Στάμος Σέμσης, Έλλη Πασπαλά: Σε ποιο Θεό να πιστέψω (2002)

Χρειάστηκαν σχεδόν δέκα χρόνια μετά τη συνεργασία τους στο άλμπουμ Living a Lie (1993), για να ξανασυναντηθούν ο Στάμος Σέμσης και η Έλλη Πασπαλά, αφού στο μεταξύ ο συνθέτης έκανε πολύ ενδιαφέροντα ανοίγματα και σε άλλους, πιο εμπορικούς ερμηνευτές, όπως η Τάνια Τσανακλίδου ("Ναδίρ", 1991), ο Γιώργος Νταλάρας ("Στην Ελλάδα κάνει κρύο", 1995) και η Μελίνα Κανά ("Γενναίοι έρωτες", 1997), παράλληλα με κάποιες μουσικές επενδύσεις θεατρικών παραγωγών.

Το 2002 λοιπόν κυκλοφόρησε ο κύκλος τραγουδιών "Σε ποιο Θεό να πιστέψω" με αποκλειστική ερμηνεύτρια την Έλλη Πασπαλά στην τέταρτη συνεργασία της με τον συνθέτη. Οι στίχοι των τραγουδιών υπογράφονται από τον Νίκο Μωραΐτη, ο οποίος είχε ήδη φτιάξει το δικό του όνομα στο χώρο του ποπ τραγουδιού με την πολύ πετυχημένη εμπορικά θητεία του πλάι στον Μιχάλη Χατζηγιάννη. Και φαίνεται πως το συγκεκριμένο στιχουργικό ύφος ταίριαζε και στον Σέμση που νωρίτερα είχε δώσει πολύ ενδιαφέροντα δείγματα ποιοτικού ποπ τραγουδιού με πολύ υψηλότερες ασφαλώς ποιοτικές προδιαγραφές και απαιτήσεις από τα εύπεπτα τραγουδάκια του Χατζηγιάννη.

Ο συνθέτης βέβαια εδώ δεν προσχωρεί άνευ όρων στο ποπ ύφος, αλλά ισορροπεί επιδέξια μεταξύ ελαφρού και σύνθετου ηλεκτρονικού ήχου κινούμενος συχνά πάνω σ' ένα τεντωμένο σκοινί που ανά πάσα στιγμή απειλεί την εύθραυστη αυτή ισορροπία, χωρίς ωστόσο ποτέ να συμβαίνει η ανεπιθύμητη ανατροπή. Το αποτέλεσμα είναι εξαιρετικό και δε διστάζω να θεωρήσω αυτή τη δουλειά του Σέμση την καλύτερη που μας έχει δώσει ως τώρα, καθώς έχουμε τελικά ένα σύνολο με μερικά πανέμορφα τραγούδια ("Ακρογιαλιά", "Σε ποιον Θεό να πιστέψω", "Καλά Νερά", "Μες στα μάτια ποιανού", "Το πρώτο βλέμμα"), τα οποία μπορεί να μη γνώρισαν ιδιαίτερη εμπορική απήχηση, αλλά διατηρούν ολοζώντανη μέχρι σήμερα την πρώτη τους φρεσκάδα κι αποπνέουν μια διάθεση ρεμβασμού και ανέμελης ονειροπόλησης.

Σημειώνω ότι σε δύο τραγούδια οι στίχοι γράφτηκαν από τον Γιώργο Θεοφανόπουλο-Χατζιδάκι.

Στάμος Σέμσης, Έλλη Πασπαλά: Living a Lie (1993)

Με τον αγγλόφωνο κύκλο τραγουδιών Living a Lie κλείνει ο πρώτος γύρος συνεργασίας του συνθέτη Στάμου Σέμση με την υπέροχη ερμηνεύτρια Έλλη Πασπαλά. Είχαν προηγηθεί τα άλμπουμ Cairo (1989), πάλι με αγγλόφωνο στίχο, και Το νησί των Λωτοφάγων (1990), πρώτη δουλειά του συνθέτη με στίχους ελληνικούς.

Η τρίτη λοιπόν ηχογράφηση του Στάμου Σέμση επανέρχεται στο σημείο αφετηρίας του καταφεύγοντας και πάλι σε στίχο αγγλόφωνο που υπογράφει ο Laurence Roman. Στην πραγματικότητα όμως ο κύκλος αυτός δεν είναι παρά μια ανακεφαλαίωση του υλικού των δύο δίσκων που προηγήθηκαν και κυρίως του δεύτερου, με τη διαφορά βέβαια ότι οι ελληνικοί στίχοι του Βασίλη Νικολαΐδη μεταφέρθηκαν στην αγγλική γλώσσα, ενώ μικρές τροποποιήσεις έγιναν στην ενορχήστρωση των τραγουδιών.

Τα τραγούδια κινούνται στο ύφος της αμερικάνικης ποπ μπαλάντας με στοιχεία τζαζ και ροκ κι ένα ηλεκτρονικό υπόστρωμα που υπογραμμίζει διακριτικά τις όμορφες μελωδίες υποδηλώνοντας προφανείς επιρροές του συνθέτη από το ύφος της Λένας Πλάτωνος που είχε προηγηθεί κατά μία δεκαετία. Η Έλλη Πασπαλά λόγω των μουσικών της καταβολών εναρμονίζεται ιδανικά με το κλίμα των τραγουδιών και τα αποδίδει υπέροχα. Η ηχογράφηση έγινε στο Λονδίνο κι ο δίσκος εκδόθηκε το 1993 από την ΑΚΤΗ.

Στάμος Σέμσης, Έλλη Πασπαλά: Το νησί των Λωτοφάγων (1990)

Ο Στάμος Σέμσης και η Έλλη Πασπαλά πρωτοσυναντήθηκαν το 1989 στο δίσκο Cairo, την πρώτη προσωπική δουλειά του συνθέτη, όπου η εξαίρετη ερμηνεύτρια τραγούδησε το κομμάτι "Peter". Ένα χρόνο λοιπόν μετά αποφάσισαν να προχωρήσουν σε μια ολοκληρωμένη συνεργασία που κυκλοφόρησε το 1990 με τίτλο "Το νησί των Λωτοφάγων". Ο γνωστός τραγουδοποιός Βασίλης Νικολαΐδης εδώ εμφανίζεται ως στιχουργός στα δέκα τραγούδια του δίσκου.

Ανάλαφροι και μοντέρνοι ηλεκτρο-πόπ ρυθμοί με πινελιές τζαζ και ροκ. Ο Στάμος Σέμσης αποκαλύπτει τη σπουδαία μελωδική του φλέβα που ακροβατεί - κάπως ριψοκίνδυνα ενίοτε - μεταξύ έντεχνου και ηλεκτρονικού ήχου. Εδώ η ισορροπία επιτυγχάνεται χάρις στη λεπτοδουλεμένη ενορχήστρωση και την εκφραστική επάρκεια της φωνής που τα ερμηνεύει. Η Πασπαλά δείχνει να βρίσκεται σε οικείο περιβάλλον και αποδίδει με πολύ πειστική ακρίβεια τα τραγούδια.

Η στιχουργική του Νικολαΐδη είναι από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του δίσκου. Ευρηματικοί στίχοι με ερωτικό υπόβαθρο και πρωτότυπη έκφραση και θεματική. Ξεχωρίζω το θαυμάσιο τραγούδι "Βίοι Παράλληλοι", όπου βρίσκονται στην καλύτερη στιγμή τους και οι τρεις βασικοί συντελεστές του δίσκου, συνθέτης, στιχουργός και ερμηνεύτρια.

Την ενορχήστρωση υπογράφει ο συνθέτης, ο οποίος παίζει και τα περισσότερα όργανα συνοδευόμενος απ' τον David Lynch στο σαξόφωνο, τον Πάνο Κατσιμίχα στη φυσαρμόνικα και τον Γιάννη Σπάθα στην ηλεκτρική κιθάρα.

Στάμος Σέμσης: Cairo (1989)

Η Έλλη Πασπαλά έχει καταγράψει ποικίλες και άκρως ενδιαφέρουσες συνεργασίες μετά την αυτονόμησή της από τη βαριά σκιά του Μάνου Χατζιδάκι. Έτσι λοιπόν αμέσως μετά τον πρώτο προσωπικό της δίσκο ("Στη λάμψη του φεγγαριού", 1988) βρέθηκε δίπλα στον εκκολαπτόμενο τότε τραγουδοποιό Στάμο Σέμση, με τον οποίο θα συμπορευτεί για σχεδόν μια 15ετία, μια συνεργασία που έχει καταγραφεί σε τέσσερις συνολικά δίσκους.

Ο Στάμος Σέμσης (γενν. 1964) προέρχεται από μεγάλη μουσική οικογένεια, αφού παππούς του ήταν ο θρυλικός βιολιστής του ρεμπέτικου Δημήτρης Σέμσης ή Σαλονικιός, ενώ ο πατέρας και ο αδελφός του ήταν επίσης σημαντικοί βιολονίστες σε συμφωνικά ορχηστρικά σχήματα. Ο ίδιος σπούδασε επίσης κλασικό βιολί, αλλά ειδικεύτηκε τελικά στη βιόλα, όργανο που συχνά ενσωματώνει επιδέξια και διακριτικά στην ορχήστρα των τραγουδιών του προσδίδοντας ένα πολύ ιδιόμορφο ηχόχρωμα.

Η πρώτη δισκογραφική κατάθεση του Στάμου Σέμση σημειώθηκε το 1989 με το αγγλόφωνο άλμπουμ "Cairo" που εκδόθηκε από την ΑΚΤΗ και περιλαμβάνει δέκα τραγούδια σε μουσική, στίχους και ερμηνεία δικά του, με εξαίρεση το τραγούδι "Peter" που ερμηνεύει η Έλλη Πασπαλά εγκαινιάζοντας τη μακρόχρονη συνεργασία τους. Τα τραγούδια κινούνται στο ύφος της αμερικάνικης ποπ με επιρροές από τη τζαζ και το φολκ ρεύμα, ενίοτε με απόηχους από ξένες μελωδίες (π.χ. "Accordeon") με εμφανή αναφορά στον Leonard Cohen. Συνεργάτες του σ' αυτή την ηχογράφηση ο Τ. Καλλιανιώτης στην κιθάρα, ο Χ. Τσιρέκας στα κρουστά και ο Δημ. Γούζιος στο βιολοντσέλο.

Πάντως η πρωτόλεια αυτή δουλειά αποκαλύπτει ένα πηγαίο ταλέντο που θα μας δώσει πολύ ενδιαφέροντα πράγματα τα επόμενα χρόνια μέσα από ποικίλες συνεργασίες με αξιόλογους ερμηνευτές, πέρα από την Έλλη Πασπαλά, όπως η Τάνια Τσανακλίδου, ο Γιώργος Νταλάρας, η Μελίνα Κανά, η Μαρία Σπυροπούλου, η Ανδριάνα Μπάμπαλη και η Νατάσσα Μποφίλιου.

Έλλη Πασπαλά: Στη λάμψη του φεγγαριού (1988)

Αμερικανοθρεμμένη μουσικά η Έλλη Πασπαλά ξεπρόβαλε αιφνιδιαστικά στο εγχώριο μουσικό τοπίο το 1982 με την παράσταση της "Πορνογραφίας" του Μάνου Χατζιδάκι, για να συμπορευτεί με τον μεγάλο συνθέτη πολύ γόνιμα τα επόμενα χρόνια, μέχρι ν' αποφασίσει ν' ανοίξει τα φτερά της σε αυτόνομα ταξίδια συνεργαζόμενη με πολλούς συνθέτες είτε της παλιότερης γενιάς, όπως ο Νότης Μαυρουδής και ο Διονύσης Σαββόπουλος, είτε - κυρίως - της νεότερης, όπως ο Στάμος Σέμσης, ο Νίκος Ξυδάκης, ο Παναγιώτης Καλαντζόπουλος, η Ευανθία Ρεμπούτσικα, ο Νίκος Πορτοκάλογλου, ο Νίκος Αντύπας και οι αδελφοί Κατσιμίχα.

Η θαυμάσια φωνή της έδειξε από την αρχή ότι κουβαλούσε βαθιές τζαζ καταβολές από τα χρόνια της Νέας Υόρκης κι αυτό τη βοήθησε να διαμορφώσει ένα πολύ εκφραστικό και άμεσα αναγνωρίσιμο ύφος στις προσωπικές της δουλειές που συχνά απλώνονται και στον διεθνή ήχο.

Το 1988 η Έλλη Πασπαλά επιχείρησε το πρώτο προσωπικό της δισκογραφικό διάβημα με το άλμπουμ "Στη λάμψη του φεγγαριού", προφανώς στον απόηχο της ομώνυμης αμερικανικής ταινίας που είχε παιχτεί την προηγούμενη χρονιά, επιλέγοντας να αποδώσει σε δεύτερη εκτέλεση ένα σπουδαίο υλικό κινηματογραφικής κυρίως προέλευσης με τις υπογραφές εμβληματικών δημιουργών του χώρου, όπως οι Kurt Weill, Nino Rota, Nicola Piovani, Randy Newman, Michel Jonasz και Maurice Jaubert.

Ο πιανίστας Θόδωρος Κοτεπάνος έχει ενορχηστρώσει με γνώση κι ευαισθησία το κλασικό αυτό υλικό, ενώ η Έλλη Πασπαλά καταθέτει έξοχες ερμηνείες που δε θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι πυροδοτούν το όψιμο ενδιαφέρον του ελληνικού κοινού για το συγκεκριμένο είδος τραγουδιού.

Η Αλίκη Καγιαλόγλου τραγουδά fados και διαβάζει τη Θαλασσινή Ωδή (2007)

Η Αλίκη Καγιαλόγλου δεν επαναπαύτηκε ποτέ στις δάφνες των εμβληματικών ερμηνειών της σε έργα του Μίκη Θεοδωράκη ή του Μάνου Χατζιδάκι ή και του Νίκου Χουλιαρά, αλλά δοκίμασε τις δυνάμεις της σε ποικίλα μουσικά είδη, ελληνικά και ξένα, καταθέτοντας σημαντικές ερμηνείες, έστω κι αν δεν έτυχαν της οφειλόμενης αναγνώρισης και εμπορικής αποδοχής. Απτόητη η ίδια συνέχισε το μοναχικό της δρόμο σε υψηλά πάντα ποιοτικά στάνταρ, ενώ οι ζωντανές της εμφανίσεις - λιγοστές και εκλεκτικές - σε μικρούς χώρους αποτελούν ένα είδος μυσταγωγίας για τους πιστούς της φίλους.

Ήδη έχουμε αναφερθεί στην πρώιμη εργασία της πάνω σε παραδοασιακά ισπανόφωνα τραγούδια και σήμερα θέλω να σταθούμε στην προσέγγισή της και στην πορτογαλική μουσική παράδοση, στο ιστορικό είδος του fado που έχει βαθιές ρίζες στο μακρινό παρελθόν της Πορτογαλίας, αλλά επίσημα βρίσκουμε τις πρώτες αναφορές στο είδος κάπου στις αρχές του 19ου αιώνα στη Λισαβόνα. Η ονομασία (fado) του τραγουδιού αυτού προέρχεται από τη λατινική λέξη fatum (=μοίρα, πεπρωμένο) κι αναφέρεται στο μελαγχολικό του ύφος με θεματολογία γύρω από τη ζωή των φτωχών ανθρώπων, των απλών εργατών, των ψαράδων και των ναυτικών. Η εθνική τραγουδίστρια της Πορτογαλίας, η συγκλονιστική Amalia Rodrigues (1920-1999), στάθηκε η πρέσβειρα του είδους στο παγκόσμιο κοινό και, κατά ομολογία της Αλίκης Καγιαλόγλου, το προσωπικό της ίνδαλμα που από παιδί την οδήγησε στη μελέτη του είδους και στις πολλαπλές της απόπειρες να το ερμηνεύσει.

Το 2007 λοιπόν η Αλίκη Καγιαλόγλου ηχογράφησε με δική της παραγωγή στην ετικέτα Συν Αθηνά και χείρα κίνει έναν κύκλο εννέα fados στην πρωτότυπη γλώσσα προσθέτοντας η ίδια κάποια ελληνικά σχόλια. Τη συνοδεύει με την κιθάρα του ο Μιχάλης Σουρβίνος. Η ίδια επίσης διαβάζει την ελληνική απόδοση του σπουδαίου ποιήματος "Θαλασσινή ωδή" του μεγάλου πορτογάλου ποιητή Fernando Pessoa (1888-1935)  σε μετάφραση της Μαρίας Παπαδήμα.

Αξιοσημείωτο είναι ότι το συγκεκριμένο υλικό η ερμηνεύτρια το 2017 το παρουσίασε και ως μουσικοθεατρικό δρώμενο στο Ηράκλειο της Κρήτης σε σκηνοθεσία του Δήμου Αβδελιώδη.

Αλίκη Καγιαλόγλου: Τραγούδια από την Ισπανία & τη Λατινική Αμερική (1986)

Η Αλίκη Καγιαλόγλου ξεπήδησε μέσα από τη σπουδαία Χορωδία Τρικάλων της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου, στο δίσκο της οποίας "Πόλεμος και Ειρήνη" (1979) είχε την ευκαιρία να κάνει την πρώτη σόλο δισκογραφική της παρουσία, πριν ξεκινήσει μια πολύ αξιόλογη καριέρα που σημαδεύτηκε από τις συνεργασίες της με τους δυο κορυφαίους μας συνθέτες, τον Μίκη Θεοδωράκη ("Φαίδρα, τραγούδια αγάπης", 1985) και τον Μάνο Χατζιδάκι ("Είδωλα", 1988, "Αντικατοπτρισμοί", 1993).

Το 1986 λοιπόν η Αλίκη Καγιαλόγλου ηχογράφησε τον πρώτο προσωπικό της δίσκο με "Τραγούδια από την Ισπανία και τη Λατινική Αμερική" που εκδόθηκε από τον Σείριο του Μάνου Χατζιδάκι. Ο επίσημος τίτλος του δίσκου είναι: "Caminante no hay camino se hace camino al andar" και στα ελληνικά: "Οδοιπόρε, δρόμος δεν υπάρχει, το δρόμο τον ανοίγεις προχωρώντας".

Πρόκειται για μια ενδιαφέρουσα συλλογή δεκατριών παραδοσιακών ισπανόφωνων τραγουδιών ανώνυμων και επώνυμων δημιουργών από την Ισπανία και τη Λατινική Αμερική. Μερικά από τα τραγούδια μάλιστα ανάγονται στην εποχή της Αναγέννησης (16ος αι.). Ο Νίκος Κυπουργός επιμελήθηκε τη διασκευή των τραγουδιών, ενώ ο σπουδαίος κλασικός κιθαριστής Κώστας Γρηγορέας συνόδευσε την Αλίκη Καγιαλόγλου στην ερμηνεία τους. Το ένθετο φυλλάδιο περιλαμβάνει τους στίχους όλων των τραγουδιών στα ισπανικά αλλά και μεταφρασμένους στα ελληνικά από την Αγαθή Δημητρούκα.

Τάνια Τσανακλίδου: Piaf (1981)

Είχε την τύχη στα πρώτα της βήματα να συμπορευτεί με άξιους δημιουργούς (Γιάννης Σπανός, Γιάννης Μαρκόπουλος, Χρήστος Λεοντής, Χριστόδουλος Χάλαρης) που έδωσαν ισχυρή ώθηση για τη μεγάλη καριέρα που ακολούθησε, έστω και με κάποιους περιστασιακούς κλυδωνισμούς, καθιερώνοντας την Τάνια Τσανακλίδου στις κορυφαίες ερμηνεύτριες της γόνιμης γενιάς του '70 με κείνο το μοναδικό ελεγειακό χρωματισμό της φωνής της που έχει αφήσει βαθύ το στίγμα του σε πάμπολλες αλησμόνητες και κλασικές πλέον ερμηνείες της.

Είναι ωστόσο αξιοσημείωτο ότι οι παιδικές θεατρικές της καταβολές συχνά την οδήγησαν σε επιλογές σκηνικού χαρακτήρα καταφέρνοντας έτσι να χτίσει το δικό της μύθο ως μουσικοθεατρική περσόνα. Αυτήν ακριβώς την πλευρά του ταλέντου της ήρθε να πιστοποιήσει η παράσταση "Piaf" βασισμένη στο ομώνυμο αγγλόφωνο μιούζικαλ της Pam Gems που είχε ανέβει το 1978 στο Λονδίνο και στη συνέχεια σε πολλές άλλες μεγάλες πόλεις του κόσμου με τεράστια επιτυχία.

Βέβαια δε χρειάζεται εδώ να κάνουμε τις συστάσεις της Edith Piaf (1915-1963), αυτής της τόσο αγαπημένης γαλλίδας τραγουδίστριας του μεσοπολέμου και των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων, της αποκαλούμενης και "σπουργιτάκι του Παρισιού". Για την πολυτάραχη ζωή και το πηγαίο της ταλέντο έχουν γραφτεί δεκάδες θεατρικά έργα, σενάρια και κείμενα αντλώντας συνήθως την έμπνευσή τους από τη θεματολογία των εξαίσιων τραγουδιών της.

Δήμητρα Γαλάνη: Μύθοι της Ευρώπης (1991)

Εγκαινιάζουμε σήμερα ένα μικρό αφιέρωμα σε ελληνίδες ερμηνεύτριες που ηχογράφησαν δίσκους με υλικό από το διεθνές ρεπερτόριο, έστω κι αν ενίοτε το διανθίζανε και με κάποιες ελληνικές πινελιές που πάντως είχαν μια διεθνή ακτινοβολία.

Ανάμεσα στις ερμηνεύτριες αυτές διαλέγω πρώτα την κορυφαία ελληνική φωνή της δεκαετίας του '70, την εξαιρετική Δήμητρα Γαλάνη που πρωτοεμφανίστηκε στο κλείσιμο της δεκαετίας του '60 δίπλα στον Δήμο Μούτση, αλλά στη συνέχεια έχτισε ένα ακαταμάχητο ρεπερτόριο με εμβληματικές συνεργασίες έχοντας για μεγάλο της μέντορα έναν Μάνο Χατζιδάκι!

Το 1991 η Δήμητρα Γαλάνη αποφάσισε να διευρύνει την ερμηνευτική της γκάμα με το άλμπουμ "Μύθοι της Ευρώπης" με υλικό από ζωντανή ηχογράφηση συναυλίας που πραγματοποιήθηκε το 1989 στο Ρωμαϊκό Ωδείο της Πάτρας έχοντας δίπλα της τη σπουδαία τραγουδοποιό Λένα Πλάτωνος, η οποία ενορχήστρωσε και διηύθυνε τα τραγούδια. Δεν είναι ασφαλώς τυχαίος ο τίτλος του δίσκου, αφού τα επιλεγμένα τραγούδια υπογράφονται από μυθικές μορφές της ευρωπαϊκής μουσικής, όπως ο Kurt Weill, ο Nino Rota και ο John Lennon. Τα τραγούδια του Nino Rota προέρχονται κυρίως από ταινίες του Fellini, ενώ τα τραγούδια του Kurt Weill αναδίνουν εκείνη την ιδιαίτερη ατμόσφαιρα του μεσοπολεμικού καμπαρέ.

Στο ηχογράφημα περιλαμβάνονται επίσης και δυο υπέροχα τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι, το αξεπέραστης ομορφιάς και πολυτραγουδισμένο "All Alone Am I" (στα ελληνικά "Μην τον ρωτάς τον ουρανό") που πρωτοακούστηκε στην ταινία "Το νησί των γενναίων" (1959) από τη Τζένη Καρέζη, και το τζαζ χρωματισμού "In the Cool of the Day" που πρώτος ερμήνευσε το 1963 ο Nat King Cole στην ομώνυμη ταινία, ενώ στα ελληνικά το πρωτοακούσαμε από τη Μαίρη Λίντα σε στίχους του Νίκου Γκάτσου.