Θάνος Μικρούτσικος: Φουέντε Οβεχούνα (1977)

Πέρα από την κορυφαία τριάδα έργων του Θάνου Μικρούτσικου από την περίοδο της Lyra (1975-1980) που σας παρουσίασα τις προηγούμενες ημέρες, δεν μπορώ να αποφύγω τον πειρασμό να σταθώ και σε ένα ακόμη αγαπημένο έργο του συνθέτη από την ίδια περίοδο, το θεατρικό soundtrack "Φουέντε Οβεχούνα" που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά με τα "Τροπάρια για φονιάδες" και είχα την τύχη να παρακολουθήσω ζωντανά στη Θεσσαλονίκη στα πρώτα φοιτητικά μου χρόνια.

Αυτός είναι ο τρίτος κατά σειρά προσωπικός δίσκος του Θάνου Μικρούτσικου. Είχαν προηγηθεί τα "Πολιτικά Τραγούδια" (1975) και το διπλό έργο "Καντάτα για τη Μακρόνησο & Σπουδή σε ποιήματα του Μαγιακόφσκι" (1976).

Το "Φουέντε Οβεχούνα" περιλαμβάνει τη μουσική και τα τραγούδια που έγραψε ο συνθέτης για την ομώνυμη θεατρική παράσταση του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος κατά την περίοδο 1976-77. Πρόκειται για το κλασικό έργο του μεγάλου Ισπανού δραματουργού Lope de Vega, σε μετάφραση Καίτης Κάστρο και σκηνοθεσία του Γιώργου Μιχαηλίδη. Το θέμα του έργου αναφέρεται στην εξέγερση των κατοίκων ενός χωριού της μεσαιωνικής Ισπανίας στα χρόνια του Φερδινάνδου και της Ισαβέλας εναντίον του καταπιεστή τοπικού άρχοντα, τον οποίο συλλαμβάνουν και σκοτώνουν, για να αναλάβουν στη συνέχεια συλλογικά τη διοίκηση του τόπου τους. Πρόκειται λοιπόν για μια υπόθεση τυραννοκτονίας κατά τα αρχαιοελληνικά πρότυπα. Το έργο συνδυάζει με έξοχο τρόπο πολυποίκιλα λογοτεχνικά στοιχεία: επικά, ελεγειακά, λυρικά, βουκολικά και κωμικά. Είναι ένα πολυπρόσωπο έργο, όπου το ρόλο του δραματικού ήρωα αναλαμβάνει ολόκληρη η κοινωνική ομάδα.

Ο Lope de Vega (1562-1635) υπήρξε, μαζί με τον σύγχρονό του Θερβάντες, ο μεγαλύτερος θεατρικός συγγραφέας της Ισπανίας κι ένας από τους μεγάλους κλασικούς του παγκόσμιου θεάτρου. Έζησε στον λεγόμενο "χρυσό αιώνα" της Ισπανικής λογοτεχνίας. Υπήρξε μια εκρηκτική προσωπικότητα κι έζησε ένα βίο έντονα περιπετειώδη και επικίνδυνο. Διετέλεσε κληρικός, κατάδικος, εξόριστος, εραστής και πολεμιστής. Και μέσα σ' όλα αυτά πρόλαβε να γράψει κάπου 1800 έργα! Απ' αυτά σώζονται κάτι λιγότερο από 500...

Ο Θάνος Μικρούτσικος χειρίστηκε τους έξοχους ελληνικούς στίχους του σκηνοθέτη Γιώργου Μιχαηλίδη με εξαιρετική έμπνευση κι έγραψε ένα πανέμορφο soundtrack, ένα από τα ωραιότερα που γράφτηκαν ποτέ για το θέατρο. Καταιγισμός ρυθμικών και μελωδικών ιδεών κατακλύζει τον ακροατή από την αρχή μέχρι το τέλος του έργου. Χωρίς αμφιβολία εδώ κρύβονται μερικές από τις πιο εμπνευσμένες στιγμές του συνθέτη, όπως το "Τραγούδι του γάμου", η "Μπαλάντα της νύχτας", η "Μπαλάντα του ξεσηκωμού" και η θεσπέσια "Μελωδία του ουρανού". Άξιοι αρωγοί του στάθηκαν οι δύο ερμηνευτές του έργου, η συγκλονιστική Μαρία Δημητριάδη και ο συγκινητικός Γιώργος Μεράντζας. Τραγουδούν επίσης η Σοφία Σπυράτου, ο Γιώργος Μιχαηλίδης και ο συνθέτης.

Μεταξύ των άξιων μουσικών και οι: Μάνος Αβαράκης (φυσαρμόνικα, φλογέρα), Σωκράτης Άνθης (τρομπέτα), Ηλίας Κολοβός (κλαρινέτο), Νότης Μαυρουδής (κιθάρα), Νίκος Τουλιάτος (κρουστά) και Θάνος Μικρούτσικος (πιάνο).

Θάνος Μικρούτσικος: Μουσική πράξη στον Μπρεχτ (1978)

Η «Μουσική Πράξη στον Μπρεχτ», το κορυφαίο - νομίζω - έργο του Θάνου Μικρούτσικου, χαρακτηρίζεται ως σύνθεση για 2 φωνές, 2 κλαρινέτα, ομάδα ηθοποιών και φωτεινές διαφάνειες. Γράφτηκε στο διάστημα 1972-1977. Στην πλήρη του μορφή παρουσιάστηκε στην αίθουσα του Φιλοπρόοδου Ομίλου Υμηττού στις 16 Γενάρη 1978. Στη συνέχεια πέρασε σε πολλούς άλλους χώρους της Αθήνας και της υπόλοιπης Ελλάδας αποσπώντας ενθουσιώδεις κριτικές, ιδιαίτερα μάλιστα από ανθρώπους του χώρου, όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, ο οποίος σημείωνε για το έργο και τον νέο – τότε – συνθέτη:

"Ο Μικρούτσικος έρχεται στον χώρο με ένα τεράστιο πολιτικό κλίμα από πίσω του και το εκπροσωπεί αυτό το σύγχρονο κλίμα μουσικά. Το εκπροσωπεί με πολύ γερά στοιχεία. Όχι επιπόλαια. Δεν έφτιαξε απλώς μια όμορφη μελωδία. Είναι ήδη ένας ποταμός πού κουβαλάει στην κοίτη του πολύ σπουδαία πράγματα! Με εντυπωσίασε πάρα πολύ το κοντσέρτο του στην Πινακοθήκη! Είχε στιγμές εξαιρετικής δυνάμεως. Κατάλαβα ότι είχα να κάνω με ένα πρόσωπο πρωτογενές". 

Στη δισκογραφημένη του εκδοχή βέβαια καταγράφεται μόνο το μουσικό μέρος του όλου εγχειρήματος κι αυτό όχι πλήρες. Ειδικότερα, περιλαμβάνονται οκτώ μελοποιημένα ποιήματα και τρία οργανικά μέρη. Τα ποιήματα ανήκουν στον κορυφαίο Γερμανό ποιητή και θεατρικό συγγραφέα Bertolt Brecht (1898-1956) που συχνά απoτέλεσε πηγή έμπνευσης για τους Έλληνες συνθέτες με πρώτο διδάξαντα τον Μάνο Χατζιδάκι στον περίφημο "Κύκλο με την κιμωλία" (1956). 

Η ελληνική απόδοση των κειμένων έγινε από τον Μάριο Πλωρίτη, τον Πέτρο Μάρκαρη και την Αγγέλα Βερυκοκάκη. Το απόλυτα αφαιρετικό οργανικό μέρος λειτουργεί άλλοτε ως τρίο για πιάνο και δύο κλαρινέτα κι άλλοτε ως ντούο για δύο κλαρινέτα ή και σόλο για πιάνο. Καθεμιά από τις εκδοχές αυτές διαμορφώνει πρωτότυπους και συναρπαστικούς ηχοχρωματισμούς που αντλούν στοιχεία από το χώρο της λόγιας και τζαζ μουσικής, αλλά και από το μεσοπολεμικό γερμανικό τραγούδι των μεγάλων συνθετών Kurt Weill και Hanns Eisler, οι οποίοι βέβαια αποτελούν και τα μουσικά πρότυπα του συνθέτη για το συγκεκριμένο έργο. Το εναρκτήριο τραγούδι «Άννα μην κλαις», αφιερωμένο από τον συνθέτη στη Μελίνα Μερκούρη, είναι ίσως το συγκλονιστικότερο τραγούδι που έγραψε ποτέ ο συνθέτης, εφάμιλλο των εμβληματικών τραγουδιών των δύο μεγάλων Γερμανών ομολόγων του, οι οποίοι άλλωστε υπήρξαν και συνοδοιπόροι της τέχνης του Μπρεχτ.

Μεγάλη αποκάλυψη του δίσκου είναι ο βασικός ερμηνευτής του έργου, ο Γιάννης Κούτρας, ένα χρόνο πριν γίνει γνωστός στο πανελλήνιο με τον «Σταυρό του Νότου». Ο δεύτερος ερμηνευτής του έργου είναι ο ίδιος ο συνθέτης, που, παρά την μάλλον κακή του άρθρωση, αποδίδει εδώ πολύ εκφραστικά τα μέρη που ερμηνεύει μόνος ή σε διφωνία με τον Γιάννη Κούτρα.

Τα οργανικά μέρη αποτελούν αυτοσχεδιαστικές συνθέσεις για δύο κλαρινέτα με πλάγιες αναφορές στις μελωδίες των τραγουδιών. Τα ερμηνεύουν οι σπουδαίοι κλαρινετίστες Ηλίας Κολοβός και Γιώργος Καραγιάννης. Στο πιάνο ο ίδιος ο Θάνος Μικρούτσικος με εντυπωσιακή δεξιοτεχνική άνεση, ώστε ο μεγάλος μουσικολόγος Φοίβος Ανωγιανάκης να μιλήσει για "υπόδειγμα μουσικής διεύθυνσης, τέλειου συντονισμού και θαυμάσιας πιανιστικής ηχητικής". Τα αφηγηματικά μέρη αποδίδει ο σκηνοθέτης Γιάννης Μαργαρίτης.

Θάνος Μικρούτσικος: Τροπάρια για φονιάδες (1977)

Δεύτερος μεγάλος δίσκος της πρώτης περιόδου του Θάνου Μικρούτσικου ο αριστουργηματικός κύκλος τραγουδιών "Τροπάρια για φονιάδες", έκδοση της Lyra, έτος 1977.

Ο κορυφαίος ποιητής-στιχουργός Μάνος Ελευθερίου (1938-2018), μετά τις μεγάλες συνεργασίες του με τον Μίκη Θεοδωράκη, τον Χρήστο Λεοντή, τον Σταύρο Κουγιουμτζή, τον Δήμο Μούτση και τον Γιάννη Μαρκόπουλο, οι οποίες απέδωσαν στο παρελθόν σημαντικά μουσικά έργα ("Λαϊκά", "Νύχτα θανάτου", "Άγιος Φεβρουάριος", "Θητεία" κ.ά.), το 1977 συναντήθηκε με τον ανερχόμενο τότε συνθέτη Θάνο Μικρούτσικο, για να προκύψει ένα οριακό αριστούργημα της ελληνικής δισκογραφίας, τα "Τροπάρια για Φονιάδες". Κεντρικός θεματικός άξονας των δώδεκα τραγουδιών του έργου ο θάνατος ή μάλλον η δολοφονία μιας σειράς ξεχωριστών μορφών της νεότερης πολιτικής ιστορίας εντός κι εκτός των ελληνικών συνόρων.

Πρόκειται για έναν πολύ ξεχωριστό δίσκο για πολλούς λόγους. Πρώτα πρώτα για τη δυνατή ποίηση του Μάνου Ελευθερίου, μ' έναν λόγο απόλυτα εύστοχο, αιχμηρό, διεισδυτικό, αποκαλυπτικό και ανεξάντλητα ευρηματικό. Έπειτα για τις πανέμορφες μελωδίες του συνθέτη, ο οποίος επιστρατεύει όλο το ήδη καταξιωμένο0 μουσικό του οπλοστάσιο και μας δίνει ολοκληρωμένα τραγούδια που υπηρετούν επάξια τον σπουδαίο ποιητικό λόγο, ενώ ταυτόχρονα έχουν μια τέτοια αμεσότητα στον ακροατή, ώστε να τον παρασύρουν να τα σιγοτραγουδήσει. Παρόλο που ξεχώρισαν αμέσως τα τρία πρώτα τραγούδια του δίσκου ("Νίκος Πλουμπίδης", "Η δίκοπη ζωή", "Είσαι η Πρέβεζα και το Κιλκίς"), έχω μια ιδιαίτερη αδυναμία στα λιγότερο ακουσμένα "Περίπατος στη Νιγρίτα", "Ρόζα Λούξεμπουργκ" και "Ψηλά στα παράθυρα". Η ενορχήστρωση βέβαια του συνθέτη δεν είναι η συμβατική που επικρατούσε εκείνη την εποχή στο κυρίαρχο ρεύμα του ελληνικού τραγουδιού, καθώς ο Μικρούτσικος, εμποτισμένος βαθιά με τα νάματα όλων των μεγάλων εκφράσεων της μουσικής τέχνης, επιστρατεύει σε μια ιδιοφυή μίξη στοιχεία από τη λαϊκή, τη τζαζ, ακόμη και τη λόγια μουσική γλώσσα, ενώ δε διστάζει σε κάποιες περιπτώσεις να προχωρήσει στην πλήρη αφαιρετικότητα φτιάχνοντας ένα αυθεντικό lied για πιάνο και φωνή, όπως το σπαρακτικό "Είσαι η Πρέβεζα...".

Για μια ακόμη φορά ο συνθέτης εμπιστεύτηκε τα τραγούδια του στη φωνή της Μαρίας Δημητριάδη, η οποία τα αποδίδει συγκλονιστικά. Εξίσου συναρπαστική και συγκινητική είναι η ερμηνεία του Γιώργου Μεράντζα που ακόμη βρισκόταν στα πρώτα του βήματα. Στα φωνητικά συμμετέχουν επίσης ο Γιάννης Κούτρας και ο Θανάσης Νικόπουλος.  

Σπουδαίοι μουσικοί συμμετέχουν στην ερμηνεία των τραγουδιών: Ηλίας Κολοβός (κλαρινέτο), Σωκράτης Άνθης (τρομπέτα), Μάνος Αβαράκης (φυσαρμόνικα), Γιάννης Ζουγανέλης (τούμπα), Σπύρος Καζιάνης (φαγκότο), Βαγγέλης Σκούρας (κόρνο), Νίκος Τουλιάτος (κρουστά), Νότης Μαυρουδής (κλασική κιθάρα), Άγγελος Μπότσης (μπάσο) και πολλοί άλλοι. Αξιοσημείωτο επίσης της έκδοσης είναι ότι το εξώφυλλο σχεδίασε ο Μάνος Ελευθερίου.

Θάνος Μικρούτσικος: Πολιτικά Τραγούδια (1975)

Επανέρχομαι σήμερα στον σπουδαίο συνθέτη Θάνο Μικρούτσικο, για να σας παρουσιάσω τις τρεις κορυφαίες δισκογραφικές του εργασίες κατά την πρώτη δημιουργική του περίοδο στη Lyra (1975-1980). Και όπως θα διαπιστώσετε, σ' αυτή την κορυφαία τριάδα δεν έχω συμπεριλάβει τον "Σταυρό του Νότου" (1979) παρά την ευρύτατη δημοτικότητά του και παρά την εμφανή αδυναμία του συνθέτη στο υλικό αυτού του έργου!

Πρώτος δίσκος τα «Πολιτικά Τραγούδια». Ένας δίσκος-σταθμός στην πορεία του ελληνικού τραγουδιού: Πρώτα πρώτα, γιατί μας συστήνει τον άγνωστο ως τότε συνθέτη Θάνο Μικρούτσικο, οποίος στη συνέχεια θα αναδειχθεί σε κορυφαίο δημιουργό, ενώ πριν από το δίσκο αυτό δεν είχε ηχογραφήσει παρά δυο δισκάκια 45 στροφών με μελοποιημένα ποιήματα του Κώστα Καρυωτάκη. Έπειτα, γιατί μας συστήνει τον μεγάλο ποιητή Ναζίμ Χικμέτ, ο οποίος θα γίνει ένας από τους δημοφιλέστερους ξένους ποιητές στη χώρα μας. Κι ακόμη, γιατί ο δίσκος αυτός μας εισάγει έναν ήχο αλλιώτικο και ασυνήθιστο με απολύτως νέα αντίληψη στην ενορχηστρωτική του γραμμή που πατάει φαινομενικά στο ευρωπαϊκό ροκ, αλλά εμπεριέχει εμφανή στοιχεία τζαζ και ηχοχρωματισμούς του Μεσοπολέμου με ευθεία αναφορά στους μεγάλους Γερμανούς συνθέτες Kurt Weill και Hanns Eisler.

Ο Θάνος Μικρούτσικος έδειξε με το πρώτο του κιόλας αυτό φανέρωμα τις εντελώς ιδιαίτερες συνθετικές του ικανότητες. Παρόλο που στα τραγούδια του παίζει κυρίαρχο ρόλο ο λόγος, συνήθως ποιητικός και πάντα εκλεκτικός, είναι δύσκολο να μην προσέξει πάνω απ’ όλα ο ακροατής το αδρό ηχοχρωματικό πλαίσιο που ντύνει αυτά τα τραγούδια. Πνευστά και κρουστά σε πρώτο πλάνο. Σε ασυνήθιστους αλλά αρμονικούς ή, όταν είναι αναγκαίο, δυναμικούς συνδυασμούς. Τα δυναμικά όργανα συνδιαλέγονται απολύτως φυσιολογικά με συμβατικά ακουστικά όργανα, όπως η κιθάρα, το μπουζούκι ή το πιάνο. Κι αίφνης, μετά την επαναστατική έκρηξη κάποιας πολύπλοκης ενόργανης απογείωσης, τα ήρεμα στάσιμα μιας αέρινης μελωδίας. Ένας ποταμός ρυθμών και μελωδιών. Μια «σπατάλη» μουσικών ιδεών που διατρέχει άφοβα όλα τα πεδία του μουσικού σύμπαντος, από την κλασική ή καλύτερα νεοκλασική παράδοση ως τη τζαζ, το ροκ και το λαϊκό τραγούδι.  Άραγε είχε άδικο ο Μάνος Χατζιδάκις που τον χαρακτήρισε ως έναν ποταμό που στην κοίτη του κυλάει χρυσάφι;

Τα «Πολιτικά Τραγούδια» κυκλοφόρησαν το 1975, ένα χρόνο μετά τη Μεταπολίτευση και την «αναστάτωση» που προκάλεσε η απελευθέρωση του απαγορευμένου έργου του Μίκη Θεοδωράκη. Ο Μικρούτσικος έρχεται να επαναπροσδιορίσει το περιεχόμενο και το ύφος του πολιτικού τραγουδιού. Συμπαραστάτες του σ’ αυτόν το δρόμο βρήκε τους στιβαρούς στίχους δύο ξένων ποιητών: Του Τούρκου Ναζίμ Χικμέτ (1902-1963) και του Γερμανού Wolf Biermann (1936-). Δυο ποιητές που ανήκουν στην κατηγορία των αντιφρονούντων απέναντι στα καταπιεστικά καθεστώτα της πατρίδας τους*.

Ο δίσκος μοιράζεται εμφανώς σε δύο ενότητες αφιερωμένες αντίστοιχα στους δύο ποιητές:

Το πρώτο μέρος περιλαμβάνει έξι μελοποιημένα ποιήματα του Μπίρμαν μεταφρασμένα από τον Δημοσθένη Κούρτοβικ. Λόγος σκληρός, δηκτικός και ωμά σαρκαστικός. Η «Μπαλάντα για τους ασφαλίτες» συγκεντρώνει απόλυτα όλα αυτά τα χαρακτηριστικά. Αλλά το πιο ξεχωριστό τραγούδι αυτής της ενότητας είναι το τελευταίο, το πολυτραγουδισμένο «Αυτούς τους έχω βαρεθεί», που το πυρετικό του κρεσέντο σε παρασύρει σ' έναν καταιγιστικό ρυθμό.

Το δεύτερο μέρος του δίσκου περιλαμβάνει επτά ποιήματα του Ναζίμ Χικμέτ, τα τέσσερα μεταφρασμένα από τον Γιάννη Ρίτσο και τα υπόλοιπα από τον Γιώργο Παπαλεονάρδου. Τρία από αυτά τα τραγούδια είναι εξαιρετικά κι έχουν κερδίσει ήδη τη μάχη με το χρόνο: «Αν η μισή μου καρδιά» (όπου ο ποιητής εκφράζει έμμεσα τη βαθιά του αγάπη για την Ελλάδα), «Χιονίζει μες στη νύχτα» (αναφορά στον ισπανικό εμφύλιο) και «Η πιο όμορφη θάλασσα» (με το τρυφερά αισιόδοξο μήνυμά του).

Τέλος, αξίζει να γίνει ιδιαίτερη αναφορά στη μεγάλη ερμηνεύτρια αυτών των ξεχωριστών τραγουδιών, τη Μαρία Δημητριάδη. Με μια μόνο λέξη, η ερμηνεία της χαρακτηρίζεται συγκλονιστική. Μια ερμηνεία που σφράγισε ανεξίτηλα αυτά τα τραγούδια και τα απογείωσε. Αυτή ήταν η αρχή μιας λαμπρής συνεργασίας της με τον Θάνο Μικρούτσικο, που κράτησε μέχρι τα πρώτα χρόνια της επόμενης δεκαετίας και έδωσε μια εξαιρετική σειρά δίσκων, που σήμερα θεωρούνται πλέον κλασικοί.

Γιάννης Μαρκόπουλος, Οδυσσέας Ελύτης: Ήλιος ο Πρώτος (1969)

Στα μαύρα χρόνια της γερμανικής Κατοχής, το 1943, ο Οδυσσέας Ελύτης (1911-1996) έγραψε την ποιητική του σύνθεση "Ήλιος ο Πρώτος" (την ίδια χρονιά που βγήκε και η "Αμοργός" του Γκάτσου). Με το έργο αυτό ο ποιητής θέλησε να αποτυπώσει την αντίδρασή του στο φαινόμενο του πολέμου και να καταδικάσει την απέραντη νύχτα θανάτου που αυτός επέφερε φιλοτεχνώντας παραστάσεις από θαλασσινά τοπία της άδολης εφηβικής του μνήμης, αθώες παραστάσεις του κόσμου μέσα από μια αισθησιακή σχεδόν επαφή με τη φύση.

Το έργο αυτό έδωσε την αφορμή στον Γιάννη Μαρκόπουλο να συνθέσει το πρώτο μεγάλο του αριστούργημα στην ελληνική μουσική, μια φιλόδοξη σύνθεση σε φόρμα κοσμικής καντάτας για γυναικεία και ανδρική φωνή, αφηγητή, χορωδία και σύνθετη ορχήστρα με λαϊκά και λόγια στοιχεία. Με το έργο αυτό ο συνθέτης απομακρύνεται δραστικά από το λαϊκό ύφος της προηγούμενης περιόδου και εισάγει πλέον στη μουσική του τη ζωντανή ελληνική παράδοση υιοθετώντας δυναμικά την αρχή της "επιστροφής στις ρίζες", η οποία θα καρποφορήσει πολύ εντυπωσιακά με τα επόμενα μεγάλα έργα του.

Η σύνθεση του έργου ξεκίνησε στην Αθήνα το 1966 και ολοκληρώθηκε στο Λονδίνο το 1968, όπου μετά την επιβολή του δικτατορικού καθεστώτος είχε καταφύγει ο συνθέτης με πρωταρχικό σκοπό την τελειοποίηση των μουσικών του σπουδών. Το αποτέλεσμα είναι πράγματι ένα έργο στιβαρό με θαυμάσιες στιγμές υψηλής έμπνευσης. Εντυπωσιακή είναι η κορύφωση του έργου στο μέσον της σύνθεσης με μια υπέροχη σουίτα τεσσάρων εξαιρετικών τραγουδιών ("Κάτω στης Μαργαρίτας τ' αλωνάκι", "Τα παιδιά", "Παιδί με το γρατσουνισμένο γόνατο", "Πίνω νερό, κόβω καρπό"), που σφύζουν από ζωή και χυμούς της φύσης, από τα συναρπαστικότερα που έγραψε ποτέ ο συνθέτης. Τα τραγούδια αυτά ερμηνεύει με μεγάλη εκφραστική δύναμη η καινούργια τότε τραγουδίστρια Μαρία Δημητριάδη, ενώ στα υπόλοιπα φωνητικά συμμετέχει ο Σταύρος Πασπαράκης. Αφηγητής ο Γιάννης Φέρτης. 

Συμμετέχουν επίσης μέλη της Χορωδίας Αινιάν, ενώ την ορχήστρα διευθύνει ο συνθέτης. Μεταξύ των μουσικών της ορχήστρας είναι και οι: Νίκος Γκίνος (κλαρίνο), Γεράσιμος Μηλιαρέσης (κιθάρα, λαούτο), Παντελής Δεσποτίδης (βιολί, μαντολίνο), Τάσος Διακογιώργης (σαντούρι), Σωτήρης Ταχιάτης (βιολοντσέλο), Ανδρέας Ροδουσάκης (κοντραμπάσο).

Στα αξιοσημείωτα του δίσκου το πολύ όμορφο εξώφυλλο που φιλοτέχνησε ο σκηνοθέτης και φίλος του συνθέτη Νίκος Κούνδουρος, με τον οποίο άλλωστε ο Μαρκόπουλος είχε παλιότερα συνεργαστεί στενά. Επίσης θέλω να σταθώ στην εξαιρετική ηχογράφηση της Philips, λαμπερή και πεντακάθαρη, που ξεπερνά κατά πολύ τα καθιερωμένα στάνταρ της εποχής.

Γιάννης Μαρκόπουλος: Χρονικό (ανέκδοτο υλικό)

Στην πρώτη έκδοση του "Χρονικού", του κορυφαίου αυτού έργου του Γιάννη Μαρκόπουλου, από τη Philips το 1970 δεν περιλήφθηκαν δύο επιπλέον τραγούδια που είχαν γραφτεί για το δίσκο, αλλά δεν ηχογραφήθηκαν τελικά εξαιτίας της λογοκρισίας. 

Πρόκειται για τα τραγούδια: "Μια νύχτα στα Μεσόγεια" και "1945. Σαν τέλειωσε ο πόλεμος". Τα δυο αυτά τραγούδια ωστόσο σε πρόχειρη ηχογράφηση με τον συνθέτη να τα παίζει στο πιάνο και να τα τραγουδά, ευτυχώς περιλήφθηκαν στη νεότερη πλήρη ψηφιακή επανέκδοση του έργου το 1999, απ' όπου τα πήρα και σας τα δίνω εδώ.

Σημειωτέον ότι μαζί με τα δυο αυτά άγνωστα τραγούδια ακούμε και τον Κώστα Γεωργουσόπουλο από ραδιοφωνική εκπομπή να εξηγεί το ιστορικό των δυο ξεχασμένων τραγουδιών, ενώ περιλαμβάνεται και μια παραλλαγή του "Τελευταίου Μέρους" σε μορφή θεατρικού δρώμενου με τη συμμετοχή μελών του Ανοιχτού Θεάτρου, καθώς και ήχων από συλλαλητήριο της εποχής και της φωνής του Νίκου Ξυλούρη.

Γιάννης Μαρκόπουλος: Χρονικό (1970)

Το "Χρονικό" (Philips, 1970) αποτελεί, μαζί με τη "Θητεία", ένα από τα δύο σημαντικότερα έργα που μας έχει προσφέρει ο Γιάννης Μαρκόπουλος και χωρίς αμφιβολία μία από τις ακλόνητες κορυφώσεις του ελληνικού τραγουδιού στο σύνολό του!

Πρόκειται για έναν κύκλο τραγουδιών με την απόλυτη έννοια του όρου, όπου κάθε τραγούδι αποτελεί αναπόσπαστο κρίκο μιας αδιάσπαστης αλυσίδας σε επίπεδο ποιητικής και μουσικής ενότητας. Είναι δηλαδή ένα αληθινό "έργο" που ορίζει τα πράγματα είτε ως το τέλος μιας εποχής είτε ως αφετηρία μιας καινούργιας. Στην προσωπική πορεία του συνθέτη το έργο οριοθετεί την αφετηρία της πιο δημιουργικής του περιόδου, αυτής που χαρακτηρίζεται από την κινητήρια αρχή της "επιστροφής στις ρίζες", πάνω στην οποία έχτισε την ακριβή του προσφορά με τις μεγάλες του δημιουργίες μέσα στη δεκαετία που ξεκινούσε. 
Αλλά και για τον Κ.Χ. Μύρη, πρώην Κώστα Γεωργουσόπουλο, που έγραψε τους σπουδαίους στίχους ποιητικών προδιαγραφών αυτού του έργου, είναι επίσης η αφετηρία μιας άλλης στιχουργικής γραφής, πολύ πιο μεστής και βαθυστόχαστης σε σχέση με τα απλά νεοκυματικά τραγουδάκια που σκόρπια είχε δώσει μέχρι εκείνη τη στιγμή. Ο λόγος του είναι πια άμεσα και βαθιά ελληνικός εμποτισμένος από τα διαχρονικά νάματα των λογοτεχνικών του εκφάνσεων. Παρακολουθεί την πολύπλαγκτη διαδρομή του ελληνισμού μέσα στο χρόνο ανατρέχοντας στις μυθικές του απαρχές και εστιάζοντας περισσότερο στις πιο χαρακτηριστικές στιγμές της νεότερης ιστορίας του, ιδιαίτερα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και μέχρι τα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια.

Και φυσικά το "Χρονικό" πιστώνεται και την πρώτη "εμφάνιση" στο προσκήνιο του έντεχνου τραγουδιού μιας φωνής που έμελλε να σημαδέψει ανεξίτηλα τη μεγάλη εκείνη δεκαετία και να καταγραφεί οριστικά ως μία από τις μεγαλύτερες του περασμένου αιώνα, αυτής του Νίκου Ξυλούρη. Ο μυθικός Ψαρονίκος εισέβαλε ορμητικά με τα τραγούδια του "Χρονικού" στις καρδιές ολονών μας και θρονιάστηκε πια εκεί για τα καλά! Με τον Μαρκόπουλο θα μας προσφέρει άφθονες μαγικές ηχητικές εμπειρίες, από τα "Ριζίτικα" που ακολούθησαν αμέσως μετά, μέχρι τους "Ελεύθερους Πολιορκημένους" του 1977. 

Βέβαια δεν πρέπει να ξεχάσουμε ότι στο δίσκο τραγουδά και η υπέροχη Μαρία Δημητριάδη συνεχίζοντας τη σημαντική της συνεργασία με τον συνθέτη μετά τον "Ήλιο τον Πρώτο" της προηγούμενης χρονιάς. Μάλιστα αυτή ερμηνεύει το "Λιονταρόπουλο" που είναι το πιο αγαπημένο μου τραγούδι από το έργο, αλλά και το ωραιότατο "παλαιομοδίτικο" βαλς "Το Καφενείον Η Ελλάς" που γνώρισε αρκετές μεταγενέστερες επανεκτελέσεις, χωρίς φυσικά να μπορώ να αγνοήσω τα επικά μεγαλουργήματα "Ο Γίγαντας" και "Ήταν ο τόπος μου", που ερμηνεύει συγκλονιστικά ο Νίκος Ξυλούρης. Το εξώφυλλο σχεδίασε ο ζωγράφος Δημήτρης Μυταράς.

Γιάννης Μαρκόπουλος: Ιθαγένεια (1972)

H "Ιθαγένεια" συμπληρώνει ένα σημαντικό συνθετικό τρίπτυχο του Γιάννη Μαρκόπουλου, με το οποίο υλοπoιείται πειστικά η διακήρυξή του για "επιστροφή στις ρίζες". Είχαν προηγηθεί τα έργα "Ο Ήλιος ο Πρώτος" (1969) και "Χρονικό" (1970), ενώ παράλληλα είχε επιμεληθεί μια καινούργια εκδοχή των "Ριζίτικων" (1971). Και φυσικά θα συνεχίσει στην ίδια γραμμή με καινούργια έργα φτάνοντας στο αποκορύφωμα με τη "Θητεία" (1974).

Όπως ορθώς έχει επισημανθεί, ο όρος "επιστροφή στις ρίζες" δε σημαίνει παραδοσιολαγνία, συντήρηση ή, πολύ περισσότερο, οπισθοδρόμηση, αλλά δυναμική πορεία προς το μέλλον, με αφετηρία την εμπειρία από το επεξεργασμένο με πολλή ευαισθησία και γνώση παλιό και δοκιμασμένο παραδοσιακό υλικό. Ο Μαρκόπουλος το απέδειξε αυτό με την εξέλιξη του έργου του στη συνέχεια, μέσα από εμπνευσμένες και μεγαλόπνοες δημιουργίες: "Ο Στράτης Θαλασσινός" (1973), "Θεσσαλικός Κύκλος" (1974), "Θητεία" (1974), "Μετανάστες" (1974), "Οροπέδιο" (1975), "Αφιέρωμα" (1975), "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι" (1977), "Σεργιάνι στον Κόσμο" (1979) κ.ά.

Στην "Ιθαγένεια", όπως νωρίτερα και στο "Χρονικό", ο ιδιοφυής συνθέτης έχει την καταλυτική συνδρομή της δωρικής και βαθιά ελληνικής ποίησης του Κ.Χ. Μύρη. Λόγος και μουσική αποτελούν μικρές αδαμάντινες ψηφίδες που ανασυνθέτουν την ουσία της έννοιας "ελληνισμός" μέσα στη χωροχρονική του διάσταση. Η λιτή και απέριττη ενορχήστρωση με όργανα, όπως βιολί, κανονάκι, σαντούρι, λαούτο, βιόλα, κιθάρα, κρουστά, λύρα νησιώτικη, λύρα ποντιακή, κλαρίνο, ούτι και βιολοντσέλο, χωρίς κραυγαλέες αρμονικές συνηχήσεις και δυτικότροπες τεχνικές επεξεργασίες, υποστηρίζει διακριτικά το μέλος και αναδεικνύει τον ακριβό λόγο. 
Όλο το υλικό του σπουδαίου αυτού έργου είναι εξαιρετικό, αλλά δεν μπορούμε να μην ξεχωρίσουμε το επικό μεγαλείο των δυο πρώτων τραγουδιών ("Γεννήθηκα", "Χίλια μύρια κύματα") που χωρίς αμφιβολία ανήκουν στις κορυφαίες κατακτήσεις της ελληνικής μουσικής τέχνης! Και φυσικά δεν μπορούμε να μην εκφράσουμε την απόλυτη συγκίνηση που προκαλεί η συγκλονιστικά αποκαλυπτική ερμηνεία του Νίκου Ξυλούρη στην καλύτερη ίσως δισκογραφική του στιγμή. Πλάι του, διακριτική και καίρια, η όμορφη φωνή της Μέμης Σπυράτου. Το χαρακτηριστικό εξώφυλλο του δίσκου σχεδιάστηκε από τον ζωγράφο Δημήτρη Μυταρά σε μια από τις πάμπολλες συνεργασίες του με τον Γιάννη Μαρκόπουλο στο εικαστικό μέρος των δισκογραφικών του εργασιών.

Γιάννης Μαρκόπουλος: Θητεία (1974)

Θέλω να περάσω τώρα στην παρουσίαση μιας τετράδας δίσκων του μεγάλου μας συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου (γενν. 1939) που θεωρώ ότι αποτελούν τα αριστουργήματά του και σηματοδοτούν πολύ πειστικά την εναλλακτική μουσική του πρόταση, η οποία κωδικοποιείται στη μεγαλόπνοη σύλληψη της ιδέας για "επιστροφή στις ρίζες", δηλαδή προσφυγή στα σφύζοντα από ζωή στοιχεία της μουσικής μας παράδοσης επεξεργασμένα με "έντεχνο" τρόπο, ώστε να σηματοδοτούν ένα αληθινά πρωτοποριακό μουσικό ρεύμα που υπερβαίνει τα στερεότυπα του διεθνούς φολκ κινήματος. Πρόκειται για τα έργα: "Ήλιος ο Πρώτος" (1969), "Χρονικό" (1970), "Ιθαγένεια" (1972) και "Θητεία" (1974). Τα δύο πρώτα εκδόθηκαν από τη Philips και τα άλλα δύο από την EMI. Και λέω να ξεκινήσω ανάποδα...

Βρισκόμαστε στα 1974, στο ξεκίνημα της μεταπολίτευσης. Καταιγισμός από Θεοδωράκη και πολιτικά τραγούδια. Κι όμως αυτή είναι η σημαντικότερη χρονιά στη συνθετική πορεία του Γιάννη Μαρκόπουλου. Αυτή τη χρονιά ο συνθέτης θα μας δώσει τους εξαιρετικούς "Μετανάστες" του με τη φωνή της Βίκυς Μοσχολιού και του Λάκη Χαλκιά. Ταυτόχρονα θα κυκλοφορήσει και η ευρεία τοιχογραφία του "Θεσσαλικού Κύκλου" πάνω στη λαϊκή ποίηση του Κώστα Βίρβου, όπου συμμετέχουν όλοι οι τραγουδιστές (πλην του Ξυλούρη), που εκείνη την εποχή αποτελούσαν την ομάδα Μαρκόπουλου. 

Αλλά την ίδια χρονιά έχουμε και το κορυφαίο - κατά τη γνώμη μου - και ωριμότερο έργο του Γιάννη Μαρκόπουλου, τη "Θητεία", έναν συμπαγή κύκλο τραγουδιών (εδώ είναι από τις λίγες φορές που ο όρος "κύκλος τραγουδιών" μπορεί να χρησιμοποιηθεί με ακρίβεια), πάνω σε ποίηση του Μάνου Ελευθερίου.

Η "Θητεία", όπως προείπαμε, μαζί με τον "Ήλιο τον Πρώτο", το "Χρονικό" και την "Ιθαγένεια" συνιστούν το κορυφαίο δημιουργικό κουαρτέτο έργων του Γιάννη Μαρκόπουλου, όπου με εξελικτικό τρόπο βρίσκουμε να αναπτύσσονται οι μουσικές του αντιλήψεις που περιλαμβάνουν ισχυρές δόσεις στοιχείων της παράδοσης σε συνδυασμό με τις κατακτήσεις της δυτικής και σύγχρονης μουσικής. Ειδικά στη "Θητεία" η εξέλιξη αυτή μοιάζει να φτάνει στα όριά της, με εντυπωσιακές μελωδικές και ρυθμικές συλλήψεις που μορφοποιούνται σε μια σειρά συγκλονιστικών τραγουδιών.

Ήδη ο συνθέτης εργαζόταν πάνω στα κείμενα του Μάνου Ελευθερίου από το 1970. Όπως σημειώνει και ο ίδιος, θέλησε να απεικονίσει το μουσικό ύφος μιας δραματικής παράστασης ή όπερας αποφεύγοντας τους υπερβολικούς συναισθηματισμούς και τις απλοϊκότητες που χαρακτήριζαν ως ένα βαθμό την έντεχνη δημιουργία των καιρών. "Αναζήτησα την έμπνευσή μου στα μουσικά τοπία των αστικών κέντρων. Τοπία που είχαν διαμορφωθεί από τους ρυθμούς, τα μοτίβα και τα ιδιώματα μελωδικών γραμμών των ανώνυμων μουσικών που άφησαν από παλιά τον ήχο τους διάχυτο παντού στον ελληνικό χώρο". Το πιάνο εδώ χρησιμοποιήθηκε ως βασικό ενορχηστρωτικό εργαλείο. Δίπλα του η λύρα, το σαντούρι, το κλαρίνο και το μπουζούκι σε αρμονική σύμπραξη με το όμποε, την κιθάρα, την τούμπα, το μπάσο και τα κρουστά.

Ο τίτλος του έργου παραπέμπει στη σωρευμένη εμπειρία του ανθρώπινου βίου από το ξεκίνημά ίσαμε το τέλος του. Γιαυτό και στα αγγλικά ο τίτλος αποδίδεται με τον όρο "lifetime". Ο ποιητικός λόγος αφηγείται ανθρώπινες ιστορίες, πραγματικές ή φανταστικές, μέσα από παιδικές μνήμες ή μνήμες αγώνων ή ηρωικών εξάρσεων που διαπερνούν το χρόνο και γίνονται παρόν. Η ζωή ξεκινά με το κλάμα του μωρού στην εισαγωγή του έργου, ακολουθούν οι φωνές και οι αγωνιστικές προτροπές που προσδιορίζουν τη διάρκεια του βίου, για να καταλήξουν όλα στον επιθανάτιο ρόγχο του φινάλε. Χωρίς αμφιβολία, ένα από τα αριστουργήματα της έντεχνης λαϊκής μουσικής μας.

Συγκλονιστικές ερμηνείες μας χαρίζουν οι τρεις ερμηνευτές του έργου: Ο Χαράλαμπος Γαργανουράκης, ο Λάκης Χαλκιάς και η Τάνια Τσανακλίδου στην πρώτη της δισκογραφική εμφάνιση. Συμμετέχουν σπουδαίοι μουσικοί: Πιάνο: Χάρης Καλέας, Κλαρίνο: Τάσος Χαλκιάς, Νίκος Γκίνος, Σαντούρι: Αριστείδης Μόσχος, Τούμπα: Γιάννης Ζουγανέλης, Όμποε: Βαγγέλης Χριστόπουλος, Ηλεκτρικό μπάσο: Νίκος Κεχαγιάς, Κρουστά: Γιάννης Ρενιέρης, Κιθάρα: Βασίλης Τενίδης, Βιολί: Παντελής Δεσποτίδης, Βιολοντσέλο: Σωτήρης Ταχιάτης, Κρητική λύρα: Χαράλαμπος Γαργανουράκης.