Μάνος Χατζιδάκις: Reflections (1970)

Η δαιμόνια και πολυσχιδής μουσική προσωπικότητα του Μάνου Χατζιδάκι βρήκε με το δίσκο Reflections ένα εντυπωσιακό φανέρωμα που ξάφνιασε τους μουσικόφιλους του καιρού του κι εξακολουθεί να εντυπωσιάζει τους νεότερους φίλους της μουσικής του που τον γνώρισαν περισσότερο μέσα από τα πασίγνωστα τραγούδια του. 

Πρόκειται για μια δουλειά της αμερικάνικης περιόδου του συνθέτη, τότε που είχε μόνιμα εγκατασταθεί στη Νέα Υόρκη και συνεργαζόταν με μεγάλους μουσικούς και ορχήστρες γράφοντας κυρίως μουσική για τον κινηματογράφο και το θέατρο. Εκεί γνωρίστηκε με το πρωτοποριακό ροκ συγκρότημα New York Rock & Roll Ensemble, το οποίο αποτελούνταν από φοιτητές και εκκολαπτόμενους μουσικούς, ένας από τους οποίους, ο Michael Kamen (1948-2003), εξελίχθηκε σε αξιολογότατο κινηματογραφικό συνθέτη. 

Η συνεργασία αυτή απέφερε έναν σπάνιας ομορφιάς κύκλο τραγουδιών με ροκ και κλασικίζοντα μουσικά χαρακτηριστικά βασισμένο σε στίχους μελών του συγκροτήματος κι ερμηνευμένο φυσικά από τους ίδιους. Μεταξύ των σπουδαίων αυτών τραγουδιών περιλαμβάνεται ο περίφημος "Κεμάλ", η συγκινητική προσευχή "Bitter Way" και - πάνω απ' όλα - το αριστουργηματικό "Noble Dame", ένα κομμάτι με έντονα μπαρόκ χρώμα που τονίζεται ιδιαίτερα από την παρουσία του τσέμπαλου στην ορχήστρα, ενώ η ενδιάμεση μουσική γέφυρα είναι, νομίζω, από τις κορυφαίες στιγμές συνολικά του Μάνου Χατζιδάκι.

Γιάννης Μαρκόπουλος: Λαϊκά κεντήματα (1976)

Το 1976 η Polydor, θέλοντας να υπενθυμίσει ότι ο μεγάλος συνθέτης Γιάννης Μαρκόπουλος είχε φιλοξενηθεί στη στέγη της επί μια ολόκληρη δεκαετία από τις αρχές του '60, αν και ήδη είχε συμπληρώσει μια τετραετία στην Columbia, προχώρησε στην έκδοση δύο πολύ αξιόλογων δισκογραφικών συλλογών του συνθέτη με υλικό από την παλιά τους συνεργασία, τότε που πειραματιζόταν στο λαϊκό ήχο κι έγραφε υπέροχα μουσικά θέματα κυρίως για τον ελληνικό κινηματογράφο, αλλά και τη δισκογραφία των 45 στροφών. 

Ο πρώτος λοιπόν δίσκος ήταν αφιερωμένος στα "Πρώτα τραγούδια" του συνθέτη που κυκλοφόρησαν στο διάστημα 1961-1964, ενώ ο δεύτερος περιλαμβάνει μια συλλογή με ορχηστρικά θέματα της ίδιας ή λίγο μεταγενέστερης εποχής και της ίδιας προέλευσης. Τίτλος του δεύτερου αυτού δίσκου: "Λαϊκά κεντήματα". Ο τίτλος αποδίδει με ακρίβεια το περιεχόμενο του δίσκου αυτού. Πανέμορφες λαϊκές μελωδίες με υποδειγματική ενορχήστρωση που δείχνουν πόσο βαθιά είχε κατακτήσει τη λαϊκή φόρμα ο συνθέτης. 

Τα θέματα των ορχηστρικών αυτών κομματιών έχουν αντληθεί κυρίως από μουσικές για τον κινηματογράφο ή το θέατρο, όπως: Το κορίτσι με το κορδελάκι (1964), No Mister Johnson (1965), Ο Ψαρόγιαννος (1966), Ντάμα Σπαθί (1966), Το πιο λαμπρό αστέρι (1967), Επιχείρησις Απόλλων (1968) κ.ά.). Το μπουζούκι έχει τον πρωταγωνιστικό ρόλο αναδεικνύοντας ανάγλυφα τις υπέροχες μελωδίες του συνθέτη.

Τερψιχόρη Παπαστεφάνου, Γιάννης Ρίτσος: Πόλεμος και Ειρήνη (1979)

Έχουμε ήδη παρουσιάσει τους τρεις πρώτους κύκλους τραγουδιών της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου, οι οποίοι κυκλοφόρησαν στο πρώτο μισό της δεκαετίας του '70, δηλαδή: Ελεύθεροι Πολιορκημένοι (1971), Άσμα Ασμάτων (1972) και Αδούλωτοι (1975). 

Στη συνέχεια ανέκοψε τον τακτικό ρυθμό της κι επανήλθε στο κλείσιμο της ίδιας δεκαετίας με την τελευταία της προσωπική δουλειά, το δίσκο "Πόλεμος και Ειρήνη" που εκδόθηκε το 1979, πάντα από την PolyGram. 

Το έργο βασίζεται σε ποίηση του Γιάννη Ρίτσου και έχει ως θέμα του την αξία της ειρήνης σε αντιδιαστολή με τον πόλεμο. Το ποίημα μάλιστα της "Ειρήνης", που κλείνει και το δίσκο, είναι αφιερωμένο στον Κώστα Βάρναλη και αποδίδεται με εμφανή συγκίνηση από τον ίδιο τον ποιητή, ο οποίος απαγγέλλει στίχους του πριν από κάθε τραγούδι. 

Τα περισσότερα τραγούδια ερμηνεύονται από την εκλεκτή Χορωδία Τρικάλων, ενώ στα σολιστικά μέρη έχουμε - σε πρώτη δισκογραφική εμφάνιση - την Αλίκη Καγιαλόγλου, η οποία άλλωστε ξεκίνησε ως μέλος του ιστορικού αυτού χορωδιακού συνόλου.

Τερψιχόρη Παπαστεφάνου: Αδούλωτοι (1975)

Τέσσερις πολύ ενδιαφέροντες δίσκους με δικά της τραγούδια μας έδωσε η αξιόλογη συνθέτρια και διευθύντρια της σπουδαίας Χορωδίας Τρικάλων Τερψιχόρη Παπαστεφάνου (1928-2019) μέσα στη δεκαετία του '70, αρχής γενομένης με τους "Ελεύθερους Πολιορκημένους" (1971) και ολοκληρώνοντας αυτόν τον κύκλο με το "Πόλεμος και ειρήνη" (1979). 

Ο τρίτος απ' αυτούς τους δίσκους, οι "Αδούλωτοι", κυκλοφόρησε το 1975 από την Olympic (θυγατρική της Philips). Περιέχει 10 τραγούδια και, κατά τα συνήθη, ένα ορχηστρικό, βασισμένα σε στίχους της Έλλης Παπαδημητρίου, εκτός από ένα ("Το πέρασμά σου") που είναι του Κώστα Βάρναλη, το οποίο μάλιστα την ίδια χρονιά μας παρουσίασε στην "Τρίτη Ανθολογία" του και ο Γιάννης Σπανός. 

Είναι μια σειρά ποιητικών κειμένων, τα οποία διακρίνονται για την αγωνιστική τους διάθεση (όπως απαιτούσε το κλίμα της εποχής), αλλά και μια έντονη κατάφαση στην αξία και την ομορφιά της ζωής. Η μουσική είναι επιδέξια προσαρμοσμένη στο ύφος των στίχων. Στιγμές στιγμές αποκτά μια θεοδωρακική απόχρωση, πολύ κοντά - θα έλεγα - στο ύφος του κύκλου "Νύχτα θανάτου", αν και εδώ έχουμε μια μουσική πλημμυρισμένη από τα χρώματα και την κίνηση της θάλασσας και της φύσης γενικότερα. Κυριαρχούν οι γοργοί και ζωηροί ρυθμοί. Κι όλα καταλήγουν σε μια οργιαστική κορύφωση στο ακροτελεύτιο οργανικό κομμάτι με τον εύγλωττο τίτλο "Πανηγύρι".

Τερψιχόρη Παπαστεφάνου: Άσμα Ασμάτων (1972)

Ένα χρόνο μετά τους εξαιρετικούς "Ελεύθερους Πολιορκημένους" η Τερψιχόρη Παπαστεφάνου ηχογράφησε έναν νέο κύκλο μελοποιημένης ποίησης με γενικό τίτλο "Άσμα Ασμάτων" παρμένο από το κλασικό ερωτικό ποίημα του Σολομώντα σε δόκιμη ελληνική απόδοση από τον Γιώργο Σεφέρη. 

Αυτό το ποίημα-ποταμός, ερμηνευμένο συγκλονιστικά από τη Μαρία Δημητριάδη και τον Γιώργο Ζωγράφο με τη συνοδεία της Χορωδίας Τρικάλων, καταλάμβανε την πρώτη πλευρά της αρχικής αναλογικής έκδοσης, ενώ στο υπόλοιπο μέρος του δίσκου έχουμε τέσσερα μελοποιημένα ποιήματα των Νικηφόρου Βρεττάκου, Ιωάννη Πολέμη, F.G. Lorca και Άγγελου Σικελιανού. Ξεχωρίζει το υπέροχο "Χαμένα χρόνια" που ερμηνεύει εκφραστικά η Δανάη Μπαραμπούτη, ενώ τα υπόλοιπα ερμηνεύονται από τη Χορωδία Τρικάλων. 

Επισημαίνω ότι το ποίημα του Λόρκα είναι το γνωστό "Τραγούδι του δρόμου" σε ελληνική απόδοση του Νίκου Γκάτσου, το οποίο δέκα χρόνια νωρίτερα το είχε μελοποιήσει πρώτος ο Μάνος Λοΐζος. Το ποίημα του Άγγελου Σικελιανού έχει τίτλο "Ομπρός βοηθάτε" και προέρχεται από τη μεγάλη σύνθεση "Πνευματικό εμβατήριο" που είχε μελοποιήσει νωρίτερα ο Μίκης Θεοδωράκης. Εδώ βέβαια η μελοποίηση ανήκει στην Τερψιχόρη Παπαστεφάνου, ωστόσο λανθασμένα στην ψηφιακή επανέκδοση του δίσκου (1992) ως συνθέτης του τραγουδιού αναγράφεται ο Μίκης!

Τερψιχόρη Παπαστεφάνου: Ελεύθεροι Πολιορκημένοι (1971)

Το 1971 εκδόθηκε από την PolyGram με την ετικέτα της Olympic ο πρώτος και σημαντικότερος τραγουδιστικός δίσκος της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου με τίτλο "Ελεύθεροι πολιορκημένοι", που βεβαίως συνειρμικά μας παραπέμπει στο αριστούργημα του Διονύσιου Σολωμού, χωρίς ωστόσο να έχει καμία σχέση μαζί του, αν και έχει την ίδια αφορμή. 

Ο τίτλος δόθηκε από τον ομώνυμο κύκλο οκτώ τραγουδιών σε στίχους Παναγιώτη Παναγιωτούνη και Τερψιχόρης Παπαστεφάνου που καλύπτει την πρώτη πλευρά του δίσκου και αντλεί τη θεματολογία του από την ιστορική πολιορκία του Μεσολογγίου στα χρόνια του '21. 

Πιο ενδιαφέρουσα πάντως είναι η δεύτερη πλευρά που περιλαμβάνει τον μικρό κύκλο "Πρελούντια" με τέσσερα μελοποιημένα ποιήματα του μεγάλου ποιητή Νικηφόρου Βρεττάκου και δύο εξαιρετικής ομορφιάς οργανικά μέρη. Ανάμεσα στα μελοποιημένα αυτά ποιήματα κρύβεται κι ένα από τα εκλεκτότερα διαμάντια της ελληνικής μουσικής, το γοητευτικό "Τ' όνομά σου" (ή "Μεγαλυνάρι"), μια ακριβή μουσική στιγμή, όπου ποίηση και μουσική συναντιούνται σε μια μοναδική ανάταση μέσα από την αμφισημία (ή πολυσημία;) του ποιητικού λόγου που δεν μπορείς να πεις με ασφάλεια αν αποτελεί έναν θρησκευτικό ύμνο ή μιαν υπέρτατη ερωτική εξομολόγηση!

Τερψιχόρη Παπαστεφάνου: Καημοί στη γειτονιά (1967)

Η Τερψιχόρη Παπαστεφάνου (1928-2019) έχει αφήσει ισχυρό το αποτύπωμά της στην ελληνική μουσική, ιδιαίτερα κατά τις δεκαετίες του '60 και '70 που βρισκόταν στη μεγάλη δημιουργική της ακμή και μάλιστα μοιράζοντας τις αυτές δεκαετίες αντίστοιχα στις δυο ξεχωριστές μουσικές της δραστηριότητες: Η δεκαετία του '60 ήταν αφιερωμένη σχεδόν αποκλειστικά στη διεύθυνση της περίφημης Χορωδίας Τρικάλων, η οποία συνδέθηκε στενά με το έργο του Μίκη Θεοδωράκη, ενώ η δεκαετία του '70 μας αποκάλυψε και το πηγαίο συνθετικό ταλέντο της σπουδαίας αυτής καλλιτέχνιδας. 

Έχουμε ήδη κάνει το σχετικό αφιέρωμα στηνν περίοδο δράσης της Χορωδίας Τρικάλων και στις ηχογραφήσεις των μεγάλων κύκλων τραγουδιών του Μίκη Θεοδωράκη κατά το διάστημα 1963-1966, οπότε το καινούργιο μας αφιέρωμα θα επικεντρωθεί στην πρωτότυπη συνθετική της δημιουργία, η οποία καλύπτει ολόκληρη τη δεκαετία του '70 με τέσσερις σημαντικούς κύκλους τραγουδιών βασισμένων εν πολλοίς σε μελοποιημένη ποίηση. 

Ωστόσο πριν φτάσουμε στους τραγουδιστικούς της κύκλους, οφείλουμε μια στάση σε έναν ξεχασμένο, ίσως και άγνωστο ορχηστρικό της δίσκο που είχε εκδοθεί το 1967 με τίτλο "Καημοί στη γειτονιά" και υπότιτλο: "Δώδεκα λαϊκά σκίτσα". Πρόκειται για έναν πολύ όμορφο δίσκο που μας δίνει την ευκαιρία να διαπιστώσουμε με πολύ πειστικό τρόπο την ώριμη συνθετική ικανότητα της Παπαστεφάνου, η οποία μέχρι εκείνη τη στιγμή ήταν απόλυτα υποταγμένη με θρησκευτική προσήλωση στο χορωδιακό τραγούδι που υπηρετούσε μέσω της Χορωδίας Τρικάλων. 

Χάνομαι Γιατί Ρεμβάζω: Ένα ευχαριστώ (1999)

Με το δίσκο "Προς την Αθανασία τη μαρτυρική" (Σείριος, 1998) ολοκληρώθηκε η πρώτη δημιουργική φάση του εξαίρετου μουσικού συνόλου Χάνομαι Γιατί Ρεμβάζω κλείνοντας θαυμάσια ένα δημιουργικό κύκλο που ξεκίνησε στις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας κι απέφερε συνολικά οκτώ ολοκληρωμένους κύκλους τραγουδιών με μια σταθερή πορεία προς την πλήρη μουσική του ωριμότητα. 

Για το λόγο αυτό λοιπόν αμέσως μετά μας έδωσαν έναν αποχαιρετιστήριο δίσκο με τον χαρακτηριστικό τίτλο "Ένα ευχαριστώ" που κυκλοφόρησε από την ΜΒΙ το 1999. 

Πρόκειται για μια κωδικοποημένη αναδρομή σε όλη τη μουσική τους πορεία ίσαμε εκείνη τη στιγμή μέσα από επιλεγμένες στιγμές που ξεχώρισαν σ' αυτή τη διαδρομή. Συνολικά 21 τέτοιες στιγμές συνιστούν το περιεχόμενο του αφιερωματικού αυτού δίσκου, φυσικά σε καινούργιες εκτελέσεις με εκλεκτές φωνές διαφόρων φίλων καλλιτεχνών ή και των ιδίων σε ενορχηστρώσεις και ερμηνείες που δείχνουν εντελώς απαγκιστρωμένες από τις αρχικές μορφές των τραγουδιών, πράγμα που δίνει νέα ζωή και διάσταση στα εκλεκτά αυτά μελωδικά αραβουργήματα. Είναι λοιπόν εδώ μαζί τους ο Σπύρος Σακκάς, ο σταθερός συνοδοιπόρος τους Βασίλης Νικολαΐδης, η Νένα Βενετσάνου, ο Βασίλης Γισδάκης, ο Μιχάλης Σιγανιδης, ο Χρήστος Τσιαμούλης, ο Γιάννης Σπυρόπουλος και πολλοί άλλοι ακόμη! 

Χάνομαι Γιατί Ρεμβάζω: Προς την Αθανασία τη μαρτυρική (1998)

Ύστερα από έναν ενδιάμεσο σταθμό στην MBI με το δίσκο "Πέρα στου Κεγχριού τον κάμπο" (1995), με το κλείσιμο της δεκαετίας το εξαίρετο μουσικό σύνολο Χάνομαι Γιατί Ρεμβάζω επιστρέφει στον Σείριο του Μάνου Χατζιδάκι, ο οποίος πλέον δε βρισκόταν στη ζωή, για να ηχογραφήσει την τελευταία ουσιαστικά δισκογραφική του εργασία, πριν μας πει την επόμενη χρονιά ένα αντίο με το δίσκο "Ένα ευχαριστώ" (1999), αν και ευτυχώς αυτό το αντίο δεν αποδείχθηκε οριστικό. 

Το 1998 λοιπόν ηχογράφησαν για τον Σείριο το δίσκο "Προς την Αθανασία τη Μαρτυρική", που περιλαμβάνει 15 μπαλάντες σε στίχους της Αγαθής Δημητρούκα, πάλαι ποτέ συντρόφου και κληρονόμου του Νίκου Γκάτσου και συζύγου ήδη του Γιώργου Φιλιππάκη (εν διαστάσει πλέον, αν δεν κάνω λάθος). 

Κι αυτός ο δίσκος είναι πλημμυρισμένος με όμορφες αν και δύστροπες μελωδίες που απαιτούν πολλές ακροάσεις, για να λειτουργήσουν. Το εναρκτήριο πάντως τραγούδι ("Για την κυρά Γεωργία"), με τους προφητικούς στίχους και τη χατζιδακική αισθητική του, λειτουργεί άμεσα κι ακούγεται πολύ όμορφα. 

Η ενορχήστρωση είναι πολύ πιο λιτή σε σχέση με την ηχητική πολυχρωμία των παλιότερων εργασιών του συγκροτήματος. Ένα πιάνο, μια κιθάρα ή ένα βιολοντσέλο μοιάζουν πλέον αρκετά, για να εκφράσουν το ηχητικό τους σύμπαν. Και κόντρα στις συνήθειές τους, εδώ όλα τα τραγούδια ερμηνεύονται από έναν τραγουδιστή που δεν ανήκει στην παρέα τους. Τον εκφραστικότατο, χατζιδακικής καταγωγής και αισθητικής, Βασίλη Γισδάκη. Σε μερικά τραγούδια συμμετέχει και η Αλεξία Μουστάκα, κόρη του ηθοποιού Σωτήρη Μουστάκα.