Οι Μούσες του Βασίλη Τσιτσάνη (1996)

Σήμερα θα σταθούμε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα έκδοση από το αρχείο της Minos-EMI που κυκλοφόρησε το 1996 με το τεύχος 13 του περιοδικού Μετρό. Το ένθετο αυτό ψηφιακό άλμπουμ περιλαμβάνει 14 τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη, όλα ερμηνευμένα από γυναικείες φωνές και γιαυτό ο δίσκος πήρε τον τίτλο «Οι μούσες του Βασίλη Τσιτσάνη».

Το υλικό του άλμπουμ διακρίνεται σαφώς σε δύο άτυπες ενότητες, μία με αυθεντικές ηχογραφήσεις από την εποχή των 78 στροφών του γραμμοφώνου κι άλλη μία με ηχογραφήσεις (σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση) από την όψιμη περίοδο του συνθέτη, δηλαδή από τα τέλη της δεκαετίας του '60 και μετά. Στην πρώτη περίπτωση ανήκουν οι κλασικές φωνές μιας Μαρίκας Νίνου, μιας Σωτηρίας Μπέλλου, μιας Ιωάννας Γεωργακοπούλου, μιας Στέλλας Χασκίλ, μιας Άννας Χρυσάφη, μιας Καίτης Γκρέυ και μιας Νταίζης Σταυροπούλου, ενώ στη δεύτερη περίπτωση έχουμε σημαντικές φωνές που λάμπρυναν το ελληνικό πεντάγραμμο κατά τις δεκαετίες του '60 και '70, όταν πια οι ηχογραφήσεις καταγράφονταν στις 45 και 33 στροφές, δηλαδή τη Χαρούλα Λαμπράκη, τη Βίκυ Μοσχολιού, τη Δήμητρα Γαλάνη, την Αλεξάνδρα και τη Λιζέτα Νικολάου. 

Δε λείπουν τα μεγάλα τραγούδια του εμβληματικού δημιουργού («Τι σήμερα, τι αύριο, τι τώρα», «Σαν απόκληρος γυρίζω», «Η Σεράχ», «Αργοσβήνεις μόνη», «Κάθε βράδυ λυπημένη», «Απόψε στις ακρογιαλιές»), αλλά ανάμεσά τους περιλαμβάνονται και κάποια λιγότερο γνωστά, όπως το ζεϊμπέκικο «Μαζί μου δεν ταιριάζεις» που ηχογραφήθηκε τη μέρα που έμπαιναν οι Γερμανοί στην Αθήνα το 1941 (αν και φυσικά κυκλοφόρησε αρκετά χρόνια αργότερα). Το υπέροχο αργό ζεϊμπέκικο «Δεν είναι όνειρο η ζωή» (ηχογραφημένο το 1968) που κλείνει το δίσκο δίνει την ευκαιρία στη Βίκυ Μοσχολιού για μια αξεπέραστη ερμηνεία αποδεικνύοντας ταυτόχρονα τη μεγάλη προσαρμοστικότητα του συνθέτη στο νέο ήχο του ελληνικού τραγουδιού. 

Τα περισσότερα τραγούδια έχουν στίχους του ίδιου του συνθέτη, ενώ ο Κώστας Βίρβος υπογράφει  τους στίχους τριών τραγουδιών («Τι σήμερα, τι αύριο, τι τώρα», «Περιπλανώμενη ζωή, «Η σκιά μου κι εγώ») και ο Νίκος Λούπας τους στίχους του χαριτωμένου «Τσολιά».

Ο Μανώλης Μητσιάς τραγουδά Βασίλη Τσιτσάνη και Μάνο Χατζιδάκι (2010)

Ο τρίτος κορυφαίος ερμηνευτής - της ίδιας γενιάς με τον Γιώργο Νταλάρα και τον Γιάννη Πάριο - που επιχείρησε μια εκτεταμένη προσέγγιση στο έργο του Βασίλη Τσιτσάνη, σε δεύτερη πάντα εκτέλεση, ήταν ο Μανώλης Μητσιάς, ένας διαχρονικός ερμηνευτής ταυτισμένος με το λεγόμενο «έντεχνο» λαϊκό τραγούδι, αλλά με συχνές προσφυγές και στις αυθεντικές πηγές του λαϊκού τραγουδιού. 

Το 2010 λοιπόν από τη Legend εκδόθηκε το διπλό ψηφιακό άλμπουμ «Από τον Τσιτσάνη στον Χατζιδάκι» που περιλαμβάνει ζωντανά ηχογραφημένο υλικό από παλιότερες συναυλίες του Μανώλη Μητσιά με τη σπουδαία Ορχήστρα Νυκτών Εγχόρδων του Δήμου Πατρέων υπό τη διεύθυνση του αρχιμουσικού της Θανάση Τσιπινάκη. Συγκεκριμένα, η έκδοση έχει περιλάβει 42 συνολικά τραγούδια σε διαλεκτική διάταξη με συνθέσεις του βάρδου του λαϊκού τραγουδιού Βασίλη Τσιτσάνη και του κορυφαίου «έντεχνου» συνθέτη Μάνου Χατζιδάκι. Τα τραγούδια του Τσιτσάνη ανθολογήθηκαν από μια διπλή συναυλία αφιερωμένη στο έργο του με τίτλο «Σου λέω λόγια μαγικά» που δόθηκε στο Συνεδριακό Πολιτιστικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Πατρών στις 18 και 19 Δεκεμβρίου 2001, ενώ τα τραγούδια του Χατζιδάκι από μια μεταγενέστερη συναυλία με τίτλο «Της γης το χρυσάφι» που δόθηκε στον ίδιο χώρο στις 17 Δεκεμβρίου 2007.

Η ιδέα της διαπλοκής του ετερόκλητου αυτού υλικού σε ένα εναιαίο σύνολο δεν προκαλεί καμία απορία για όσους παρακολουθούν τη διαδρομή στο τραγούδι του σπουδαίου ερμηνευτή. Μην ξεχνάμε άλλωστε ότι ο Μανώλης Μητσιάς υπήρξε ισόβιος συνοδοιπόρος του Μάνου Χατζιδάκι ήδη από τα πρώτα χρόνια της παρουσίας του στο ελληνικό πεντάγραμμο έχοντας πλουτίσει το προσωπικό του ρεπερτόριο με δεκάδες δικά του αριστουργηματικά τραγούδια. Και είναι γνωστή η απεριόριστη εκτίμηση που είχε ο μεγάλος συνθέτης για το έργο του Βασίλη Τσιτσάνη, για τον οποίο είχε δηλώσει κάποια στιγμή: «Πιστεύω ότι ο Τσιτσάνης είναι η μετεμψύχωση ενός Μπαχ, ενός Μπετόβεν, ενός Μότσαρτ. Αυτός ο καλλιτέχνης, χωρίς να ξέρει να βάλει στο πεντάγραμμο ούτε μια νότα, δημιουργεί αριστουργήματα! Τραγούδια που αν τα πάρουν ως βάση μεγάλοι σύγχρονοι μουσουργοί, θα συνθέσουν έργα υψηλής τέχνης...»! Λίγα χρόνια αργότερα η μεγάλη αυτή κουβέντα του Μάνου Χατζιδάκι γνώρισε μια απολύτως πειστική επιβεβαίωση με το βαρυσήμαντο ορχηστρικό έργο του Σταύρου Ξαρχάκου «Τσιτσάνη διάλογοι» (2004).

Οι ερμηνείες του Μανώλη Μητσιά είναι λιτές, σχεδόν τελετουργικές και καταφέρνουν να αναδείξουν τη φρεσκάδα και και τη διαχρονική ομορφιά των σπουδαίων αυτών τραγουδιών. Διόλου τυχαία ο Λευτέρης Παπαδόπουλος στο ένθετο σημείωμά του επισημαίνει: «Τα ’χω ακούσει χίλιες φορές αυτά τα τραγούδια με λαϊκή ορχήστρα, όπου κυριαρχούν τα μπουζούκια. Με μαντολίνα, όμως ποτέ. Τ’ άκουσα τώρα. Και έμεινα άφωνος! Άφησα για το τέλος τον Μανώλη Μητσιά. Αυτόν το μεγάλο τραγουδιστή, που δεν έχει ηλικία, όπως δεν έχει ηλικία το πάθος. Ωραιότερο Μητσιά δεν έχω απολαύσει στη ζωή μου! Φωνή αντρική, χλωρή, σχεδόν εφηβική, που μοσχοβολάει Ελλάδα και καλεί σε γιορτές, πανηγύρια, αλλά και ξαφνικούς εσπερινούς. Και όλη αυτή η πανδαισία, όχι σε κονσέρβα, αλλά μαγνητοφωνημένη από ζωντανή συναυλία». 

Να προσθέσω απλώς ότι στην ερμηνεία των τραγουδιών συμμετέχει το φωνητικό σύνολο Ηχώ. Το εξώφυλλο της έκδοσης κοσμεί μια όμορφη ζωγραφιά του Γιώργου Σταθόπουλου. 

Γιάννης Πάριος: Ο δικός μου Βασίλης Τσιτσάνης (2013)

Άλλος ένας μεγάλος Έλληνας ερμηνευτής που δοκίμασε τις φωνητικές του δυνατότητες στα τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη είναι ο Γιάννης Πάριος, ο μεγάλος ερωτικός του τραγουδιού μας, ο οποίος άλλωστε είχε ήδη δοκιμάσει τη φωνή του στο ακριβό μουσικό υλικό του Μίκη Θεοδωράκη που είχε αποφέρει το διπλό άλμπουμ «Ο ερωτικός Θεοδωράκης» (2001) από ζωντανή ηχογράφηση μεγάλης συναυλίας στο Λυκαβηττό.

Η φωνή του Γιάννη Πάριου βέβαια έχει αγαπηθεί κυρίως για τις αισθαντικές της ερμηνείες στο ερωτικό τραγούδι, αλλά ο σημαντικός αυτός ερμηνευτής δε διστάζει να ξανοιχτεί και σε άλλα πεδία κατά καιρούς, όπως είχε κάνει παλιότερα με τις εμβληματικές ερμηνείες των νησιώτικων τραγουδιών, αλλά και με την έκπληξη της συνεργασίας του με τον Μίκη Θεοδωράκη που προαναφέραμε. Με το καθαρόαιμο λαϊκό τραγούδι όμως δεν είχε κάποια προϊστορία, μέχρι να αποφασίσει να παρουσιάσει στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών επί τρεις συνεχόμενες βραδιές, από τις 23 ως τις 25 Απριλίου 2013, ένα πρόγραμμα αφιερωμένο αποκλειστικά στον μεγάλο βάρδο του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού Βασίλη Τσιτσάνη (1915-1984), το οποίο ηχογραφήθηκε ζωντανά και κυκλοφόρησε σχεδόν αμέσως σε διπλό ψηφιακό δίσκο από τη Minos-EMI, ενώ διανεμήθηκε μέσω της εφημερίδας Real News.

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει 30 συνολικά τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη που καλύπτουν ένα χρονικό διάστημα σχεδόν 40 χρόνων, από τα τέλη της δεκαετίας του '30 ως τα μέσα της δεκαετίας του '70, αφού ο μεγάλος συνθέτης δεν έπαψε ποτέ να είναι ενεργός μέχρι και το τέλος της ζωής του. Ο Ντίνος Γεωργούντζος ενορχήστρωσε το υλικό, το οποίο ξεκινάει με μια οργανική εισαγωγή, εν είδει οπερατικής ουβερτούρας, όπου διαπλέκονται οι μελωδίες μερικών από τα γνωστότερα τραγούδια του Τσιτσάνη. Μπουζούκι παίζουν ο Σπύρος Ιωαννίδης και ο Θοδωρής Κατσαρός, ενώ ένα πέρασμα κάνει με τον κλαρίνο του και ο Βασίλης Σαλέας. Στα φωνητικά συμμετέχουν ο Κώστας Αναγνώστου και η Ελένη Βαλτετσιώτη, καθώς και η οκταμελής Χορωδία του Κυριάκου Τσολάκη. Οι ερμηνείες του Γιάννη Πάριου είναι εκφραστικές και ισορροπημένες, χωρίς φωνητικές υπερβολές, αν και το χρώμα της φωνής του είχε πλέον χάσει τη γλυκύτητα του παρελθόντος. 

Γιώργος Νταλάρας: Αφιέρωμα στον Βασίλη Τσιτσάνη (2003)

18 Ιανουαρίου σήμερα, μια σημαδιακή μέρα, αφού η μοίρα το θέλησε μια τέτοια μέρα να έρθει στη ζωή, αλλά και να φύγει από αυτήν ο πρωτομάστορας του αυθεντικού λαϊκού μας τραγουδιού Βασίλης Τσιτσάνης (1915-1984). Έχουμε ήδη αναφερθεί επανειλημμένα και αναλυτικά στο μέγιστο αυτόν δημιουργό, ο οποίος μας κληροδότησε έναν αληθινό θησαυρό έξοχων λαϊκών τραγουδιών από το 1936 που βρέθηκε στην Αθήνα ίσαμε το τέλος της ζωής του, καθώς δεν έπαψε ποτέ να γράφει καινούργια τραγούδια, να τα παίζει ο ίδιος στους χώρους όπου εμφανιζόταν με την ορχήστρα του και να τα ηχογραφεί ασταμάτητα με νεότερους ερμηνευτές.

Το μικρό μας αφιέρωμα στον μεγάλο δημιουργό θα επικεντρωθεί σε μια σειρά νεότερων εκτελέσεων των τραγουδιών του από κορυφαίους Έλληνες ερμηνευτές. Η αρχή θα γίνει με τον Γιώργο Νταλάρα, έναν ερμηνευτή μπολιασμένο με τα γνήσια νάματα του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού, με το οποίο ξεκίνησε και στο οποίο επιστρέφει διαρκώς στη μεγάλη του μέχρι σήμερα διαδρομή στο ελληνικό τραγούδι. Από τις πάμπολλες ηχογραφήσεις που μας έδωσε κατά καιρούς με υλικό από τη χρυσή εποχή του ρεμπέτικου ασφαλώς ξεχωρίζουν δύο εμβληματικές εκδόσεις, πρώτα το διπλό άλμπουμ «50 Χρόνια Ρεμπέτικο» (1975) και λίγο αργότερα το θεματικό άλμπουμ «Ρεμπέτικα της Κατοχής» (1980).

Το 2003 λοιπόν από τη Minos-EMI κυκλοφόρησε το τριπλό ψηφιακό άλμπουμ «Αφιέρωμα στον Βασίλη Τσιτσάνη» με τον υπότιτλο «Ό,τι κι αν πω δε σε ξεχνώ». Το κύριο μέρος της έκδοσης (δύο ψηφιακοί δίσκοι) περιλαμβάνει 45 τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη σε ζωντανή ηχογράφηση που πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα Φίλων της Μουσικής του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών από μια σειρά αφιερωματικών παραστάσεων που παρουσιάστηκαν κατά το διάστημα 14-18 Φεβρουαρίου 2001 σε μια πολύ επιμελημένη παραγωγή που σκηνοθέτησε ο Σταμάτης Φασουλής και συμμετείχαν οι ηθοποιοί Σούλα Αθανασιάδου, Γιάννης Σκαραγκάς και Βαγγέλης Χατζηδημητρίου. Ο Γιώργος Νταλάρας επέλεξε το μουσικό υλικό των παραστάσεων αυτών και διασκεύασε κατάλληλα κάποια από τα τραγούδια του μεγάλου βάρδου. Ο ίδιος ήταν ο βασικός ερμηνευτής, ενώ έπαιξε κατά περίσταση και μπουζούκι, μπαγλαμά και κιθάρα. Δίπλα του οι σημαντικοί νεότεροι ερμηνευτές Γεράσιμος Ανδρεάτος και Ελένη Τσαλιγοπούλου, ενώ διακριτική συμμετοχή είχε η Γιώτα Δρακιά και η υπέροχη Παιδική Χορωδία του Δημήτρη Τυπάλδου. Μπουζούκι έπαιξαν ο Μανώλης Καραντίνης, ο Μανώλης Πάππος και ο Γιώργος Κοντογιάννης, ενώ την ενορχηστρωτική επιμέλεια είχε ο Κώστας Γανωσέλης.

Την έκδοση συμπληρώνει ένας τρίτος ψηφιακός δίσκος με τίτλο: «Η μάγισσα της Αραπιάς και άλλα παραμύθια...». Το υλικό του δίσκου αυτού συγκροτούν ανέκδοτες καταγραφές τραγουδιών του Τσιτσάνη που ερμηνεύει ο ίδιος μαζί με τον Γιώργο Νταλάρα από ανεπίσημες ηχογραφήσεις της περιόδου 1979-1983 που διέθετε στο αρχείο του ο σπουδαίος παραγωγός και ρέκτης του ρεμπέτικου τραγουδιού Κώστας Χατζηδουλής. Στο σπάνιο αυτό υλικό περιλαμβάνεται κι ένα παλιότερο ηχητικό ντοκουμέντο με τη φωνή του Βασίλη Τσιτσάνη που τραγουδά σε πρόβα το τραγούδι «Πέρα στα κάστρα του Γεντί», το οποίο ακούμε στην ολοκληρωμένη του μορφή από τον Γιώργο Νταλάρα από νεότερη ηχογράφηση του 2001.

Ο Δημήτρης Μαλαβέτας διαβάζει Καβάφη (1985)

Η πρόσφατη γενέθλια επέτειος του ηθοποιού και σκηνοθέτη Δημήτρη Μαλαβέτα (γεννήθηκε στις 13 Ιανουαρίου 1939), στον οποίο αναφερθήκαμε και στη χθεσινή παρουσίαση του δίσκου με απαγγελίες ποιημάτων του Κωστή Παλαμά, μας δίνει την ευκαιρία να σταθούμε και στη δεύτερη ανάλογη έκδοση με τη δική του φωνή σε απαγγελίες ποιημάτων που κυκλοφόρησε λίγο νωρίτερα από την προηγούμενη. 

Πρόκειται για το άλμπουμ «Ο Δημήτρης Μαλαβέτας διαβάζει Κώστα Καβάφη», το οποίο στην αναλογική του έκδοση κυκλοφόρησε το 1985 από τη United Records του Κώστα Γιαννίκου, για να γνωρίσει δύο ψηφιακές επανεκδόσεις, μία το 1998 από τη Legend κι άλλη μία το 1998 από τη Lyra. Το άλμπουμ περιλαμβάνει 22 συνολικά αναγνώσεις ποιημάτων του ολιγογράφου Αλεξανδρινού ποιητή Κωνσταντίνου Π. Καβάφη (1863-1933) ανθολογημένων από το μικρό ποιητικό του corpus με επιλογές από όλες τις θεματικές κατηγορίες (ερωτικά, ιστορικά, διδακτικά). Μεταξύ αυτών και τα εμβληματικά: «Η πόλις» και «Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον» (τα οποία μελοποίησε έξοχα ο Δήμος Μούτσης στην «Τετραλογία» του), «Κεριά», «Θερμοπύλες», «Επέστρεφε» (που μελοποίησε επίσης εξαιρετικά ο Θάνος Μικρούτσικος στο «Ο γέρος της Αλεξάνδρειας»), «Μέρες του 1903» (μνημειώδης η μελοποίηση του από τον Μάνο Χατζιδάκι στον «Μεγάλο Ερωτικό»), «Περιμένοντας του βαρβάρους», «Ας φρόντιζαν», «Ομνύει», «Ιθάκη» και άλλα.

Τις αισθαντικές αναγνώσεις του Δημήτρη Μαλαβέτα συνοδεύει διακριτική πιανιστική υπόκρουση από τον λόγιο συνθέτη και πιανίστα Κωνσταντίνο Κυδωνιάτη (1908-1996), δάσκαλο και μέντορα του Σταμάτη Σπανουδάκη, ο οποίος πήρε τη σκυτάλη από το δάσκαλό του συνθέτοντας με τη σειρά του την μουσική υπόκρουση του επόμενου δίσκου του Δημήτρη Μαλαβέτα με ποίηση του Κωστή Παλαμά.

Ο Δημήτρης Μαλαβέτας διαβάζει Κωστή Παλαμά (1986)

Ολοκληρώνουμε το μικρό μας αφιέρωμα στον κορυφαίο ποιητή Κωστή Παλαμά (1959-1943) με άλλη μια ενδιαφέρουσα έκδοση που περιλαμβάνει αναγνώσεις ποιημάτων του. Πρόκειται για το αναλογικό άλμπουμ «Ο Δημήτρης Μαλαβέτας διαβάζει Κωστή Παλαμά» που κυκλοφόρησε το 1986 από τη United Records του γνωστού παραγωγού Κώστα Γιαννίκου.

Ο Δημήτρης Μαλαβέτας (1939-1988), ο οποίος έφυγε πρόωρα από τη ζωή με αυτοχειρία στις 13 Ιανουαρίου του 1988, υπήρξε ένας αξιόλογος θεατρικός ηθοποιός και σκηνοθέτης που πέρασε από το Εθνικό Θέατρο, εμφανίστηκε και στην Επίδαυρο με έργα του κλασικού ρεπερτορίου, ενώ κατά τη δεκαετία του '70 και μετέπειτα καταπιάστηκε συστηματικά με το μιούζικαλ σε έργα, όπως: «Γλυκιά Ίρμα», «Λουκιανού Νεκρικοί Διάλογοι», «Ορφέας και Ευρυδίκη», «Εβίτα» και άλλα. Είχε επίσης και μια ενδιαφέρουσα δισκογραφική δραστηριότητα συνεργαζόμενος με συνθέτες, όπως ο Γιώργος Κουρουπός, ο Γιάννης Σπανός και ο Μίμης Πλέσσας με συμμετοχή στους δίσκους: «Ελένη, τραγούδι από την Ιλιάδα» (1965), «Η γλυκιά Ίρμα» (1972) και «Λουκιανού Διάλογοι» (1979). Λίγα χρόνια μάλιστα πριν δώσει τέλος στη ζωή του είχε καθιερώσει τακτικές εμφανίσεις στη μπουάτ Τιπούκειτος με απαγγελίες ποιημάτων, στο πλαίσιο των οποίων ηχογράφησε και δύο κύκλους με ποιήματα δύο κορυφαίων μας ποιητών, εντελώς διαφορετικού ύφους και με ανταγωνιστική μεταξύ τους σχέση, του Κ.Π. Καβάφη και του Κωστή Παλαμά.

Ο δίσκος λοιπόν που είναι αφιερωμένος στον Κωστή Παλαμά περιλαμβάνει δεκαέξι συνολικά ποιήματα ανθολογημένα από τις κυριότερες ποιητικές συλλογές του: «Λόγος και αντίλογος», «Ίαμβοι και ανάπαιστοι», «Καημοί της Λιμνοθάλασσας», «Η φλογέρα του βασιλιά», «Δειλοί και σκληροί στίχοι», «Σατιρικά γυμνάσματα», «Ασάλευτη ζωή», «Τα μάτια της ψυχής μου», «Ο τάφος», «Ασάλευτη ζωή» και «Δωδεκάλογος του Γύφτου». Ευαίσθητες κι εκφραστικές απαγγελίες που συνοδεύονται από ατμοσφαιρικά μουσικά θέματα συμφωνικού ύφους με την υπογραφή του Σταμάτη Σπανουδάκη.

Ο Κωστής Παλαμάς διαβάζει ποίησή του (ηχογράφηση 1930)

Σήμερα έχουμε ένα σημαντικό ηχητικό ντοκουμέντο που διασώζει τη φωνή του μεγάλου ποιητή Κωστή Παλαμά με απαγγελίες ποιημάτων του που έχουν καταγραφεί σε δίσκους φωνογράφου. Συγκεκριμένα, από το Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο της Μέλπως Μερλιέ διασώζεται μια ηχογράφηση με τη φωνή του ποιητή, την οποία κατέγραψε ο Γάλλος ελληνιστής Hubert Pernod. Η Μέλπω Μερλιέ (1889-1979), πραγματικό όνομα Μέλπω Λογοθέτη, σύζυγος του Γάλλου λαογράφου Οκτάβιου Μερλιέ, υπήρξε η ίδια σπουδαία μουσικολόγος, πιανίστρια και λαογράφος που αφιέρωσε όλη τη δραστηριότητά της στην καταγραφή και φωνογράφηση ελληνικών παραδοσιακών τραγουδιών από κάθε γωνιά του ελληνισμού κληροδοτώντας μας το εμβληματικό επώνυμο αρχείο της. 

Στα πολύτιμα λοιπόν αυτά αρχεία υπάρχει και η καταγραφή της φωνής του Κωστή Παλαμά, ο οποίος αποδέχθηκε χωρίς μεγάλη προθυμία την πρόταση να φωνογραφηθεί η απαγγελία μερικών ποιημάτων του με τη δική του φωνή. Η ηχοληψία πραγματοποιήθηκε το 1930 και περιλαμβάνει αναγνώσεις επιλεγμένων ποιημάτων από τις ποιητικές συνθέσεις «Ο τάφος» (έργο του 1898 γραμμένο με αφορμή τον ξαφνικό θάνατο του γιου του ποιητή Άλκη), «Η ασάλευτη ζωή» (1904), «Ο δωδεκάλογος του γύφτου» (1907) και «Καημοί της λιμνοθάλασσας» (1912). Ο ηχολήπτης του ιστορικού αυτού ντοκουμέντου αναφέρει σχετικά: «Στην πρώτη αυτή ηχογράφηση, ο ποιητής ήρθε λίγο συναχωμένος. Εξάλλου τον ενοχλούσε λίγο που έπρεπε να μιλήσει μπροστά από ένα μηχάνημα, και όχι μπροστά στο κοινό. Η φυσική του ντροπαλότητα και η αίσθηση ότι η φωνή του δεν ήταν τόσο καλή όσο παλιά προστέθηκαν στις υλικές δυσκολίες. Στο νο 3090 έκανε ένα λάθος ανάγνωσης: φωνή, αντί για φωτιά. Θεώρησα καλό να διατηρήσω όλες τις ηχογραφήσεις που η καθεμία τους είναι ενδιαφέρουσα από μόνη της».

Οι ιστορικές αυτές ηχογραφήσεις εκδόθηκαν για πρώτη φορά σε δίσκο 33 στροφών από τη Lyra (Διόνυσος) το 1965 στο πλαίσιο της σειράς Ελληνικά Ποιήματα, η οποία αφιέρωσε στον ποιητή δύο δίσκους που περιλαμβάνουν πέρα από το συγκεκριμένο ηχητικό ντοκουμέντο και μια σειρά αναγνώσεων παλαμικών ποιημάτων από τον λογοτέχνη και εμβληματικό κριτικό λογοτεχνίας Γιάννη Κατσίμπαλη (1899-1978).

Κωστής Παλαμάς, Σπύρος Σαμάρας: Ολυμπιακός Ύμνος (1999)

Με το άλμπουμ «Δεν ξέρω παρά να τραγουδώ» (2004) γνωρίσαμε την πλούσια λυρική πλευρά του μεγάλου μας ποιητή Κωστή Παλαμά (1859-1943). Ωστόσο υπάρχει και η άλλη πλευρά του, η επική και μεγαλόπνοη, αυτή που αντλεί την έμπνευσή της από τα μεγάλα εθνικά θέματα, η οποία και έχει τη μεγαλύτερη συμβολή στην εδραίωση του ποιητή στην πρωτοκαθεδρία μεταξύ των ομοτέχνων του στην εποχή του, αλλά και στην ακαταμάχητη υστεροφημία του στις επόμενες γενιές μέχρι τις μέρες μας.

Θα δούμε λοιπόν σήμερα ένα πειστικό δείγμα αυτής της πλευράς του μέσω μιας ποιητικής σύνθεσης που έμελλε να του δώσει το διαβατήριο για το παγκόσμιο κοινό. Αναφέρομαι βέβαια στη σύνθεση του επικού ποιήματος «Αρχαίο πνεύμ' αθάνατο» κατόπιν παραγγελίας του συγγραφέα Δημητρίου Βικέλα (1835-1908), ο οποίος διετέλεσε πρώτος πρόεδρος της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής μετά την ιστορική απόφαση της αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων που επρόκειτο να διεξαχθούν στην Αθήνα το 1896. Ο ποιητής έγραψε ένα μνημειώδες ποίημα με καίριους στίχους που επικαλούνται το "αρχαίο πνεύμα" με τη βαρυσήμαντη ιδεολογική σημειολογία που συγκροτείται από διαχρονικές αξίες, όπως η ευγενής άμιλλα, η παιδεία, η καλαισθησία και το φιλειρηνικό και ανιδιοτελές πνεύμα. Ιδού η πρώτη στροφή:

Ἀρχαῖο πνεῦμα ἀθάνατο, ἀγνέ πατέρα

τοῦ ὡραίου, τοῦ μεγάλου καί τοῦ ἀληθινοῦ,

κατέβα, φανερώσου κι ἄστραψε ἐδῶ πέρα

στή δόξα τῆς δικής σου γῆς καί τ’ οὐρανοῦ.

Το σπουδαίο αυτό κείμενο μελοποίησε ο διαπρεπής συνθέτης της Επτανησιακής Σχολής Σπυρίδων Σαμάρας (1861-1917) σε ύφος παιάνα για χορωδία και μεγάλη ορχήστρα. Ο ίδιος ο συνθέτης διηύθυνε το έργο στην τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896 στο Παναθηναϊκό Στάδιο έχοντας στη διάθεσή του ένα επιβλητικό μουσικό σύνολο που αριθμούσε σχεδόν 400 μέλη από φιλαρμονικές και χορωδίες με τη σύμπραξη του Στρατού και του Ναυτικού! Στον ίδιο μάλιστα χώρο επανεκτελέστηκε το έργο και στην τελετή έναρξης των Αγώνων του 1906 που πραγματοποιήθηκαν και πάλι στην Αθήνα. Αν και στις επόμενες πέντε δεκαετίες φάνηκε να παραμερίζεται το έργο από τις διάφορες διοργανώσεις των Αγώνων, τελικά το 1958, ενόψει των Ολυμπιακών Αγώνων του Τόκιο, η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή αποφάσισε οριστικά την καθιέρωσή του ως επίσημου Ολυμπιακού Ύμνου κι έκτοτε σηματοδοτεί το επίσημο εναρκτήριο λάκτισμα όλων των ολυμπιακών διοργανώσεων μέχρι και σήμερα.

Από τις ποικίλες δισκογραφημένες εγγραφές του έργου έχω επιλέξει μια εξαίρετη ηχογράφηση που κυκλοφόρησε από τη Motivo το 1999. Το ηχογράφημα περιλαμβάνει την εκτέλεση του Ύμνου σε διπλή εκδοχή, μία φωνητική και μία ορχηστρική, καθώς και μια σειρά ξενόγλωσσων αναγνώσεων του κειμένου στις πέντε βασικές ευρωπαϊκές γλώσσες (αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά, ισπανικά και γερμανικά). Το φωνητικό μέρος αποδίδει η σπουδαία Παιδική Χορωδία του Δημήτρη Τυπάλδου, ενώ συμμετέχει το πολυμελές Συγκρότημα Μουσικής Δωματίου «Νικόλαος Μάντζαρος» σε ενοργάνωση του Κωνσταντίνου Σαμοΐλη.

Κωστής Παλαμάς: Δεν ξέρω παρά να τραγουδώ (2004)

13 Ιανουαρίου σήμερα και μια ξεχωριστή επέτειος μας δίνει την αφορμή να περάσουμε σε έναν άλλο σημαντικό Έλληνα ποιητή. Στις 13 λοιπόν Ιανουαρίου του μακρινού 1859 γεννήθηκε στην Πάτρα από Μεσολογγίτες γονείς ο Κωστής Παλαμάς (1859-1943), πατριαρχική μορφή της λεγόμενης «Νέας Αθηναϊκής Σχολής» της λογοτεχνίας μας ή αλλιώς «Γενιάς του 1880» και κορυφαία πνευματική προσωπικότητα των νεοελληνικών γραμμάτων με ογκωδέστατο ποιητικό (κυρίως) έργο δομημένο σε μια μεγάλη σειρά μεγαλόπνοων ποιητικών συλλογών («Τραγούδια της πατρίδος μου», «Τα μάτια της ψυχής μου», «Ίαμβοι και ανάπαιστοι», «Η ασάλευτη ζωή», «Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου», «Η φλογέρα του βασιλιά», «Οι καημοί της λιμνοθάλασσας», «Ο τάφος», «Η πολιτεία και η μοναξιά», «Βωμοί» κ.ά.), αλλά και σημαντικά πεζά, θεατρικά ή δοκιμιακά κείμενα που τον κατέστησαν ως την αδιαμφισβήτητα κυρίαρχη μορφή της προπολεμικής πνευματικής ζωής του τόπου μας. Η προσφιλής του θεματολογία ανέτρεχε στην ελληνική ιστορική μνήμη αναδεικνύοντας με μεγαλόπνοη γραφή τις λαμπερές, αλλά και σκοτεινές στιγμές της διαχρονικής διαδρομής του έθνους, ενώ παράλληλα συνέθεσε και πληθώρα έργων καθαρά λυρικής πνοής που αποτύπωναν την καθημερινότητα και τις μικροχαρές και πίκρες των απλών ανθρώπων. Το ακαταμάχητο κύρος της προσωπικότητάς του συνέβαλε αποφασιστικά και στην εδραίωση της απλής λαϊκής γλώσσας (της λεγόμενης «δημοτικής») ως κυρίαρχης γλώσσας της ελληνικής λογοτεχνίας σε πλήρη αντιδιαστολή με την επίσημη γλώσσα του κράτους που εκείνη την εποχή ήταν η λόγια εκδοχή της («καθαρεύουσα»).

Είναι αξιοσημείωτη η διαχρονική δημοφιλία της παλαμικής ποίησης στο μουσικό πεδίο. Στο λόγιο χώρο ο Επτανήσιος συνθέτης Σπύρος Σαμάρας ήταν αυτός που μελοποίησε το 1896 το ποίημα «Αρχαίο πνεύμ' αθάνατο», το οποίο γράφτηκε για τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες της νεότερης εποχής και το 1958 καθιερώθηκε ως ο επίσημος ύμνος του παγκόσμιου αυτού θεσμού, ενώ ο Μανόλης Καλομοίρης έγραψε σημαντικά έργα βασισμένα στην ποίηση του Κωστή Παλαμά («Μαγιοβότανα», «Κάποια λογάκια», «Τραγούδια για φωνή και πιάνο»). Στο χώρο του απλού τραγουδιού ήδη από τη δεκαετία του '30 ο νεαρός τότε Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε αρκετά ποιήματα του Παλαμά (που δισκογραφήθηκαν πολύ αργότερα), αλλά στην επίσημη δισκογραφία πρώτος ο Γιάννης Σπανός παρουσίασε δυο θαυμάσιες μελοποιήσεις στις πρώτες του «Ανθολογίες» («Μια πίκρα», «Άφκιαστο κι αστόλιστο»), για να ακολουθήσουν ολοκληρωμένοι κύκλοι από τους συνθέτες Βασίλη Αρχιτεκτονίδη («Δυο κύκλοι»), Μιχάλη Τερζή («Ύμνος και θρήνος για την Κύπρο / Έξι τραγούδια σε ποίηση Παλαμά», «Όλη τη μουσική μες στην αγάπη βάλε»), Πέτρο Ταμπούρη («Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου»), Λουκά Θάνου («Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου»), μαζί με πληθώρα μεμονωμένων μελοποιήσεων από πολλούς συνθέτες της παλιότερης και νεότερης γενιάς (Νότης Μαυρουδής, Χρήστος Λεοντής, Σωκράτης Βενάρδος, Μιχάλης Τραγουδάκης, Αντώνης Πελεκάνος, Σταμάτης Κραουνάκης, Μιχάλης Κουμπιός, Βασίλης Παπανικολάου, Νένα Βενετσάνου, Δημήτρης Παπαδημητρίου, Ορφέας Περίδης κ.ά.).

Θα ξεκινήσουμε λοιπόν το μικρό μας αφιέρωμα στον δισκογραφημένο Παλαμά με ένα εξαιρετικό άλμπουμ που εξέδωσε το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ) το 2004, προϊόν ενός ειδικού αφιερώματος του πανεπιστημίου στον ποιητή με αφορμή την επέτειο των 60 χρόνων από το θάνατό του. Πρόκειται για μια μεγάλη παραγγελία σε νέους Έλληνες τραγουδοποιούς για σύνθεση καινούργιων τραγουδιών βασισμένων στο ποιητικό έργο του Παλαμά που έγινε με πρωτοβουλία του τότε πρύτανη και γνωστού γλωσσολόγου Γεωργίου Μπαμπινιώτη, με σκοπό όλο αυτό το υλικό να παρουσιαστεί ζωντανά στο πλαίσιο των πολιτιστικών εκδηλώσεων με τίτλο «Τεχνών Επίσκεψις στο Παλαιό Πανεπιστήμιο» που διοργανώνονται κάθε χρόνο σε ειδικό χώρο στην Πλάκα. Η συγκεκριμένη λοιπόν εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στις 26 Σεπτεμβρίου του 2003, όπου και ηχογραφήθηκε ζωντανά κι εκδόθηκε σε ψηφιακό δίσκο από το ίδιο το πανεπιστήμιο με τίτλο «Δεν ξέρω παρά να τραγουδώ».

Πρόκειται για μια εξαίρετη από κάθε άποψη έκδοση σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου (περίπου 100 σελίδων μικρού μεγέθους) που περιλαμβάνει βαρυσήμαντα κείμενα του Γεωργίου Μπαμπινιώτη, του Κώστα Γεωργουσόπουλου και του καθηγητή του ΕΚΠΑ Ιωσήφ Βιβιλάκη, μαζί με πλούσιο υλικό για το ποιητικό έργο του Παλαμά, αλλά και για τους καλλιτέχνες που συμμετέχουν στο όλο εγχείρημα. Ο ψηφιακός δίσκος είναι γενναιόδωρος σε περιεχόμενο, αφού περιλαμβάνει δεκαεννέα συνολικά πρωτότυπα τραγούδια γραμμένα από αντίστοιχο αριθμό τραγουδοποιών της νεότερης γενιάς, οι οποίοι επέλεξαν μερικά από τα ελάσσονα και χαμηλόφωνα ποιήματα μέσα από το τεράστιο corpus του ποιητή, αναδεικνύοντας έναν διάχυτο λυρισμό που κρύβεται πίσω από τις μεγαλόπνοες ποιητικές συνθέσεις του. 

Μεταξύ των εκλεκτών αυτών τραγουδοποιών βρίσκουμε ονόματα, όπως: Γιώργος Ανδρέου, Φοίβος Δεληβοριάς, Κωστής Ζευγαδέλλης, Νίκος Ζούδιαρης, Σταμάτης Κραουνάκης, Κώστας Λειβαδάς, Λουδοβίκος των Ανωγείων, Νίκος Ξυδάκης, Ορφέας Περίδης και Μελίνα Τανάγρη. Οι ίδιοι μάλιστα ερμηνεύουν στις περισσότερες περιπτώσεις τα τραγούδια τους, ενώ συμμετέχουν και αρκετοί αξιόλογοι ερμηνευτές, όπως οι: Βικτωρία Ταγκούλη, Ελένη Τσαλιγοπούλου, Ανδρέας Καρακότας, Μαρία Σπυροπούλου και Σταύρος Ψαρουδάκης. Τα τραγούδια αποδίδονται με λιτότατη οργανική συνοδεία, ένα πιάνο ή μια κιθάρα. Το συνολικό ακρόαμα δημιουργεί μια υπέροχη μυσταγωγία.