Γιώργος Νικητόπουλος, Μίλτος Σαχτούρης: Τα δώρα (2022)

Αν και οι μελοποιήσεις της δυσπροσάρμοστης στα συμβατικά προσωδιακά πλαίσια ποίησης του Μίλτου Σαχτούρη (1919-2005) είναι εκ των πραγμάτων λιγοστές μέσα στον πλούσιο κατάλογο της μελοποιημένης ποίησης και περιορίζονται σε σποραδικές απόπειρες διάσπαρτες σε διάφορους δίσκους πολλών δημιουργών (Μάνος Χατζιδάκις, Νίκος Κυπουργός, Γιάννης Σπανός, Σταύρος Κουγιουμτζής, Κυριάκος Σφέτσας, Angelique Ionatos, Νίκος Ξυδάκης, Μάρω Βουμβάκη και κυρίως Μιχάλης Σιγανίδης), αίφνης στην πολύ πρόσφατη εποχή και συγκεκριμένα μέσα στο 2022 είχαμε μαζεμένες δύο ολοκληρωμένες μουσικές εργασίες αποκλειστικά βασισμένες σε ποίηση δική του, τις μοναδικές άλλωστε στη μέχρι τώρα δισκογραφία. Η πρώτη κατά σειρά με τίτλο «Πασιφάη» ανήκει στην πιανίστρια και συνθέτρια Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, κόρη της αείμνηστης διευθύντριας της περίφημης Χορωδίας Τρικάλων. 

Την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε και το άλμπουμ «Τα δώρα» με τη συνθετική υπογραφή του Γιώργου Νικητόπουλου που αποτελεί και τη δεύτερη μόλις δισκογραφική του κατάθεση για λογαριασμό των εκδόσεων Μετρονόμος μετά το άλμπουμ «Κάτι από σένα» που είχε κυκλοφορήσει το 2017. Πρόκειται για ένα ενδιαφέροντα κύκλο τραγουδιών ανάμικτων με απαγγελίες μαζί με ένα οργανικό θέμα που μοιράζει άτυπα το δίσκο σε δυο μικρές ενότητες. Από μουσικής άποψης τα τραγούδια κινούνται σε ένα πεδίο «έντεχνης» μελοποιίας με φευγαλέες αναφορές στην παράδοση και έντονη χρήση πνευστών οργάνων στην ενορχήστρωσή τους που επιμελήθηκε ο συνθέτης μαζί με τον Νεοκλή Νεοφυτίδη. Εκτός από πιάνο (που παίζει ο ενορχηστρωτής), λαούτο και κρουστά, όλα τα υπόλοιπα όργανα της ορχήστρας είναι πνευστά (ξύλινα ή χάλκινα), όπως: Κλαρινέτο, σαξόφωνο, τρομπέτα, κόρνο, τρομπόνι και τούμπα. Η μελοποιία ακολουθεί εμφανώς τον ποιητικό ρυθμό κι έτσι δεν μπορούμε να βρούμε «κανονικά» τραγούδια με διακριτό στίγμα ύφους. Τα επιλεγμένα ποιήματα προέρχονται από τη συγκεντρωτική έκδοση Ποιήματα Άπαντα (Κέδρος, 2007), κυρίως από την πρώιμη ποιητική συλλογή «Παραλογαίς» (1948). 

Η παρουσία πάντως αξιόλογων ερμηνευτών συμβάλλει στην καλή τελική εντύπωση που αφήνει η ακρόαση του υλικού. Απαγγέλλει ο ηθοποιός Χρήστος Στεργιόγλου. Τραγουδούν τρεις ερμηνεύτριες της νέας γενιάς, η Ηρώ Σαΐα, η Αγγελική Τουμπανάκη και η Παυλίνα Κουτσή. Ο συνθέτης σημειώνει σχετικά: «Τρεις γυναίκες για το φως, το σκοτάδι, την αλήθεια, το χώμα και το νερό στην ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη. Πίσω από κάθε τοίχο. Νερό. Καθαρό. Μες στις καρδιές». Στα φωνητικά συμμετέχουν επίσης ο συνθέτης και ο Νεοκλής Νεοφυτίδης.

Μιχάλης Σιγανίδης, Μίλτος Σαχτούρης: Οι άλλοι (2009)

Ο ελεύθερος στίχος της ποιητικής γραφής του Μίλτου Σαχτούρη (1919-2005) δεν ευνοεί την εύκολη μελοποιία και γιαυτό ο ποιητής δεν ανήκει στην κατηγορία των ομοτέχνων του που γνώρισαν την εύνοια των μουσικών, αλλά δεν απουσιάζει κιόλας από τη δισκογραφία της μελοποιημένης ποίησης. Πρώτος ο Μάνος Χατζιδάκις προσέγγισε μουσικά τον ποιητή με τα «Δύο ναυτικά τραγούδια» («Ο βαρκάρης των κεραυνών», «Ένας ναύτης στο φεγγάρι»), έργο 2, γραμμένο το 1947. Πολλά χρόνια αργότερα ο μαθητής του μεγάλου συνθέτη Νίκος Κυπουργός μας έδωσε το πρωτόλειο τραγουδάκι «Ο τρελός λαγός» (1970), για να πάρει τη σκυτάλη το 1975 ο Γιάννης Σπανός εντάσσοντας στην «Τρίτη Ανθολογία» του το τραγούδι «Στρατιώτης ποιητής» και το 1982 ο Σταύρος Κουγιουμτζής με το υπέροχο «Ο ναύτης» (ίδιο με το ένα από τα ποιήματα που μελοποίησε και ο Χατζιδάκις) από το άλμπουμ «Μικραίνει ο κόσμος».

Ωστόσο υπάρχει ένας νεότερος συνθέτης που σχεδόν ταυτίστηκε με τον ποιητή, αφού δημιούργησε ακόμη και μουσικό σχήμα με το όνομά του (Φίλοι του Μίλτου Σαχτούρη). Είναι ο Μιχάλης Σιγανίδης, εξαίρετος κοντραμπασίστας που εντάσσεται στην άτυπη Σχολή της Θεσσαλονίκης, καθώς ξεκίνησε ως μέλος του συγκροτήματος Χειμερινοί Κολυμβητές, ενώ κατά καιρούς συνέπραξε και με πολλά άλλα σχήματα, όπως οι Primavera en Salonico (μαζί με τη Σαβίνα Γιαννάτου), Χάνομαι Γιατί Ρεμβάζω και Συγκρότημα Λαμπράκη. Συμπορεύεται επίσης επί χρόνια με άλλους εκλεκτούς μουσικούς, όπως ο Κώστας Βόμβολος και ο Φλώρος Φλωρίδης κυρίως σε τζαζ μουσικές παραγωγές και μαζί τους μας έδωσε και τις δύο πρώτες οργανικές τζαζ δουλειές του με τίτλο «Krok Trio» (1987-1988), ενώ το 1988 παρουσίασε τον πρώτο κύκλο τραγουδιών του με τίτλο «Μκρός αδελφός». Στη συνέχεια η προσωπική του δισκογραφία μοιάζει να συμπορεύεται σχεδόν αποκλειστικά με την ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη, του οποίου ποιήματα βρίσκουμε στις δουλειές: «Το πρωί και το βράδυ» (1990), «Το τρένο φάντασμα φίλος» (1995), «Τρία τραγούδια» (1996), «Μικρές αγγελίες» (1999), «Κύριε-Καφενείο» (2008).

Ως επιστέγασμα λοιπόν όλης αυτής της ενδιαφέρουσας συνοδοιπορίας το 2009 εκδόθηκε το άλμπουμ «Μιχάλης Σιγανίδης και Φίλοι Μίλτου Σαχτούρη: Οι άλλοι» που αποτελεί μια συγκεντρωτική έκδοση ζωντανών ηχογραφήσεων του Μιχάλη Σιγανίδη με το σχήμα Φίλοι του Μίλτου Σαχτούρη (αυτοί είναι «Οι άλλοι» του τίτλου) στη μουσική σκηνή Αυλαία κατά το τριήμερο 28-30 Απριλίου 2009. Ουσιαστικά πρόκειται για μια αναδρομή στη συνολική μουσική διαδρομή του καλλιτέχνη με ποικίλες συνεργασίες και πάντα με έντονη την παρουσία του Μίλτου Σαχτούρη, εδώ με πέντε συνολικά ποιήματα και με τη φωνή του ίδιου του ποιητή να κάνει ένα μικρό πέρασμα. Αυτοσχεδιαστικοί ρυθμοί και τζαζ χρώματα, ακόμη και λόγιες αναφορές (π.χ. ένα μεταφρασμένο lied του Schubert) σε μια σειρά πεζοτράγουδων που, πέρα από την ποίηση του Σαχτούρη, έχουν στίχους του συνθέτη ανάμικτους με αναγνώσεις Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και Λέοντα Κουκούλα, μαζί με αναφορές στον Βασίλη Τσιτσάνη («Μην απελπίζεσαι») και τον Τάκη Μουσαφίρη («Και μόνο που με κοιτάς λιώνω»)! Τα φωνητικά μέρη αποδίδουν, εκτός από τον συνθέτη, και οι: Αλκίνοος Ιωαννίδης, Λίνος Ιωαννίδης, Σαβίνα Γιαννάτου, Θοδωρής Ρέλλος και Victoria Velikova. Πιάνο παίζει ο Αντώνης Ασινέγκος.

Ο Μίλτος Σαχτούρης διαβάζει Σαχτούρη (1977)

Σαν σήμερα, στις 29 Μαρτίου 2005, έφυγε από τη ζωή ο σπουδαίος ποιητής Μίλτος Σαχτούρης (1919-2005), κορυφαίος εκπρόσωπος της μεταπολεμικής ποιητικής γενιάς με στιβαρό έργο που κινείται στο πεδίο του υπερρεαλισμού και του συμβολισμού. Γεννήθηκε στην Αθήνα, αλλά η καταγωγή του ήταν από την Ύδρα, ενώ το οικογενειακό γενεαλογικό του δέντρο ανατρέχει μέχρι τα χρόνια της Επανάστασης του 1821, αφού προπάππος του ήταν ο Υδραίος ναύαρχος Γεώργιος Σαχτούρης. 

Με πρώτο μέντορά του τον ποιητή και ζωγράφο Νίκο Εγγονόπουλος ο Σαχτούρης έκανε την εμφάνισή του στα γράμματα στο τέλος του πολέμου με την πρωτόλεια ποιητική συλλογή «Η λησμονημένη», για να ακολουθήσει το 1948 η συλλογή «Παραλογαίς» που τον καθιέρωσε ως αξιοπρόσεκτη νέα φωνή στα λογοτεχνικά μας πράγματα. Έκτοτε είχε συνεχή παρουσία με αλλεπάλληλες ποιητικές συλλογές, συνολικά δεκατέσσερις, ως τα τέλη της δεκαετίας του '90, ενώ ο εκδοτικός οίκος Κέδρος έκανε κατά καιρούς διάφορες συγκεντρωτικές εκδόσεις με πιο ολοκληρωμένη την έκδοση του 2007 με τίτλο «Ποιήματα Άπαντα» (1945-1998).

Το 1977 η δισκογραφική εταιρεία Lyra στο πλαίσιο της σειράς Ελληνικά Ποιήματα υπό την ετικέτα Διόνυσος εξέδωσε ένα άλμπουμ αφιερωμένο στον Μίλτο Σαχτούρη με μια ανθολογία από το σύνολο του ποιητικού του έργου της περιόδου 1948-1971 με τίτλο «Ο Μίλτος Σαχτούρης διαβάζει Σαχτούρη». Έχουν ανθολογηθεί λοιπόν ποιήματα από τις ποιητικές συλλογές: «Παραλογαίς» (1948), «Με το πρόσωπο στον τοίχο» (1952), «Όταν σας μιλώ» (1956), «Τα φάσματα» ή «Η χαρά στον άλλο δρόμο» (1958), «Ο περίπατος» (1960), «Τα στίγματα» (1962), «Σφραγίδα» ή «Η όγδοη σελήνη» (1964) και «Το σκεύος» (1971). Τα ποιήματα απαγγέλλει με καθηλωτική εκφραστική ακρίβεια ο ίδιος ο ποιητής.

Μαρινέλλα: Τα ωραιότερα τραγούδια μου (1974)

Έφυγε χθες από τη ζωή μια μεγάλη κυρία του ελληνικού τραγουδιού, η Κυριακή Παπαδοπούλου, η αγαπημένη και εμβληματική ερμηνεύτρια Μαρινέλλα, δύο περίπου μήνες πριν συμπληρώσει τα 88 της χρόνια αφήνοντας πίσω της μια βαριά παρακαταθήκη αξεπέραστων ερμηνειών από μια τεράστια καριέρα έξι περίπου δεκαετιών, από το 1956 που πρωτοανέβηκε στο πάλκο. 

Γεννήθηκε στις 19 Μαΐου 1938 στη Θεσσαλονίκη και από το 1957 συνέδεσε στενά την καριέρα της με τον Στέλιο Καζαντζίδη, μετέπειτα σύζυγό της (1964-1966), δίπλα στον οποίο πορεύτηκε επί μία περίπου δεκαετία περιορίζοντας πάντως την παρουσία της στο ρόλο της δεύτερης φωνής για πολλά χρόνια κι έτσι τη βρίσκουμε στις πρώτες δισκογραφικές της καταθέσεις ως τα μέσα της δεκαετίας του '60 είτε στο καθαρώς λαϊκό ρεπερτόριο του ηχογραφούσε ο Καζαντζίδης, είτε και στις ιστορικές συνεργασίες τους με τον Μίκη Θεοδωράκη (στην πρώτη «Πολιτεία») και τον Μάνο Χατζιδάκι. Μικρές σποραδικές «παρασπονδίες» από το δευτερεύοντα αυτό ρόλο είχαμε στις πρώτες δουλειές του Χρήστου Λεοντή («Καταχνιά», 1964, «Ανάσταση ονείρων», 1966), καθώς και σε κάποια σκόρπια 45άρια με τραγούδια του Απόστολου Καλδάρα και του Μπάμπη Μπακάλη, όταν της δόθηκε η ευκαιρία να ερμηνεύσει κάποια τραγούδια ως πρώτη φωνή. 

Η οριακή στιγμή της καριέρας της ήρθε μετά το χωρισμό της από τον Καζαντζίδη (1966), όταν πια μπόρεσε ελεύθερα να χτίσει τη μεγαλειώδη προσωπική της διαδρομή ως η κυρίαρχη γυναικεία φωνή του ελαφρολαϊκού ρεπερτορίου με πρώτο μεγάλο σταθμό το άλμπουμ «Σταλιά σταλιά» (1968) που περιείχε τις πρώτες κοσμαγάπητες επιτυχίες της με συνθέσεις του Γιώργου Ζαμπέτα, του Μίμη Πλέσσα, του Γιώργου Κατσαρού και του Νάκη Πετρίδη. Παράλληλα οι ζωντανές της εμφανίσεις στα μεγάλα νυχτερινά κέντρα της εποχής γνώριζαν μεγάλη απήχηση στο κοινό και διαμόρφωσαν μια προσωπική εικόνα μεγάλης ντίβας με ακαταμάχητη σκηνική λάμψη. Ακολούθησαν αλυσιδωτές ηχογραφήσεις δίσκων που γνώριζαν ευρύτατη επιτυχία με τραγούδια των συνθετών που προαναφέραμε, αλλά και πολλών άλλων, όπως ο Γιάννης Σπανός, ο Άκης Πάνου, ο Γιώργος Χατζηνάσιος και ο Τόλης Βοσκόπουλος που υπήρξε και ο δεύτερος σύζυγός της (1973-1981). Η κορύφωση της καριέρας της πάντως ήρθε το 1976 μέσα από την απροσδόκητη για το κοινό συνάντησή της με τον Κώστα Χατζή που απέφερε το περίφημο «Ρεσιτάλ», έναν από τους εμπορικότερους δίσκους στην ιστορία της ελληνικής δισκογραφίας. Με τους ίδιους ρυθμούς συνέχισε τη λαμπρή της πορεία και μετά τη δεκαετία του '80 συνεργαζόμενη και με νεότερους συνθέτες, όπως ο Τάκης Μουσαφίρης, ο Βασίλης Δημητρίου, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Αλέξης Παπαδημητρίου, ο Αντώνης Στεφανίδης, ο Στέφανος Κορκολής, ο Σταμάτης Κραουνάκης και πολλοί άλλοι.

Το 1974 η δισκογραφική εταιρεία Philips, όπου η Μαρινέλλα ηχογραφούσε σχεδόν αποκλειστικά τα τραγούδια της, εξέδωσε ένα μικρό αφιερωματικό άλμπουμ για την ερμηνεύτρια με τον τυπικό τίτλο «Τα ωραιότερα τραγούδια μου». Περιλαμβάνει δεκατέσσερα επιλεγμένα τραγούδια που καλύπτουν την περίοδο 1967-1973, το διάστημα δηλαδή της καθιέρωσής της ως πρώτου ονόματος του ελληνικού πενταγράμμου. Από τρία τραγούδια υπογράφουν οι συνθέτες Γιώργος Ζαμπέτας, Γιώργος Κατσαρός και Γιώργος Χατζηνάσιος, από δύο ο Μίμης Πλέσσας και ο Νάκης Πετρίδης κι ένα τραγούδι ο Άκης Πάνου. Στίχους έγραψαν μεταξύ άλλων ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, ο Δημήτρης Χριστοδούλου, ο Πυθαγόρας, ο Διονύσης Τζεφρώνης και η Σέβη Τηλιακού. Τα περισσότερα τραγούδια του άλμπουμ είναι πασίγνωστα και πολυτραγουδισμένα, όπως: «Σταλιά σταλιά», «Τι να φταίει», «Άνοιξε πέτρα», «Απόψε σε θέλω», «Όταν σημάνει εσπερινός», «Πάλι θα κλάψω», «Πυρετός», «Πίσω από τις καλαμιές», «Συμβιβαζόμαστε».

Ανδρέας Κάλβος: Έκδοση «Καθημερινής» (2014)

Κλείνοντας αυτό τον αφιερωματικό κύκλο στους ποιητές του Μεγάλου Αγώνα δε θα μπορούσαμε να παραλείψουμε έναν ακόμη κορυφαίο εκπρόσωπο της Επτανησιακής Σχολής, συντοπίτη και σχεδόν συνομήλικο του εθνικού μας ποιητή, έναν εμβληματικό δημιουργό που το μικρό σε όγκο ποιητικό του έργο το αφιέρωσε εξολοκλήρου στην Επανάσταση του 1821 και στην ασίγαστη νοσταλγία του για την αγαπημένη του πατρίδα ζώντας ο ίδιος το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του σε ξένους τόπους, όπως η Ιταλία, η Ελβετία, η Γαλλία και η Αγγλία, όπου άλλωστε και πέθανε.

Ο λόγος φυσικά για τον ζακυνθινό ποιητή Ανδρέα Κάλβο (1792-1869), ο οποίος ξεκίνησε την ενασχόλησή του με το λόγο συνθέτοντας κάποια πρωτόλεια ιταλικά ποιήματα, μεταξύ των οποίων κι έναν ύμνο για τον Ναπολέοντα που ωστόσο αργότερα αποκήρυξε θυμίζοντας την αντίστοιχη ενέργεια του Μπετόβεν με τη σύνθεση της «Ηρωικής Συμφωνίας» που αρχικά ήταν αφιερωμένη στον Ναπολέοντα, πριν αυτός εκδηλώσει τις δικτατορικές ηγεμονικές του διαθέσεις διαψεύδοντας τα οράματα της Γαλλικής Επανάστασης. Το ελληνικό έργο του Κάλβου αριθμεί μόλις είκοσι επίσημα ποιήματα («Ωδές») που συγκροτούν ένα corpus δομημένο σε δύο διαδοχικές ποιητικές συλλογές των δέκα ποιημάτων η καθεμιά με τίτλους Η Λύρα (Γενεύη, 1824) και Λυρικά (Παρίσι, 1826). Πρόκειται για ποιήματα πύρινου πατριωτικού τόνου εμπνευσμένα από τον απελευθερωτικό αγώνα των συμπατριωτών του και γραμμένα την εποχή που η Επανάσταση βρισκόταν εν εξελίξει.

Στο πλαίσιο της εξαιρετικής σειράς Έλληνες Ποιητές που προσέφερε το 2014 η εφημερίδα Καθημερινή εκδόθηκε και ο αφιερωματικός τόμος για τον Ανδρέα Κάλβο σε μορφή βιβλίου 120 περίπου σελίδων που περιλαμβάνει μιαν άκρως εμπεριστατωμένη εργοβιογραφία και ανθολογία του ποιητή υπογεγραμμένη από τον Ευριπίδη Γαραντούδη, καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ο τόμος συνοδεύεται και από ένθετο ψηφιακό δίσκο με αναγνώσεις ποιημάτων του Κάλβου. Περιλαμβάνονται συνολικά οκτώ ποιήματα («Ο φιλόπατρις», «Εις θάνατον», «Εις τον Ιερόν Λόχον», «Τα ηφαίστεια», «Εις Σάμον», «Εις Σούλι», «Πρόλογος», «Ο ωκεανός»). Τα έξι πρώτα ποιήματα απαγγέλλει με πολύ εκφραστικό τόνο ο καλός ηθοποιός Δημήτρης Καταλειφός, ενώ τα άλλα δύο ο καθηγητής Ευριπίδης Γαραντούδης.

Διονύσιος Σολωμός: Έκδοση «Καθημερινής» (2014)

Θα επικεντρώσουμε τη σημερινή μας παρουσίαση αποκλειστικά στον εθνικό μας ποιητή και δημιουργό του Εθνικού Ύμνου της πατρίδας μας, τον Διονύσιο Σολωμό (1798-1857) που μας κληροδότησε αθάνατα μνημεία λόγου, όπως οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», η «Γυναίκα της Ζάκυθος» και ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν», έναν ποιητή πάντως που ανατράφηκε με ιταλική κυρίως παιδεία και κατείχε την ιταλική ως μητρική του γλώσσα συνηθίζοντας μάλιστα πολλά ποιήματά του να τα συνθέτει πρώτα σ' αυτή τη γλώσσα και στη συνέχεια να τα μεταγλωττίζει ο ίδιος στα ελληνικά!

Το 2014 η εφημερίδα Καθημερινή προσέφερε στους αναγνώστες της μια μεγάλη ποιητική σειρά με γενικό τίτλο Έλληνες Ποιητές αφιερωμένη στους κορυφαίους δημιουργούς του ποιητικού λόγου από την εποχή του Κάλβου και του Σολωμού ως τη Μεταπολεμική Γενιά του Μανώλη Αναγνωστάκη και του Τάσου Λειβαδίτη. Στο πλαίσιο λοιπόν της εξαίρετης αυτής σειράς διανεμήθηκε και ένα αφιέρωμα στον Διονύσιο Σολωμό σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου (140 σελίδων) με ένθετο ψηφιακό δίσκο. Την επιμέλεια των κειμένων και την ανθολόγηση των ποιημάτων του Διονυσίου Σολωμού έκανε ο δημοσιογράφος Μιχάλης Ν. Κατσιγέρας (1946-2018), ο γνωστός «Φιλίστωρ» της εφημερίδας, συγγράφοντας για την έκδοση μιαν άκρως ενδιαφέρουσα και εκτενή εισαγωγή για το βίο και το έργο του μεγάλου μας ποιητή.

Ο ένθετος ψηφιακός δίσκος μας χαρίζει μερικές μελοποιημένες στιγμές από την ποίηση του Σολωμού διαχρονικού χαρακτήρα, αφού διατρέχουν σχεδόν δύο αιώνες μουσικής από τον 19ο αιώνα και δώθε, κυρίως με Επτανήσιους συνθέτες, δηλαδή τους Ζακυνθινούς Παύλο Καρρέρ (1829-1896), Γεώργιο Δελλαπόρτα (1867-1919), Ιωάννη Τσακασιάνο (1853-1908), Σπύρο Καψάσκη (1909-1967) και Τίμο Αρβανιτάκη (γενν. 1947), τον Κερκυραίο Νικόλαο Μάντζαρο (1795-1896), αλλά και άλλους λόγιους συνθέτες μας, όπως ο Θεόδωρος Σπάθης (1883-1943) και Θεόδωρος Καζάσογλου (1908-1984). Λόγιες μελωδίες, αλλά και ζακυνθινές σερενάτες ηχογραφημένες σε διαφορετικούς χρόνους συνιστούν το σώμα του μουσικού αυτού απανθίσματος. Τραγουδούν διάφοροι λυρικοί ερμηνευτές, όπως ο διάσημος βαρύτονος Κώστας Πασχάλης, η μεσόφωνος Κική Μορφονιού και ο τενόρος Σταύρος Μπερής. Συμμετέχει επίσης ως αφηγητής στον κατά Καζάσογλου «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» ο μεγάλος ηθοποιός Δημήτρης Μυράτ. Μαζί τους η ιστορική Χορωδία και Μαντολινάτα του Σπύρου Καψάσκη και το σύγχρονο μουσικό σύνολο Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος.

Ρήγας Φεραίος, Διονύσιος Σολωμός: Εις μνήμην (1999)

Άλλη μια δισκογραφική «συνάντηση» του Ρήγα με τον Σολωμό μας προσφέρει μια έκδοση της Lyra σε παραγωγή του Τρίτου Προγράμματος της ΕΡΤ με τίτλο «Ρήγας-Σολωμός: Εις μνήμην» που κυκλοφόρησε το 1999 με αφορμή τη επέτειο των 200 χρόνων από το θάνατο του Ρήγα Φεραίου ή Βελεστινλή (1757-1798) και τη γέννηση του Διονυσίου Σολωμού (1798-1857), η οποία ήρθε ως συνέχεια της έκδοσης ειδικού επετειακού βιβλίου με τον ίδιο τίτλο μέσα στο 1998.

Ο δίσκος αποτελεί καταγραφή ηχογραφημένου μουσικοποιητικού δρώμενου, που παρουσιάστηκε την Παρασκευή 29 Μαΐου 1998 στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού ενταγμένο σε ένα ευρύτερο πλαίσιο εορταστικών εκδηλώσεων γα τα 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα και από τη γέννηση του Σολωμού. Η παράσταση αυτή αποτελούσε έναν ισορροπημένο συνδυασμό λόγου (επικεντρωμένου στον αγώνα για την ελευθερία) και μουσικής (δημώδους και έντεχνης). Τη μουσική υπογράφουν σημαντικοί λόγιοι συνθέτες μας, όπως ο Αντώνιος Σιγάλας, ο Νικόλαος Μάντζαρος, ο Σπυρίδων Ξύνδας, ο Παύλος Καρρέρ και οι νεότεροι Δημήτρης Λάγιος και Γιώργος Τσαγκάρης.

Το πλούσιο αυτό υλικό απέδωσαν οι λυρικοί τραγουδιστές Μάρθα Αράπη (υψίφωνος), Διονύσης Τρούσσας (βαρύτονος) και Ελένη Λιώνα (μεσόφωνος), καθώς και η παραδοσιακή ερμηνεύτρια Κατερίνα Παπαδοπούλου και οι ηθοποιοί Κάτια Δανδουλάκη, Εύα Κοταμανίδου, Γιάννης Φέρτης και Μηνάς Χατζησάββας, ενώ συνέπραξαν η Δημοτική Συμφωνική Ορχήστρα Αθηνών υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Τσαγκάρη, η Ανδρική Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπέρη, το Παραδοσιακό Σύνολο Αρχείου Ελληνικής Μουσικής, η Παιδική Χορωδία του Τρίτου Προγράμματος και το φωνητικό σύνολο Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος. Στο πιάνο ο Φρίξος Δ. Μόρτζος.  Μέρος του υλικού περιέχεται και στο δίσκο «Ρήγας-Σολωμός: 200 Χρόνια» που παρουσιάσαμε χθες.

Ρήγας Βελεστινλής, Διονύσιος Σολωμός: 200 Χρόνια (1998)

Το 1998 ήταν ένα επετειακό έτος αφιερωμένο σε δυο μεγάλες μορφές του ελληνισμού που υπηρέτησαν την πατριωτική ιδέα μέσα από το ποιητικό τους έργο. Τη χρονιά λοιπόν εκείνη συμπληρώθηκαν 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα Βελεστινλή (1757-1798) και τη γέννηση του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού (1798-1857). Είναι χαρακτηριστικό ότι το άθροισμα του βίου αυτών των δύο εμβληματικών μορφών, από τη γέννηση του Ρήγα (1757) ως το θάνατο του Σολωμού (1857) μας δίνει έναν πλήρη αιώνα ζωής, λες και έγινε μια μεταφυσική μετακένωση της επαναστατικής γραφής του πρώτου στον ποιητή των «Ελεύθερων πολιορκημένων» κατά τη στιγμιαία «συνάντησή» τους σ' αυτόν τον κόσμο! Πάντως η επέτειος των 200 χρόνων τιμήθηκε γενναιόδωρα από την ελληνική δισκογραφία, καθώς εκείνη τη χρονιά (ή την αμέσως επόμενη) κυκλοφόρησαν πάμπολλες αφιερωματικές εκδόσεις βασισμένες στον ποιητικό και μελοποιημένο λόγο των δύο αυτών μορφών, όπως το σημαντικό άλμπουμ «Καντάτα Ελευθερίας» του Χρήστου Λεοντή ή ο «Θούριος» του Ρήγα που είδαμε μόλις χθες. Κι ακριβώς στην ίδια γραμμή θα συνεχίσουμε και σήμερα παρουσιάζοντας κατά σειρά δύο ακόμη ανάλογου περιεχομένου επετειακές εκδόσεις.

Η πρώτη έχει ακριβώς αυτόν τον τίτλο: «Ρήγας Φεραίος - Διονύσιος Σολωμός: 200 Χρόνια», με την επισήμανση ότι ο χρονικός προσδιορισμός των 200 χρόνων αναφέρεται στο θάνατο του Ρήγα και στη γέννηση του Σολωμού που συνέβησαν την ίδια χρονιά. Πρόκειται για ένα ψηφιακό άλμπουμ εξαιρετικού ενδιαφέροντος ως προς το περιεχόμενο και ιδιαίτερα επιμελημένο ως προς την παραγωγή του που εκδόθηκε από την Εμπορική Τράπεζα το 1998 και είναι μοιρασμένο δε δύο ενότητες αντίστοιχες με τους δύο ποιητές. Η ενότητα του Ρήγα αναπτύσσεται σε πέντε μέρη που καλύπτουν αποσπασματικά τα γνωστότερα επαναστατικά του ποιήματα, όπως ο «Θούριος» που αποδίδεται με βάση τη μουσική καταγραφή του συνθέτη Ιωάννη Δ. Μαργαζιώτη, ο «Πατριωτικός ύμνος» (ή «Όλα τα έθνη πολεμούν»), το «Δεύτε παίδες των Ελλήνων» τραγουδισμένο πάνω στη μελωδία της «Μασσαλιώτιδας», το «Τι καρτερείτε φίλοι κι αδελφοί» (το ποίημα αυτό από κάποιους αποδίδεται στον Στέφανο Κανέλλο) με μουσική του Ελβετού συνθέτη Hans Georg Nagely (1773-1836) και το «Ο καιρός αδελφοί της Ελευθερίας φτάνει» που αποδίδεται και στον ιστορικό (και πρωθυπουργό) Σπυρίδωνα Τρικούπη.

Πιο εκτενής είναι η αφιερωματική ενότητα στον Διονύσιο Σολωμό που περιλαμβάνει δεκαπέντε συνολικά μέρη, από τα οποία τα ένδεκα καλύπτουν τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» μελοποιημένο από τον Κερκυραίο συνθέτη Νικόλαο Μάντζαρο (1795-1872). Περιλαμβάνεται επίσης μια μελοποιημένη από άγνωστο δημιουργό απόδοση του ελεγειακού ποιήματος «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη», καθώς επίσης και όμορφες μελοποιήσεις μερικών άλλων ποιημάτων του Σολωμού μη επαναστατικού περιεχομένου, όπως η πολυτραγουδισμένη «Ξανθούλα» (εδώ με μουσική αγνώστου δημιουργού), η «Φαρμακωμένη» σε μουσική του Ζακυνθινού συνθέτη  Παύλου Καρρέρ (1829-1896) και «Η Αυγούλα πού να 'ναι» σε μουσική του επίσης Κερκυραίου συνθέτη Σπυρίδωνος Ξύνδα (1812/14-1896).

Όλα τα έργα ερμηνεύονται από τη Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπέρη. Στο πιάνο συνοδεύει ο Φρίξος-Διονύσης Μόρτζος, ενώ τα σόλο φωνητικά μέρη αποδίδουν οι Στέλιος Ζαμπετάκης, Ανδρέας Κουρκούτης και Νίκος Μαυροειδής. Η έκδοση είναι ιδιαίτερα επιμελημένη με πλούσιο πληροφοριακό υλικό που επιμελήθηκε ο Γιώργος Κωνστάντζος (1950-2023), διδάκτωρ του Ιονίου Πανεπιστημίου και ιδρυτικό μέλος του συλλόγου Αρχείο Ελληνικής Μουσικής. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε το υπερσύγχρονο ηχογραφικό κέντρο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.

Ρήγας Βελεστινλής: Θούριος (1998)

Το πρόσφατο αφιέρωμά μας στο «Άξιον Εστί», συνδυασμένο μάλιστα και με τα εμβληματικά έργα «Πνευματικό Εμβατήριο» και «Ρωμιοσύνη» του Μίκη Θεοδωράκη, θα μπορούσε να εκληφθεί και ως τιμητικό προανάκρουσμα για την επέτειο της 25ης Μαρτίου και του μεγάλου ξεσηκωμού του 1821 που οδήγησε στη γέννηση του νεότερου ελληνικού κράτους.

Απολύτως φυσιολογικά λοιπόν μπορούμε να περάσουμε τώρα σε δυο μεγάλες πνευματικές μορφές που έχουν συνδέσει το έργο τους με την εθνική παλιγγενεσία, μία προεπαναστατική και μία σύγχρονη της Επανάστασης. Στην πρώτη περίπτωση ανήκει ο Ρήγας Βελεστινλής και στη δεύτερη ο Διονύσιος Σολωμός. Δίνουμε λοιπόν το προβάδισμα στον Ρήγα για ιστορικούς λόγους, αφού ανήκει στη φωτισμένη εκείνη γενιά λογίων του έθνους που αφιέρωσαν τη ζωή και το έργο τους στην πνευματική αφύπνιση των ραγιάδων χτίζοντας έτσι την ελληνική εκδοχή του «διαφωτισμού» που είχε λάμψει στο ευρωπαϊκό στερέωμα καθ' όλη τη διάρκεια του 18ου αιώνα.

Ο Ρήγας Βελεστινλής ή  Φεραίος (1757-1798) αποτελεί - μαζί με τον Αδαμάντιο Κοραή - τη σημαντικότερη προδρομική μορφή της Επανάστασης του 1821. Έζησε έναν περιπετειώδη βίο μετακινούμενος ασταμάτητα από τη γενέτειρά του, το Βελεστίνο του Βόλου, στη Ζαγορά, στα Αμπελάκια, στο Λιτόχωρο, στο Άγιο Όρος και κατόπιν στην Κωνσταντινούπολη, στο Βουκουρέστι, στη Βιέννη, στην Τεργέστη και τελικά στο Βελιγράδι, όπου και βρήκε μαρτυρικό θάνατο με απαγχονισμό. Το έργο του στο μεγαλύτερο μέρος του έχει οραματικό χαρακτήρα και διαπνέεται από τις ιδέες του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης. Ξεχωριστή θέση στο έργο αυτό κατέχει ο περίφημος «Θούριος», ένα μακροσκελές επικό ποίημα με πατριωτικό και επαναστατικό περιεχόμενο  που γράφτηκε το 1797 και διαδόθηκε αστραπιαία από στόμα σε στόμα σε όλο τον σκλαβωμένο ελληνισμό, ενώ η συνοδευτική του μελωδία, γραμμένη από άγνωστο δημιουργό, πέρασε στο θησαυροφυλάκιο της παραδοσιακής μας κληρονομιάς τραγουδισμένη με παραλλαγές σε όλες της γωνιές του ελληνισμού.

Η έκδοση του «Θουρίου» από την Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης "Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα" κυκλοφόρησε το 1998 ως επετειακό αφιέρωμα για τα 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα και φέρει την υπογραφή του Πρωτοπρεσβύτερου π. Χρήστου Δ. Κυριακόπουλου, ο οποίος επωμίστηκε τη μουσική επιμέλεια, τη διδασκαλία του υλικού και τη διεύθυνση των ορχηστρικών και χορωδιακών συνόλων που το αποδίδουν. Το άλμπουμ περιλαμβάνει μια σειρά από παραλλαγές της μελωδίας του «Θουρίου» συνδυασμένες με άλλες προεπαναστατικές μελωδίες, οργανικές ή φωνητικές, ανώνυμων δημιουργών από διάφορα ελληνικά μέρη (Ήπειρος, Θεσσαλία, Θράκη, Χαλκιδική), καθώς και δημώδεις μελωδίες του παλιού ιεροψάλτη και μουσικού Αντώνιου Σιγάλα (19ος αι.), ο οποίος μας κληροδότησε πληθώρα μελοποιημένων εκκλησιαστικών ύμνων.