Νότης Μαυρουδής, Παναγιώτης Μάργαρης: Cafe de l' art, αρ.1 (1999)

Από τις χθεσινές «αγγελικές» κιθάρες του Χρήστου Νικολόπουλου νομίζω πως η μετάβαση στον συνθέτη Νότη Μαυρουδή - που γεννήθηκε σαν σήμερα, στις 16 Ιουλίου 1945 - μοιάζει ως φυσική συνέχεια, μιας και ο συγκεκριμένος καλλιτέχνης τίμησε την κιθάρα όσο κανένας άλλος ομότεχνός του, είτε ως κορυφαίος δεξιοτέχνης του οργάνου, είτε ως δάσκαλος, είτε και ως συνθέτης που είχε πάντα την κιθάρα σε πρωταγωνιστικό ρόλο.

Η δισκογραφία φιλοξενεί αμέτρητες εκδόσεις με επίκεντρο την κλασική κιθάρα, ενίοτε μάλιστα σε ...ενισχυμένη εκδοχή! Χθες, για παράδειγμα, είδαμε μια έκδοση με μουσική για πέντε κιθάρες. Δεν έχουν λείψει επίσης και πιο ογκώδη κιθαριστικά σχήματα που έχουν φτάσει τις 100 ή ακόμη και τις 200 κιθάρες! Υπερβολές βέβαια για ένα χαμηλόφωνο όργανο που είναι συνυφασμένο περισσότερο με λυρικά και μελωδικά ηχοχρώματα. Γιαυτό και ο Νότης Μαυρουδής, αφού επί δεκαετίες αξιοποίησε την κιθάρα του ως σόλο όργανο, αποφάσισε κάποια στιγμή, όντας πια στην πλήρη ωριμότητά του, να τη συντροφεύσει και με μια δεύτερη δημιουργώντας ένα σπουδαίο κιθαριστικό ντουέτο με τον μαθητή κι εξαιρετικό επίσης κιθαριστή Παναγιώτη Μάργαρη, ακολουθώντας ίσως την παλιά ρήση (που αποδίδεται στον Σοπέν) πως τίποτε δεν είναι πιο όμορφο από μια κιθάρα, εκτός ίσως από δύο!

Το 1999 λοιπόν το συγκεκριμένο κιθαριστικό δίδυμο εγκαινίασε μια ιδαίτερα ενδιαφέρουσα δισκογραφική σειρά με γενικό τίτλο «Cafe de l' art», η οποία απέφερε συνολικά έξι διαδοχικές εκδόσεις κατά το διάστημα 1999-2008 με υλικό αντλημένο από το ελληνικό και διεθνές μουσικό θησαυροφυλάκιο διασκευασμένο κατάλληλα για δύο κλασικές κιθάρες. Η σειρά αποτελεί ουσιαστικά ένα συναρπαστικό πάντρεμα ήχων που διατρέχει ποικίλα μουσικά είδη (από τη λόγια ως την ποπ μουσική) χωρίς καμία προκατάληψη αναδεικνύοντας κρυμμένες ομορφιές μέσα από τα μουσικά αυτά θέματα.

Ο πρώτος δίσκος της σειράς που εκδόθηκε το 1999 από την Eros Music φέρει το διευκρινιστικό υπότιτλο «14 Guitar duets themes» γραμμένο στην αγγλική γλώσσα, μιας και η έκδοση είχε εξαρχής διεθνή προσανατολισμό. Το εισαγωγικό θέμα είναι το θεσπέσιο «Tango to Evora» της διάσημης Καναδέζας συνθέτριας Loreena McKennitt, ενώ μεταξύ των 14 συνολικά θεμάτων του άλμπουμ περιλαμβάνονται τρία με την  υπογραφή του Μάνου Χατζιδάκι και άλλα τρία του Νότη Μαυρουδή, από τα οποία το ένα («Ύστατο ταγκό») αποδίδεται στη φωνητική του εκδοχή από τη σοπράνο Νίνα Λοτσάρη μαζί με το πανέμορφο ισπανικό τραγούδι «Hijo de la luna» («Ο γιος του φεγγαριού») και το «Spente le stelle» («Έσβησαν τα αστέρια»). Τα υπόλοιπα θέματα προέρχονται κυρίως από χώρες της Λατινικής Αμερικής με μια προτίμηση στο χορευτικό ρυθμό του tango.

Χρήστος Νικολόπουλος, Κουιντέτο Έψιλον: Των αγγέλων οι κιθάρες (2006)

Ολοκληρώνουμε το μικρό αυτό αφιέρωμα στην οργανική δισκογραφία του Χρήστου Νικολόπουλου με ένα ακόμη ορχηστρικό άλμπουμ που παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον, αφού φανερώνει μιαν εντελώς διαφορετική διάσταση της μουσικής του. Ο λόγος για το δίσκο «Των αγγέλων οι κιθάρες» που εκδόθηκε το 2006 από την ΜΒΙ.

Την ιδιαιτερότητα αυτού του άλμπουμ μας τη δίνει υπαινικτικά ο ίδιος ο τίτλος του που είναι παρμένος από το πασίγνωστο σουξέ του συνθέτη «Των αγγέλων τα μπουζούκια» (από το άλμπουμ «Ξημέρωμα 1ης Ιανουαρίου 2000 μ.Χ.», 1993), όπου τη θέση των μπουζουκιών έχουν πάρει οι κιθάρες! Γιατί το υλικό του δίσκου δεν είναι παρά μια προσφυής διασκευή γνωστών τραγουδιών του συνθέτη για πέντε κιθάρες που έκανε το Κουιντέτο Έψιλον, ένα κιθαριστικό σύνολο που δημιούργησε το 2006 ο Καρδιτσιώτης κλασικός κιθαριστής Βασίλης Καναράς πλαισιωμένος από τους επίσης αξιόλογους κιθαριστές Δημήτρη Κοτρωνάκη, Παναγιώτη Λαμπρόπουλο, Πέτρο Πολίτη και Άκη Φιλιό. Οι δημοφιλείς λαϊκές μελωδίες του συνθέτη έχουν ξαφνικά μεταμορφωθεί σε θαυμάσια λόγια θέματα που γεφυρώνουν με αρμονικό και εύηχο τρόπο δυο φαινομενικά διαφορετικούς μουσικούς κόσμους. Την προσαρμογή έκαναν κυρίως τα μέλη του σχήματος Άκης Φιλιός και Πέτρος Πολίτης, καθώς και ο  Γιώργος Σιωράς, παλιός δάσκαλος του Βασίλη Καναρά, μαζί με τον μαέστρο και κιθαριστή Απόλλωνα Κουσκουμβεκάκη.

Το αποτέλεσμα είναι πράγματι γοητευτικό και ο ίδιος ο συνθέτης δεν έκρυψε τον ενθουσιασμό του σημειώνοντας μεταξύ άλλων: «Για μένα το να ακούω αγαπημένα μου μουσικά κομμάτια, "τα παιδιά της ψυχής μου", να περνάνε τα σύνορα της λαϊκής μουσικής και να μπαίνουν σε διαφορετικά ακουστικά κανάλια μόνο περηφάνια θα μπορούσαν να μου δώσουν. Περηφάνια, τόσο γιατί τα ερεθίσματα που ώθησαν εμένα στη σύνθεσή τους έγιναν αφορμή γι' αυτήν την παρέα αξιόλογων μουσικών να τα αφουγκραστούν μέσα από ένα διαφορετικό πρίσμα και να τα αναδείξουν με έναν τρόπο φρέσκο, μοντέρνο, σύγχρονο, όσο και για τα ίδια αυτά τα παιδιά που εντρυφήσανε σε ακούσματα, δυστυχώς αρκετά απομακρυσμένα και παρεξηγημένα από τη νέα γενιά, και τα μεταχειρίστηκαν με ευλάβεια αναδεικνύοντάς τα με τον τρόπο που άγγιξαν τη δική τους ψυχή...».

Αξίζει μάλιστα να προσθέσω και την ενθουσιώδη συναίνεση του γνωστού κλασικού κιθαριστή Κώστα Γρηγορέα στο όλο διάβημα: «Υπάρχουν σοβαροί λόγοι για να ακούσετε αυτό το δίσκο, ανεξάρτητα σε ποια κατηγορία ανήκετε ως ακροατής: Εάν είστε απλά μουσικόφιλος για να απολαύσετε ένα θαυμάσιο άκουσμα από πέντε κιθάρες που "ζωγραφίζουν" έχοντας για καμβά τις πιο αγαπημένες μελωδίες του Χρήστου Νικολόπουλου. Εάν είστε κιθαριστής, για να ακούσετε πέντε ομοτέχνους σας, με σχεδόν παιδικό κέφι, να σπρώχνουν την κιθάρα τους στα τεχνικά και εκφραστικά της όρια. Τέλος, εάν παίζετε μπουζούκι, για να αρχίσετε σοβαρά να ανησυχείτε: Η Αυτοκρατορία (της κιθάρας) αντεπιτίθεται!».

Χρήστος Νικολόπουλος, Μπάντα της Φλώρινας: Κυκλάμινα του Ολύμπου (1997)

Μια πολύ ξεχωριστή ορχηστρική δουλειά του Χρήστου Νικολόπουλου κυκλοφόρησε το 1997 από τη Sony με τον ποιητικό τίτλο «Κυκλάμινα του Ολύμπου». Η αναφορά στο όρος των Θεών δεν έγινε τυχαία, αφού παραπέμπει στη γενέθλια γη του συνθέτη, το χωριό Καψοχώρι Ημαθίας που κείται στις βόρειες παρυφές του Ολύμπου προσδιορίζοντας ταυτόχρονα και τη μακεδονική γη που απλώνεται βορειοδυτικά και βορειοανατολικά του μεγάλου ορεινού όγκου. 

Όλες αυτές οι γεωγραφικές επισημάνσεις έχουν άμεση σχέση με το περιεχόμενο του δίσκου που είναι χτισμένος πάνω σε ένα μουσικό υλικό με έντονες παραδοσιακές μυρωδιές της Μακεδονίας περασμένες μέσα από την έμπειρη μουσική αντίληψη του μεγάλου δεξιοτέχνη του μπουζουκιού, ο οποίος εδώ θέτει το μαγικό του όργανο στην υπηρεσία ενός υλικού κι ενός ήχου που υπερβαίνει τα όρια του «λαϊκού» και φτάνει ως τα ανεξερεύνητα όρια της ελληνικής παράδοσης. Γιαυτό και φρόντισε να έχει συμπαραστάτες του σ' αυτό το τολμηρό διάβημα μια ομάδα μουσικών που θα τη λέγαμε καθ' ύλην αρμόδια. Πρόκειται για την περίφημη Μπάντα της Φλώρινας, ένα εξαίρετο οργανικό σύνολο χάλκινων πνευστών που με ορμητήριο την ακριτική Φλώρινα δραστηριοποιείται έντονα ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του '60, όταν την ίδρυσε ο Τάσος Βαλκάνης, διευθυντής τότε της τοπικής φιλαρμονικής, και συνεχίζει μέχρι σήμερα συνεργαζόμενη στενά με τον σαξοφωνίστα και κλαρινετίστα Φλώρο Φλωρίδη κι έχοντας καταφέρει ήδη να ξεπεράσει και τα όρια της ελληνικής επικράτειας με συχνές εμφανίσεις σε σημαντικά διεθνή φεστιβάλ.

Ο δίσκος περιλαμβάνει δώδεκα οργανικά χορευτικά θέματα που κινούνται στους παραδοσιακούς μουσικούς δρόμους («τρόπους») με το μπουζούκι να κρατάει πάντα τον πρωταγωνιστικό ρόλο, όχι όμως κυριαρχικό, αφού δίνεται πολύς χώρος στα χάλκινα πνευστά που εκτελούν τα μέλη της μπάντας, δηλαδή ο Φλώρος Φλωρίδης και ο Λάζαρος Βαλκάνης (κλαρίνο, σαξόφωνο), ο Χρήστος Χασάπης και ο Παντελής Στόικος (κορνέτα) και ο Παναγιώτης Ιωάννου (τρομπόνι), ενώ ο Γιώργος Βαλκάνης παίζει ακορντεόν και ο Αθανάσιος Σαμαράς τύμπανα.

Χρήστος Νικολόπουλος: Δρόμοι της Ανατολής (1989)

Η παραγωγικότατη δεκαετία του '80 κλείνει για τον συνθέτη Χρήστο Νικολόπουλο με ένα δεύτερο ορχηστρικό δίσκο, ένδεκα χρόνια μετά τον πρώτο («Λαϊκά περάσματα», 1978), όπου βρίσκει την ευκαιρία για άλλη μια φορά να αναδείξει την απαράμιλλη δεξιοτεχνία του στο μπουζούκι, αλλά και τη γνώση των αυθεντικών μουσικών δρόμων της Ανατολής, πάνω στους οποίους χτίστηκε όλο το νεότερο οικοδόμημα του λαϊκού μας τραγουδιού. 

Το άλμπουμ επιγράφεται «Δρόμοι της Ανατολής» και περιλαμβάνει δέκα οργανικά θέματα που αναπτύσσονται σε μορφή concertante με κεντρικό όργανο το μπουζούκι συνδιαλεγόμενο με λιτή λαϊκή ορχήστρα. Ο ίδιος ο Νικολόπουλος έχει συνθέσει τα περισσότερα θέματα προσπαθώντας να αναδείξει τη διαχρονική πορεία του λαϊκού τραγουδιού που ανάγεται ως την απώτερη αρχαιότητα, καθώς γίνεται αναφορά στο αρχαιοελληνικό όργανο «πανδουρίς» που θεωρείται ο πρόδρομος του μπουζουκιού, αλλά και στον αρχαίο χορό «κόρδαξ», από τον οποίο κατάγεται το τσιφτετέλι. Το ηχητικό αυτό λαϊκό πανόραμα περιλαμβάνει ζεϊμπέκικα, μινόρε, ρομάντζες, απόηχους του ρεμπέτικου, αλλά και μια διασκευή παραδοσιακού χορού της Μικράς Ασίας.

Ο Χρήστος Νικολόπουλος παίζει μπουζούκι, τζουρά και μπαγλαμά, ο Γιώργος Ζηκογιάννης ηλεκτρικό μπάσο, ο Στέλιος Καρύδας κιθάρες και ο Νίκος Χατζόπουλος βιολί, ενώ ο Κώστας Γανωσέλης ενορχήστρωσε το υλικό και παίζει ο ίδιος πλήκτρα.

Χρήστος Νικολόπουλος: Τραγούδια για τους φίλους μου (1986)

Η δεκαετία του '80 στάθηκε η πιο παραγωγική για τον λαϊκό δημιουργό Χρήστο Νικολόπουλο με πολλές ολοκληρωμένες δουλειές, αλλά και σκόρπια τραγούδια που ερμήνευσαν οι δημοφιλέστεροι τραγουδιστές της εποχής, όπως ο Γιώργος Νταλάρας, ο Στράτος Διονυσίου, ο Πασχάλης Τερζής, η Χαρούλα Αλεξίου, η Ελένη Βιτάλη, ο Γιώργος Σαρής, ο Λεωνίδας Βελής, η Πίτσα Παπαδοπούλου και άλλοι. Το 1983 μάλιστα με το άλμπουμ «Ο τραγουδιστής» (που ερμήνευσε ο Γιώργος Νταλάρας) είχε την πρώτη δισκογραφική του συνάντηση με το νέο λαϊκό στιχουργό Λευτέρη Χαψιάδη, με τον οποίο έμελλε να συμπορευτεί γόνιμα για πολλά χρόνια στη συνέχεια. Με τον στιχουργό λοιπόν αυτό αποφάσισε να φτιάξει έναν ολοκληρωμένο δίσκο που κυκλοφόρησε το 1986 από τη Minos.

Πρόκειται για τον λαϊκό κύκλο «Τραγούδια για τους φίλους μου», ο οποίος - σύμφωνα με τη μαρτυρία του συνθέτη - προέκυψε από μια ιδέα της συζύγου του Γιώργου Νταλάρα Άννας Ραγκούση που πρότεινε στον συνθέτη ένα άλμπουμ, όπου κάθε τραγούδι θα το ερμήνευε και διαφορετικός τραγουδιστής! Το αποτέλεσμα πράγματι ήταν ένα άλμπουμ με δώδεκα τραγούδια που αποδίδουν δώδεκα ερμηνευτές, ένας από τους οποίους είναι και ο ίδιος ο συνθέτης, στην πρώτη τραγουδιστική του απόπειρα, κάτι που αργότερα θα το κάνει όλο και συχνότερα. Ουσιαστικά λοιπόν ο δίσκος συγκεντρώνει την «εθνική» Ελλάδος του λαϊκού μας τραγουδιού! Ιδού τα ονόματα: Γιώργος Νταλάρας, Χάρις Αλεξίου, Μανώλης Μητσιάς, Δήμητρα Γαλάνη, Στράτος Διονυσίου, Μανώλης Αγγελόπουλος, Γιάννης Πάριος, Λίτσα Διαμάντη, Ελένη Βιτάλη και οι νεότεροι Διονύσης Θεοδόσης και Μαίρη Βάσου, οι οποίοι μάλιστα ερμηνεύουν τα δύο ωραιότερα τραγούδια του δίσκου («Έτσι σ' αγάπησα», «Με χρώματα κι αρώματα»).

Όλη η μαστοριά του συνθέτη ξεδιπλώνεται στο υλικό αυτού του δίσκου. Ζεϊμπέκικα, χασάπικα, τσεφτετέλια και λαϊκές μπαλάντες εναλλάσσονται, όλα γραμμένα επιδέξια πάνω στην ερμηνευτική γκάμα του κάθε τραγουδιστή. Ο ίδιος ο συνθέτης επιμελήθηκε και την καλοδουλεμένη ενορχήστρωση παίζοντας μπουζούκι και τζουρά. Μαζί του πολλοί άλλοι εκλεκτοί δεξιοτέχνες, όπως ο Λευτέρης Ζέρβας στο βιολί, ο Στέλιος Καρύδας στην κιθάρα και το μπαγλαμά, ο Γιώργος Λαβράνος στα κρουστά, ο Πλούταρχος Ρεμπούτσικας στο βιολοντσέλο, ο Χρήστος Ζερμπίνος στο ακορντεόν και ο Γιώργος Νταλάρας στην κιθάρα.

Χρήστος Νικολόπουλος: Λαϊκά περάσματα (1978)

Στις 11 Ιουλίου 1947 γεννήθηκε ένας ξεχωριστός λαϊκός καλλιτέχνης, παραγωγικότατος συνθέτης και εξαιρετικός δεξιοτέχνης του μπουζουκιού που συνεχίζει ακούραστος μέχρι σήμερα να βρίσκεται στο προσκήνιο έχοντας ήδη συμπληρώσει έξι δεκαετίες αδιάλειπτης παρουσίας. 

Ο λόγος για τον Χρήστο Νικολόπουλο που γεννήθηκε σαν σήμερα πριν από 79 χρόνια και παιδί ακόμη ξεκίνησε να παίζει μπουζούκι στα τοπικά πανηγύρια της Ημαθίας, ώσπου το 1963 εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα και μόλις στα δεκαεπτά του μπήκε στη δισκογραφία με το τραγούδι «Μια Μακεδόνα αγαπώ», ενώ λίγο αργότερα βρέθηκε δίπλα στον Στέλιο Καζαντζίδη γράφοντας πολλά όμορφα τραγούδια για τον μεγάλο βάρδο με αποκορύφωμα βέβαια το εμβληματικό άλμπουμ «Υπάρχω» (1975). Παράλληλα είχε αμέτρητες συνεργασίες με τους περισσότερους ερμηνευτές πρώτης γραμμής της εποχής, όπως ο Γιάννης Πάριος, η Τζένη Βάνου, η Λίτσα Διαμάντη, Τόλης Βοσκόπουλος και άλλοι.

Έχοντας ήδη εμπεδώσει την παρουσία του στα στούνιο ως σολίστ του μπουζουκιού με τη συμμετοχή του σε αμέτρητες ηχογραφήσεις δικές του, αλλά και άλλων συνθετών, το 1978 ο Χρήστος Νικολόπουλος θα μας δώσει το πρώτο ολοκληρωμένο δείγμα της δεξιοτεχνικής του δεινότητας με το ορχηστρικό άλμπουμ «Λαϊκά περάσματα» που εκδόθηκε από την PanVox. Ο δίσκος περιλαμβάνει δώδεκα λαϊκά οργανικά θέματα, τα περισσότερα σε μουσική του ίδιου, μαζί με γνωστές μελωδίες από κλασικά τραγούδια του Μάρκου Βαμβακάρη, του Γιάννη Παπαϊωάννου, του Απόστολου Χατζηχρήστου, του Μπαγιαντέρα και του Γιώργου Ζαμπέτα, αλλά κι ένα παραδοσιακό χορό από τη Μακεδονία. Ο Νάκης Πετρίδης έχει επιμεληθεί την ενορχήστρωση και τη διεύθυνση της ορχήστρας που περιλαμβάνει δύο μπουζούκια - πρώτο φυσικά ο Νικολόπουλος και δεύτερο ο Μάκης Μαυρόπουλος - κιθάρες, πιάνο, μπαγλαμά και ντραμς. Την εικόνα του εξωφύλλου ζωγράφισε ο Μιχάλης Βελούδιος.

Carl Orff: Carmina Burana - Catulli Carmina (Eugen Jochum)

Σαν σήμερα, στις 10 Ιουλίου 1895, γεννήθηκε ο Γερμανός συνθέτης Carl Orff (1895-1982), από τους δημοφιλέστερους δημιουργούς του 20ου αιώνα χάρις κυρίως στην αριστουργηματική καντάτα «Carmina Burana», ένα από τα πιο εμβληματικά μουσικά έργα του αιώνα που μας πέρασε. Εκτός από συνθέτης πάντως ο Ορφ υπήρξε και σπουδαίος παιδαγωγός και θεωρητικός της μουσικής, εισηγητής της περίφημης «μεθόδου» που φέρει το όνομά του. Η μουσική του συνδέθηκε κυρίως με το σκηνικό χώρο, ενώ είναι ο μόνος Γερμανός συνθέτης που συνέχισε απρόσκοπτα τη δουλειά του και μετά την άνοδο του ναζιστικού κόμματος στην εξουσία, γεγονός που αποτελεί μια σκοτεινή σελίδα στη μεγάλη του καριέρα.

Στο έργο του Καρλ Ορφ σημαντική θέση καταλαμβάνει μια τριλογία σκηνικών συνθέσεων γνωστή και ως «Trionfi» (Θρίαμβοι) που συγκροτείται από τις καντάτες «Carmina Burana», «Catulli Carmina» και «Trionfi di Afrodite», έργα που τα διατρέχει ως κοινός θεματικός άξονας ο θρίαμβος του ανθρώπινου πνεύματος.

Η μεγάλη σκηνική λοιπόν καντάτα «Carmina Burana», γραμμένη το 1937 για σόλο φωνές, χορωδία και ορχήστρα, είναι μια σύνθεση βασισμένη στη μελοποίηση 24 ποιημάτων από την ομώνυμη συλλογή μεσαιωνικών ποιημάτων και τραγουδιών που φυλάσσεται στην Κρατική Βιβλιοθήκη του Μονάχου. Η συλλογή πήρε το όνομά της από το βαυαρικό χωριό Benediktbeuern, όπου βρέθηκαν τα αυθεντικά χειρόγραφα της συλλογής που είναι γραμμένα κυρίως στη λατινική γλώσσα, αλλά και στη γερμανική και τη γαλλική, ενώ η θεματολογία τους είναι κοσμική και θρησκευτική με σατιρική μάλιστα διάθεση για τον Ρωμαιοκαθολικισμό.

Μία από τις εγκυρότερες ερμηνείες του έργου καταγράφεται στη δισκογραφία για λογαριασμό της μεγάλης δισκογραφικής εταιρείας Deutsche Grammophon και πραγματοποιήθηκε στο Βερολίνο το 1968. Ο εμβληματικός Γερμανός αρχιμουσικός Eugen Jochum διευθύνει την Ορχήστρα και Χορωδία της Γερμανικής Όπερας του Βερολίνου, ενώ στα φωνητικά μέρη συμμετέχουν η σοπράνο Gundula Janowitz, ο τενόρος Gerhard Stolze και ο σπουδαίος βαρύτονος Dietrich Fischer-Dieskau. Η δεύτερη έκδοση του δίσκου το 1971 είναι εμπλουτισμένη και με το δεύτερο μέρος της τριλογίας, την καντάτα «Catulli Carmina» γραμμένη στο διάστημα 1940-1943 και βασισμένη σε ποιήματα του Λατίνου λυρικού ποιητή Κάτουλλου (Gaius Valerius Catullus, 1ος αι. π.Χ.). Η μουσική του έργου συντίθεται από απλές μελωδίες που συνδιαλέγονται με πολύπλοκα ρυθμικά σχήματα και έντονη χρήση κρουστών οργάνων. Στα φωνητικά μέρη έχουμε τη σοπράνο Arleen Auger και τον τενόρο Wieslaw Ochman.

Gustav Mahler: Συμφωνία αρ. 5 (Zubin Mehta)

Κλείνουμε το αφιέρωμά μας στον μεγάλο Αυστριακό συνθέτη Gustav Mahler (1860-1911) με μια σύντομη ματιά στην περίφημη 5η Συμφωνία του, σύνθεση της περιόδου 1901-1902 που ανήκει αναμφισβήτητα στις ακρώρειες της συμφωνικής φιλολογίας, έργο τολμηρό στη σύλληψη και την ολοκλήρωσή του, όπου ο συνθέτης αφήνει τον εύθραυστο ψυχισμό του να κατευθύνει το δημιουργικό του οίστρο και να τον οδηγήσει σε ένα πραγματικό αριστούργημα. Είναι αξιοσημείωτο άλλωστε ότι το μοναδικής μελωδικής ομορφιάς τέταρτο μέρος (Adagietto) έχει αξιοποιηθεί ως υπόκρουση σε πάμπολλες κινηματογραφικές σκηνές με πιο χαρακτηριστική την έντονη παρουσία του στην ταινία του Λουκίνο Βισκόντι «Θάνατος στη Βενετία» (1971), ενώ ολόκληρη η συμφωνία αποτελεί τη βάση της πρόσφατης ταινίας «Tar» (2022) με την καθηλωτική ερμηνεία της Κέιτ Μπλάνσετ.

Καθώς η σύνθεση του έργου μοιράστηκε σε δυο καλοκαίρια μεταξύ 1901 και 1902, απηχεί και τις αντίστοιχες ψυχολογικές μεταλλάξεις που βίωσε ο συνθέτης την περίοδο εκείνη, πρώτα μια μεγάλη περιπέτεια με την υγεία του που του άφησε έντονα ψυχικά τραύματα και στη συνέχεια μια φάση ψυχικής ανάτασης, αφού το δεύτερο καλοκαίρι έζησε το μεγάλο έρωτα με τη μετέπειτα σύζυγό του Άλμα Σίντλερ. Όλα αυτά λοιπόν αποτυπώνονται αδρά στην ανάπτυξη του έργου που ξεκινάει με ένα πένθιμο εμβατήριο (Trauermarsch) γραμμένο στον απόηχο της σοβαρής ασθένειας που τον είχε οδηγήσει στα πρόθυρα του θανάτου, το οποίο ακολουθείται από μια εκρηκτική αντίδραση με το θυελλώδες δεύτερο μέρος (Sturmisch bewegt), μια συγκλονιστική πραγματικά συμφωνική σελίδα απόλυτης δραματικής κορύφωσης. Στη συνέχεια έρχεται ένα περίτεχνο μακροσκελές Scherzo που αποτελεί μια γκροτέσκο υπόμνηση του παραδοσιακού αυστριακού λέντλερ και του βιεννέζικου βαλς κι αμέσως μετά το υπέροχο Adagietto που θα μπορούσε να ερμηνευτεί και ως ερωτική εξομολόγηση, αλλά και ως μια λυρική γέφυρα ανάμεσα στη δοκιμασία και στην ψυχική ανάταση. Το έργο ολοκληρώνεται με ένα εκτενές Rondo που αναπτύσσεται αντιστικτικά και λειτουργεί ως ένα είδος ανακεφαλαίωσης των διακυμάνσεων που διατρέχουν τα προηγούμενα μέρη καταλήγοντας σε μια λυτρωτική κατάφαση στη ζωή. 

Από τις αμέτρητες δισκογραφικές καταγραφές του μεγάλου αυτού έργου έχω επιλέξει μία εξαιρετική ηχογράφηση που πραγματοποιήθηκε στο Λος Άντζελες τον Απρίλιο του 1976. Ο διάσημος Ινδός αρχιμουσικός Zubin Mehta διευθύνει τη Φιλαρμονική Ορχήστρα του Λος Άντζελες καταφέρνοντας να αποδώσει με απόλυτη διαύγεια και δύναμη όλο τον ηχοχρωματικό πλούτο του έργου.

Gustav Mahler: Συμφωνία αρ. 1 «Ο Τιτάν» (Rafael Kubelik)

Συνεχίζοντας με τον μεγάλο Αυστριακό συνθέτη Gustav Mahler (1960-1911) θα ήθελα να σταθώ στις δυο αγαπημένες μου από τις εννέα συνολικά ολοκληρωμένες Συμφωνίες που μας κληροδότησε, την πρώτη και την πέμπτη. 

Η Συμφωνία αρ.1 λοιπόν του Μάλερ, γνωστή και με το προσωνύμιο «Ο Τιτάν» (από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Γερμανού συγγραφέα Johann Paul Friedrich Richter), άρχισε να γράφεται στο Κάσσελ (Έσση) της Γερμανίας το 1884 και ολοκληρώθηκε στη Λειψία το 1888, ενώ η πρώτη επίσημη παρουσίαση έγινε τον επόμενο χρόνο στη Βουδαπέστη, αν και δέκα χρόνια αργότερα ο συνθέτης προχώρησε σε αναθεώρηση της αρχικής ενορχήστρωσης αφαιρώντας το δεύτερο από τα πέντε αρχικά μέρη του έργου που έφερε τον τίτλο «Blumine» (Άνθιση), για να καταλήξει στην τελική μορφή των τεσσάρων μερών που επισημαίνονται με αναλυτικούς τίτλους στη γερμανική γλώσσα ως εξής: i. Langsam. Schleppend (αργή εισαγωγή που εικονίζει το ξύπνημα της φύσης με τον ερχομό της αυγής), ii. Kräftig bewegt (ένα ζωηρό μέρος σε ύφος παραδοσιακού αυστριακού χορού), iii. Feierlich und gemessen, ohne zu schleppen (ένα μελαγχολικό εμβατήριο βασισμένο σε μια δημοφιλή παιδική μελωδία), iv. Stürmisch bewegt (ένα θυελλώδες κι εκρηκτικό φινάλε που συγκρούεται μετωπικά με τη μελαγχολική διάθεση του υπόλοιπου έργου καταλήγοντας σε έναν θριαμβευτικό επίλογο).

Το έργο ανήκει στην κατηγορία της προγραμματικής μουσικής, αν και το αφηγηματικό του πλαίσιο δεν αφορά τον αισθητό κόσμο, αλλά τον έντονο ψυχικό παρορμητισμό του συνθέτη που διατρέχει μια ευρεία κλίμακα συναισθημάτων, από την τραγωδία ως την ειρωνεία, τον κυνισμό και τον αυτοχλευασμό. Μέρος της μελωδικής βάσης του έργου αντλείται από τον μεγάλο κύκλο «Τραγούδια ενός οδοιπόρου» (Lieder eines fahrenden Gesellen) εγκαινιάζοντας έτσι μια προσφιλή τακτική του συνθέτη με συχνές αυτοαναφορές σε άλλες συνθέσεις του.

Μία από τις αρτιότερες δισκογραφικές καταγραφές του έργου είναι αυτή που εκδόθηκε το 1968 από τη μεγάλη γερμανική εταιρεία Deutche Grammophon με τον σπουδαίο Τσέχο αρχιμουσικό Rafael Kubelik να διευθύνει τη Συμφωνική Ορχήστρα της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας, της οποίας διετέλεσε διευθυντής σχεδόν για μια εικοσαετία (1961-1978). Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 1967 στην αίθουσα Herkules-Saal του Μονάχου και αποτελεί μέρος της ολοκληρωμένης εγγραφής όλων των Συμφωνιών του Μάλερ που εκδόθηκε το 1971.