη λαϊκή φωνή της.

Από μικρή έμαθε ακορντεόν και για χρόνια συνόδευε τον Αγκόπ σε ζωντανές παραστάσεις σε θερινά σινεμά της Αθήνας. Μόλις δεκατριών χρονών ηχογράφησε το πρώτο της τραγούδι («Ένα δειλινό του Απρίλη») σε μουσική του Ανδρέα Καράμπελα που πέρασε απαρατήρητο, ενώ το 1965 ήταν ο Γιώργος Μητσάκης που της εμπιστεύτηκε το πρώτο μεγάλο τραγούδι της καριέρας της, τις «Συννεφιές», με το οποίο στις αποσκευές της πορεύτηκε τα επόμενα χρόνια συνεχίζοντας να κάνει δεύτερες φωνές δίπλα σε μεγάλα ονόματα της εποχής και παράλληλα καταγράφοντας μικρές συμμετοχές σε αξιόλογες δουλειές σπουδαίων συνθετών, όπως ο Χρήστος Λεοντής στο άλμπουμ «Ανάσταση ονείρων» (1966), ο Μάνος Λοΐζος στο «Σταθμό» (1968), ο Άγγελος Σέμπος στη «Συνάντηση» (1969) και ο Γιώργος Μητσάκης στο άλμπουμ «Αν ζούσαν οι αρχαίοι» (1969). 

Μπαίνοντας όμως στη δεκαετία του '70 η καριέρα της εκτινάσσεται στην κορυφή μέσα από απανωτές επιτυχίες που της έγραψαν ο Γιώργος Κατσαρός, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Απόστολος Καλδάρας, ο Άκης Πάνου, ο Λυκούργος Μαρκέας και άλλοι συνθέτες. Η αρχή γίνεται με τον πρώτο προσωπικό της δίσκο που κυκλοφόρησε από τη Minos το 1970 με τίτλο «Συννεφιές» παρμένο βέβαια από το ομότιτλο τραγούδι που μέχρι εκείνη τη στιγμή αποτελούσε το σήμα κατατεθέν της στη δισκογραφία, αν και είχε πρωτοκυκλοφορήσει πέντε ολόκληρα χρόνια νωρίτερα.

Το άλμπουμ κωδικοποιεί σε ενιαίο σύνολο σκόρπιες ηχογραφήσεις της ερμηνεύτριας από τα προηγούμενα χρόνια για τις 45 στροφές συγκεντρώνοντας μερικές από τις πρώτες της επιτυχίες. Εκτός από το τραγούδι του τίτλου ο Γιώργος Μητσάκης υπογράφει ένα ακόμη τραγούδι («Μήπως είσαι ερωτευμένος»), τρία ο Βασίλης Βασιλειάδης («Αν ήσουνα κύριος», «Θα σου κάνω καψωνάκι», «Εφιάλτης ήταν τ' όνειρο») κι από ένα ο Απόστολος Καλδάρας («Εσύ που μου λείπεις»), ο Παναγιώτης Πετσάς («Σε κάθε λιμάνι»), ο Χρήστος Νικολόπουλος («Και σ' το 'λεγα Χρηστάκη μου»), ο Μπάμπης Μπακάλης («Σε συνήθισα τόσο») και ο Κώστας Καπλάνης («Ο μυστήριος»). Το άλμπουμ συμπληρώνεται με άλλα δυο τραγούδια παρμένα από δίσκους 33 στροφών, όπου συμμετείχε η ερμηνεύτρια, ένα του Μάνου Λοΐζου («Όποιος δει το παλικάρι») από το δίσκο «Σταθμός» (1968) κι ένα του Άγγελου Σέμπου («Πάρε τα μάτια μου») από το δίσκο «Συνάντηση» (1969).

Δημήτρης Μητροπάνος: Ηχογραφήσεις από τις 45 στροφές (1967-1971)

Ως συνέχεια ή συμπλήρωμα της συλλογής «Τα 45άρια του Δημήτρη Μητροπάνου» που εκδόθηκε το 1995 από την Polygram κυκλοφόρησε το 2006 μια δεύτερη συλλογή με ανάλογο περιεχόμενο και με τίτλο «Ηχογραφήσεις από τις 45 στροφές» που περιλαμβάνει τραγούδια ηχογραφημένα κατά το διάστημα 1967-1971, καλύπτοντας δηλαδή την πρώτη φάση της καριέρας του Δημήτρη Μητροπάνου μέχρι την κυκλοφορία του πρώτου προσωπικού του δίσκου με τίτλο το όνομά του (1971).

Ιστορικά οι δυο πρώτες ηχογραφήσεις του μεγάλου λαϊκού ερμηνευτή πιστώνονται στον συνθέτη Βασίλη Κουμπή με ένα 45άρι που κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 1967 με τα τραγούδια: «Χαμένη Πασχαλιά», «Στ' Αναφιώτικα», αμφότερα σε στίχους του Δημήτρη Ιατρόπουλου. Το 45άρι αυτό για κάποιο λόγο αποσύρθηκε αμέσως από την κυκλοφορία κι έτσι ως επίσημη πρώτη δισκογραφική κατάθεση του ερμηνευτή θεωρείται ένα άλλο 45άρι που κυκλοφόρησε τον Αύγουστο του 1967 με τα τραγούδια «Θεσσαλονίκη» και «Μεταξουργείο» σε μουσική του Γιώργου Ζαμπέτα και στίχους των Ηλία Ηλιόπουλου και Δημήτρη Χριστοδούλου αντίστοιχα. Η περίοδος αυτή ολοκληρώνεται το 1971 με δυο τραγούδια του Άκη Πάνου («Το φιλότιμο τ' αντρίκειο», «Γιατί κακούργα πεθερά»), τα οποία αρχικά κυκλοφόρησαν με τον πρώτο προσωπικό δίσκο του Μηροπάνου, ο οποίος άλλωστε συγκροτήθηκε με υλικό της πενταετίας 1967-1971.

Η συλλογή είναι γενναιόδωρη, αφού περιλαμβάνει 25 τραγούδια με συνολική διάρκεια που αγγίζει τα 70 λεπτά. Εκτός από τους συνθέτες που προαναφέραμε (Γιώργος Ζαμπέτας, Βασίλης Κουμπής, Άκης Πάνου), μουσική επίσης έγραψαν ο Γιώργος Μανισαλής, ο Γιώργος Κατσαρός, ο Μίμης Πλέσσας, ο Γιάννης Σπανός, ο Γιώργος Κοινούσης και ο Σπύρος Παπαβασιλείου. Τα δυο τραγούδια του Γιάννη Σπανού («Ποιος μου πήρε τη χαρά», «Δε σου γύρεψα μαχαίρι») ηχογραφήθηκαν παράλληλα με τη γνωστότερη εκτέλεσή τους από τον Γιάννη Πουλόπουλο. Σημειώνω επίσης ότι η παρούσα συλλογή εκδόθηκε ως πρώτο μέρος ενός πενταπλού ψηφιακού άλμπουμ με γενικό τίτλο «40 Χρόνια Δημήτρης Μητροπάνος».

Δημήτρης Μητροπάνος: Στη διαπασών (2008)

Γενέθλια ημέρα η σημερινή για τον μεγάλο λαϊκό ερμηνευτή Δημήτρη Μητροπάνο (1948-2012), ο οποίος ήρθε στον κόσμο στις 2 Απριλίου 1948 στα Τρίκαλα, αλλά από τα 16 του χρόνια εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα προσπαθώντας να βρει τρόπους επιβίωσης για τον ίδιο και την οικογένειά του, χωρίς τον πατέρα του που ζούσε χρόνια στη Ρουμανία. Είχε την τύχη να γνωριστεί με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση που τον ενθάρρυνε να γίνει τραγουδιστής κι έτσι σύντομα βρέθηκε στο πάλκο πριν καλά καλά κλείσει την εφηβία του. Το 1967 μάλιστα μπήκε και στο χώρο της δισκογραφίας με τα πρώτα του 45άρια που υπέγραψαν οι συνθέτες Βασίλης Κουμπής και Γιώργος Ζαμπέτας καταφέρνοντας σιγά σιγά να γίνει γνωστός, αν και η πλήρης καταξίωσή του θα ερχόταν την επόμενη δεκαετία μέσα από τις πρώτες σοβαρές δισκογραφικές του δουλειές, τον «Άγιο Φεβρουάριο» (1971) του Δήμου Μούτση και το «Δρόμο για τα Κύθηρα» (1973) του Γιώργου Κατσαρού. Στη συνέχεια έχτισε μια στιβαρή καριέρα συνεργαζόμενος με όλα τα μεγάλα ονόματα του ελληνικού τραγουδιού, όπως ο Απόστολος Καλδάρας, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Γιώργος Χατζηνάσιος, ο Σταύρος Κουγιουμτζής, ο Τάκης Μουσαφίρης, ο Σπύρος Παπαβασιλείου, ο Μάριος Τόκας, ο Γιάννης Σπανός, Ο Θάνος Μικρούτσικος και πολλοί άλλοι.

Το 2008 ο Δημήτρης Μητροπάνος επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο μετά από μια σοβαρή περιπέτεια με την υγεία του κι αμέσως παρουσιάζει το προσωπικό του άλμπουμ «Στη διαπασών». Πρόκειται για μια πολύ ιδιαίτερη δουλειά, καθώς μια πληθώρα φίλων του συνθετών και τραγουδοποιών έσπευσαν να τον καλωσορίσουν προσφέροντάς του ένα μπουκέτο καινούργια τραγούδια γραμμένα πάνω στα μέτρα της φωνής του. Χρήστος Λεοντής, Θάνος Μικρούτσικος, Σταμάτης Κραουνάκης, Τάκης Μουσαφίρης, Λάκης Παπαδόπουλος, Παντελής Θαλασσινός, Διονύσης Τσακνής, Γιάννης Μηλιώκας, Φίλιππος Πλιάτσικας, Μίλτος Πασχαλίδης, Μάνος Ξυδούς και Γιάννης Κότσιρας ένωσαν τις δυνάμεις τους και το αποτέλεσμα ήταν ένα πολύ ενδιαφέρον υλικό που διεκπεραίωσε με χαρακτηριστική άνεση και απόλυτη εκφραστική δύναμη ο μεγάλος ερμηνευτής. Κυριαρχούν τα ζεϊμπέκικα, αλλά συνυπάρχουν ακόμη και ήχοι που ξεφεύγουν από τα συμβατικά φωνητικά όρια του ερμηνευτή, όπως η ροκ μπαλάντα και το μπλουζ (που είναι και οι ωραιότερες στιγμές του δίσκου), στα οποία ωστόσο ανταποκρίνεται με την ίδια άνεση. Γιαυτό και ο Μάνος Ξυδούς σημειώνει χαρακτηριστικά: «Ελάχιστοι τραγουδιστές σήμερα στον κόσμο έχουν ανεπτυγμένο το αίσθημα του blues. Ένας απ' αυτούς είναι ο Δημήτρης Μητροπάνος».

Να προσθέσω ότι στίχους, εκτός από τους ίδιους τους δημιουργούς, έγραψαν και ο Οδυσσέας Ιωάννου, ο Κυριάκος Ντούμος, ο Γιώργος Κλεφτογιώργος και ο Δημήτρης Λέντζος. Το τραγούδι του τελευταίου («Έρωτας αρχάγγελος») σε μουσική του Χρήστου Λεοντή προέρχεται από τον ομώνυμο δίσκο που είχε κυκλοφορήσει την προηγούμενη χρονιά.

Φοίβος Δεληβοριάς: Anime (2022)

Πρωταπριλιά σήμερα - καλό μήνα σε όλους! - και δε θα μπορούσαμε να αποφύγουμε τον πειρασμό να καταφύγουμε στα ...ψέματα! Όχι στα αληθινά ψέματα, αλλά σε κείνα τα αλλιώτικα που τα λέμε και κατά συνθήκην, κάπως σαν αναγκαία για την ομαλή ροή της καθημερινής συνάφειας. Κι αυτή τη φορά οδηγός μας για κάτι τέτοια ψεματάκια θα είναι ο γνωστός και υπερδραστήριος - σε διάφορα επίπεδα - τραγουδοποιός Φοίβος Δεληβοριάς που στα 53 του χρόνια έχει ήδη πίσω του μια συνεχή παρουσία στα μουσικά μας πράγματα εδώ και 37 χρόνια, από το 1989 που έφηβος ακόμη κατάφερε με την υποστήριξη του Μάνου Χατζιδάκι να δημοσιοποιήσει τα πρωτόλεια τραγουδάκια του μέσω του Σείριου με τίτλο «Παρέλαση».

Με εξαίρεση τη μουσική και τα τραγούδια που έγραψε ο Φοίβος για την τηλεοπτική σειρά Σέρρες (2023) του Γιώργου Καπουτζίδη, η πιο πρόσφατη καθαρά τραγουδιστική δουλειά του είναι το άλμπουμ «Anime» που κυκλοφόρησε το 2022 από την Inner Ear Records, όπου ηχογραφεί τους δίσκους του τα τελευταία χρόνια. Το άλμπουμ περιλαμβάνει δέκα τραγούδια με πρώτο και καλύτερο το εναρκτήριο «Μόνο ψέματα», με το οποίο μας βάζει κατευθείαν στο θέμα του εξομολογούμενος πρώτα ο ίδιος τα δικά του καθημερινά ψέματα και στη συνέχεια μεταφέροντας το ...θανάσιμο αμάρτημα σε όλο το περιβάλλον του! Δε διστάζει σε άλλο τραγούδι του («Κάποια παιδάκια») να αποκαλύψει και τα αθώα ψεματάκια των παιδιών («γυρνάν απ' το σχολείο και λένε ψέματα...»)!

Στην πραγματικότητα βέβαια ο δίσκος ...δε λέει ψέματα, αλλά πολλές μικρές αλήθειες που χάνονται στην τριβή της καθημερινότητας. Πάντα με τρυφερή διάθεση, ενίοτε ωστόσο με αιχμηρό και αθυρόστομο λόγο («Άγρια ορχιδέα»), από τη μια ξεγυμνώνει τον εαυτό του κι από την άλλη τρυπώνει πονηρά στις ψυχούλες των ανθρώπων τριγύρω του, για να τις ψυχαναλύσει λαθραία. Αυτή είναι η στιχουργική του Φοίβου άλλωστε σε όλη τη μακρόχρονη διαδρομή του, έστω κι αν τεχνικά μοιάζει ατημέλητη με έντονους παρατονισμούς και παραπανήσιες συλλαβές που παραβιάζουν ανελέητα τους κανόνες της προσωδίας δυσκολεύοντας αναπόφευκτα και την ομαλή ανάπτυξη των μελωδιών του. Πάντως διαθέτει αναμφισβήτητα τη μαστοριά να σκαρώνει όμορφες μπαλάντες κι αυτό εδώ είναι το κύριο χαρακτηριστικό των τραγουδιών του με καλύτερες στιγμές τα τραγούδια: «Μόνο ψέματα», «Ένα Σάββατο που μοιάζει Κυριακή», «Κάποια παιδάκια», «Αταίριαστο», «Ελένη Τοπαλούδη». Το τελευταίο είναι χαρακτηριστικό της τάσης του να χτίζει τους στίχους του με αναφορές σε γνωστά πρόσωπα της επικαιρότητας, αλλά και πραγματικούς χώρους (Παγκράτι, Τσιμισκή, Ροτόντα κλπ), δίνοντας έτσι στα τραγούδια του ένα χρώμα ονειροπόλησης σε ρεαλιστικό περιβάλλον.