Ανδρέας Κάλβος: Έκδοση «Καθημερινής» (2014)

Κλείνοντας αυτό τον αφιερωματικό κύκλο στους ποιητές του Μεγάλου Αγώνα δε θα μπορούσαμε να παραλείψουμε έναν ακόμη κορυφαίο εκπρόσωπο της Επτανησιακής Σχολής, συντοπίτη και σχεδόν συνομήλικο του εθνικού μας ποιητή, έναν εμβληματικό δημιουργό που το μικρό σε όγκο ποιητικό του έργο το αφιέρωσε εξολοκλήρου στην Επανάσταση του 1821 και στην ασίγαστη νοσταλγία του για την αγαπημένη του πατρίδα ζώντας ο ίδιος το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του σε ξένους τόπους, όπως η Ιταλία, η Ελβετία, η Γαλλία και η Αγγλία, όπου άλλωστε και πέθανε.

Ο λόγος φυσικά για τον ζακυνθινό ποιητή Ανδρέα Κάλβο (1792-1869), ο οποίος ξεκίνησε την ενασχόλησή του με το λόγο συνθέτοντας κάποια πρωτόλεια ιταλικά ποιήματα, μεταξύ των οποίων κι έναν ύμνο για τον Ναπολέοντα που ωστόσο αργότερα αποκήρυξε θυμίζοντας την αντίστοιχη ενέργεια του Μπετόβεν με τη σύνθεση της «Ηρωικής Συμφωνίας» που αρχικά ήταν αφιερωμένη στον Ναπολέοντα, πριν αυτός εκδηλώσει τις δικτατορικές ηγεμονικές του διαθέσεις διαψεύδοντας τα οράματα της Γαλλικής Επανάστασης. Το ελληνικό έργο του Κάλβου αριθμεί μόλις είκοσι επίσημα ποιήματα («Ωδές») που συγκροτούν ένα corpus δομημένο σε δύο διαδοχικές ποιητικές συλλογές των δέκα ποιημάτων η καθεμιά με τίτλους Η Λύρα (Γενεύη, 1824) και Λυρικά (Παρίσι, 1826). Πρόκειται για ποιήματα πύρινου πατριωτικού τόνου εμπνευσμένα από τον απελευθερωτικό αγώνα των συμπατριωτών του και γραμμένα την εποχή που η Επανάσταση βρισκόταν εν εξελίξει.

Στο πλαίσιο της εξαιρετικής σειράς Έλληνες Ποιητές που προσέφερε το 2014 η εφημερίδα Καθημερινή εκδόθηκε και ο αφιερωματικός τόμος για τον Ανδρέα Κάλβο σε μορφή βιβλίου 120 περίπου σελίδων που περιλαμβάνει μιαν άκρως εμπεριστατωμένη εργοβιογραφία και ανθολογία του ποιητή υπογεγραμμένη από τον Ευριπίδη Γαραντούδη, καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ο τόμος συνοδεύεται και από ένθετο ψηφιακό δίσκο με αναγνώσεις ποιημάτων του Κάλβου. Περιλαμβάνονται συνολικά οκτώ ποιήματα («Ο φιλόπατρις», «Εις θάνατον», «Εις τον Ιερόν Λόχον», «Τα ηφαίστεια», «Εις Σάμον», «Εις Σούλι», «Πρόλογος», «Ο ωκεανός»). Τα έξι πρώτα ποιήματα απαγγέλλει με πολύ εκφραστικό τόνο ο καλός ηθοποιός Δημήτρης Καταλειφός, ενώ τα άλλα δύο ο καθηγητής Ευριπίδης Γαραντούδης.

Διονύσιος Σολωμός: Έκδοση «Καθημερινής» (2014)

Θα επικεντρώσουμε τη σημερινή μας παρουσίαση αποκλειστικά στον εθνικό μας ποιητή και δημιουργό του Εθνικού Ύμνου της πατρίδας μας, τον Διονύσιο Σολωμό (1798-1857) που μας κληροδότησε αθάνατα μνημεία λόγου, όπως οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», η «Γυναίκα της Ζάκυθος» και ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν», έναν ποιητή πάντως που ανατράφηκε με ιταλική κυρίως παιδεία και κατείχε την ιταλική ως μητρική του γλώσσα συνηθίζοντας μάλιστα πολλά ποιήματά του να τα συνθέτει πρώτα σ' αυτή τη γλώσσα και στη συνέχεια να τα μεταγλωττίζει ο ίδιος στα ελληνικά!

Το 2014 η εφημερίδα Καθημερινή προσέφερε στους αναγνώστες της μια μεγάλη ποιητική σειρά με γενικό τίτλο Έλληνες Ποιητές αφιερωμένη στους κορυφαίους δημιουργούς του ποιητικού λόγου από την εποχή του Κάλβου και του Σολωμού ως τη Μεταπολεμική Γενιά του Μανώλη Αναγνωστάκη και του Τάσου Λειβαδίτη. Στο πλαίσιο λοιπόν της εξαίρετης αυτής σειράς διανεμήθηκε και ένα αφιέρωμα στον Διονύσιο Σολωμό σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου (140 σελίδων) με ένθετο ψηφιακό δίσκο. Την επιμέλεια των κειμένων και την ανθολόγηση των ποιημάτων του Διονυσίου Σολωμού έκανε ο δημοσιογράφος Μιχάλης Ν. Κατσιγέρας (1946-2018), ο γνωστός «Φιλίστωρ» της εφημερίδας, συγγράφοντας για την έκδοση μιαν άκρως ενδιαφέρουσα και εκτενή εισαγωγή για το βίο και το έργο του μεγάλου μας ποιητή.

Ο ένθετος ψηφιακός δίσκος μας χαρίζει μερικές μελοποιημένες στιγμές από την ποίηση του Σολωμού διαχρονικού χαρακτήρα, αφού διατρέχουν σχεδόν δύο αιώνες μουσικής από τον 19ο αιώνα και δώθε, κυρίως με Επτανήσιους συνθέτες, δηλαδή τους Ζακυνθινούς Παύλο Καρρέρ (1829-1896), Γεώργιο Δελλαπόρτα (1867-1919), Ιωάννη Τσακασιάνο (1853-1908), Σπύρο Καψάσκη (1909-1967) και Τίμο Αρβανιτάκη (γενν. 1947), τον Κερκυραίο Νικόλαο Μάντζαρο (1795-1896), αλλά και άλλους λόγιους συνθέτες μας, όπως ο Θεόδωρος Σπάθης (1883-1943) και Θεόδωρος Καζάσογλου (1908-1984). Λόγιες μελωδίες, αλλά και ζακυνθινές σερενάτες ηχογραφημένες σε διαφορετικούς χρόνους συνιστούν το σώμα του μουσικού αυτού απανθίσματος. Τραγουδούν διάφοροι λυρικοί ερμηνευτές, όπως ο διάσημος βαρύτονος Κώστας Πασχάλης, η μεσόφωνος Κική Μορφονιού και ο τενόρος Σταύρος Μπερής. Συμμετέχει επίσης ως αφηγητής στον κατά Καζάσογλου «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» ο μεγάλος ηθοποιός Δημήτρης Μυράτ. Μαζί τους η ιστορική Χορωδία και Μαντολινάτα του Σπύρου Καψάσκη και το σύγχρονο μουσικό σύνολο Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος.

Ρήγας Φεραίος, Διονύσιος Σολωμός: Εις μνήμην (1999)

Άλλη μια δισκογραφική «συνάντηση» του Ρήγα με τον Σολωμό μας προσφέρει μια έκδοση της Lyra σε παραγωγή του Τρίτου Προγράμματος της ΕΡΤ με τίτλο «Ρήγας-Σολωμός: Εις μνήμην» που κυκλοφόρησε το 1999 με αφορμή τη επέτειο των 200 χρόνων από το θάνατο του Ρήγα Φεραίου ή Βελεστινλή (1757-1798) και τη γέννηση του Διονυσίου Σολωμού (1798-1857), η οποία ήρθε ως συνέχεια της έκδοσης ειδικού επετειακού βιβλίου με τον ίδιο τίτλο μέσα στο 1998.

Ο δίσκος αποτελεί καταγραφή ηχογραφημένου μουσικοποιητικού δρώμενου, που παρουσιάστηκε την Παρασκευή 29 Μαΐου 1998 στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού ενταγμένο σε ένα ευρύτερο πλαίσιο εορταστικών εκδηλώσεων γα τα 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα και από τη γέννηση του Σολωμού. Η παράσταση αυτή αποτελούσε έναν ισορροπημένο συνδυασμό λόγου (επικεντρωμένου στον αγώνα για την ελευθερία) και μουσικής (δημώδους και έντεχνης). Τη μουσική υπογράφουν σημαντικοί λόγιοι συνθέτες μας, όπως ο Αντώνιος Σιγάλας, ο Νικόλαος Μάντζαρος, ο Σπυρίδων Ξύνδας, ο Παύλος Καρρέρ και οι νεότεροι Δημήτρης Λάγιος και Γιώργος Τσαγκάρης.

Το πλούσιο αυτό υλικό απέδωσαν οι λυρικοί τραγουδιστές Μάρθα Αράπη (υψίφωνος), Διονύσης Τρούσσας (βαρύτονος) και Ελένη Λιώνα (μεσόφωνος), καθώς και η παραδοσιακή ερμηνεύτρια Κατερίνα Παπαδοπούλου και οι ηθοποιοί Κάτια Δανδουλάκη, Εύα Κοταμανίδου, Γιάννης Φέρτης και Μηνάς Χατζησάββας, ενώ συνέπραξαν η Δημοτική Συμφωνική Ορχήστρα Αθηνών υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Τσαγκάρη, η Ανδρική Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπέρη, το Παραδοσιακό Σύνολο Αρχείου Ελληνικής Μουσικής, η Παιδική Χορωδία του Τρίτου Προγράμματος και το φωνητικό σύνολο Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος. Στο πιάνο ο Φρίξος Δ. Μόρτζος.  Μέρος του υλικού περιέχεται και στο δίσκο «Ρήγας-Σολωμός: 200 Χρόνια» που παρουσιάσαμε χθες.

Ρήγας Βελεστινλής, Διονύσιος Σολωμός: 200 Χρόνια (1998)

Το 1998 ήταν ένα επετειακό έτος αφιερωμένο σε δυο μεγάλες μορφές του ελληνισμού που υπηρέτησαν την πατριωτική ιδέα μέσα από το ποιητικό τους έργο. Τη χρονιά λοιπόν εκείνη συμπληρώθηκαν 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα Βελεστινλή (1757-1798) και τη γέννηση του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού (1798-1857). Είναι χαρακτηριστικό ότι το άθροισμα του βίου αυτών των δύο εμβληματικών μορφών, από τη γέννηση του Ρήγα (1757) ως το θάνατο του Σολωμού (1857) μας δίνει έναν πλήρη αιώνα ζωής, λες και έγινε μια μεταφυσική μετακένωση της επαναστατικής γραφής του πρώτου στον ποιητή των «Ελεύθερων πολιορκημένων» κατά τη στιγμιαία «συνάντησή» τους σ' αυτόν τον κόσμο! Πάντως η επέτειος των 200 χρόνων τιμήθηκε γενναιόδωρα από την ελληνική δισκογραφία, καθώς εκείνη τη χρονιά (ή την αμέσως επόμενη) κυκλοφόρησαν πάμπολλες αφιερωματικές εκδόσεις βασισμένες στον ποιητικό και μελοποιημένο λόγο των δύο αυτών μορφών, όπως το σημαντικό άλμπουμ «Καντάτα Ελευθερίας» του Χρήστου Λεοντή ή ο «Θούριος» του Ρήγα που είδαμε μόλις χθες. Κι ακριβώς στην ίδια γραμμή θα συνεχίσουμε και σήμερα παρουσιάζοντας κατά σειρά δύο ακόμη ανάλογου περιεχομένου επετειακές εκδόσεις.

Η πρώτη έχει ακριβώς αυτόν τον τίτλο: «Ρήγας Φεραίος - Διονύσιος Σολωμός: 200 Χρόνια», με την επισήμανση ότι ο χρονικός προσδιορισμός των 200 χρόνων αναφέρεται στο θάνατο του Ρήγα και στη γέννηση του Σολωμού που συνέβησαν την ίδια χρονιά. Πρόκειται για ένα ψηφιακό άλμπουμ εξαιρετικού ενδιαφέροντος ως προς το περιεχόμενο και ιδιαίτερα επιμελημένο ως προς την παραγωγή του που εκδόθηκε από την Εμπορική Τράπεζα το 1998 και είναι μοιρασμένο δε δύο ενότητες αντίστοιχες με τους δύο ποιητές. Η ενότητα του Ρήγα αναπτύσσεται σε πέντε μέρη που καλύπτουν αποσπασματικά τα γνωστότερα επαναστατικά του ποιήματα, όπως ο «Θούριος» που αποδίδεται με βάση τη μουσική καταγραφή του συνθέτη Ιωάννη Δ. Μαργαζιώτη, ο «Πατριωτικός ύμνος» (ή «Όλα τα έθνη πολεμούν»), το «Δεύτε παίδες των Ελλήνων» τραγουδισμένο πάνω στη μελωδία της «Μασσαλιώτιδας», το «Τι καρτερείτε φίλοι κι αδελφοί» (το ποίημα αυτό από κάποιους αποδίδεται στον Στέφανο Κανέλλο) με μουσική του Ελβετού συνθέτη Hans Georg Nagely (1773-1836) και το «Ο καιρός αδελφοί της Ελευθερίας φτάνει» που αποδίδεται και στον ιστορικό (και πρωθυπουργό) Σπυρίδωνα Τρικούπη.

Πιο εκτενής είναι η αφιερωματική ενότητα στον Διονύσιο Σολωμό που περιλαμβάνει δεκαπέντε συνολικά μέρη, από τα οποία τα ένδεκα καλύπτουν τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» μελοποιημένο από τον Κερκυραίο συνθέτη Νικόλαο Μάντζαρο (1795-1872). Περιλαμβάνεται επίσης μια μελοποιημένη από άγνωστο δημιουργό απόδοση του ελεγειακού ποιήματος «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη», καθώς επίσης και όμορφες μελοποιήσεις μερικών άλλων ποιημάτων του Σολωμού μη επαναστατικού περιεχομένου, όπως η πολυτραγουδισμένη «Ξανθούλα» (εδώ με μουσική αγνώστου δημιουργού), η «Φαρμακωμένη» σε μουσική του Ζακυνθινού συνθέτη  Παύλου Καρρέρ (1829-1896) και «Η Αυγούλα πού να 'ναι» σε μουσική του επίσης Κερκυραίου συνθέτη Σπυρίδωνος Ξύνδα (1812/14-1896).

Όλα τα έργα ερμηνεύονται από τη Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπέρη. Στο πιάνο συνοδεύει ο Φρίξος-Διονύσης Μόρτζος, ενώ τα σόλο φωνητικά μέρη αποδίδουν οι Στέλιος Ζαμπετάκης, Ανδρέας Κουρκούτης και Νίκος Μαυροειδής. Η έκδοση είναι ιδιαίτερα επιμελημένη με πλούσιο πληροφοριακό υλικό που επιμελήθηκε ο Γιώργος Κωνστάντζος (1950-2023), διδάκτωρ του Ιονίου Πανεπιστημίου και ιδρυτικό μέλος του συλλόγου Αρχείο Ελληνικής Μουσικής. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε το υπερσύγχρονο ηχογραφικό κέντρο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.

Ρήγας Βελεστινλής: Θούριος (1998)

Το πρόσφατο αφιέρωμά μας στο «Άξιον Εστί», συνδυασμένο μάλιστα και με τα εμβληματικά έργα «Πνευματικό Εμβατήριο» και «Ρωμιοσύνη» του Μίκη Θεοδωράκη, θα μπορούσε να εκληφθεί και ως τιμητικό προανάκρουσμα για την επέτειο της 25ης Μαρτίου και του μεγάλου ξεσηκωμού του 1821 που οδήγησε στη γέννηση του νεότερου ελληνικού κράτους.

Απολύτως φυσιολογικά λοιπόν μπορούμε να περάσουμε τώρα σε δυο μεγάλες πνευματικές μορφές που έχουν συνδέσει το έργο τους με την εθνική παλιγγενεσία, μία προεπαναστατική και μία σύγχρονη της Επανάστασης. Στην πρώτη περίπτωση ανήκει ο Ρήγας Βελεστινλής και στη δεύτερη ο Διονύσιος Σολωμός. Δίνουμε λοιπόν το προβάδισμα στον Ρήγα για ιστορικούς λόγους, αφού ανήκει στη φωτισμένη εκείνη γενιά λογίων του έθνους που αφιέρωσαν τη ζωή και το έργο τους στην πνευματική αφύπνιση των ραγιάδων χτίζοντας έτσι την ελληνική εκδοχή του «διαφωτισμού» που είχε λάμψει στο ευρωπαϊκό στερέωμα καθ' όλη τη διάρκεια του 18ου αιώνα.

Ο Ρήγας Βελεστινλής ή  Φεραίος (1757-1798) αποτελεί - μαζί με τον Αδαμάντιο Κοραή - τη σημαντικότερη προδρομική μορφή της Επανάστασης του 1821. Έζησε έναν περιπετειώδη βίο μετακινούμενος ασταμάτητα από τη γενέτειρά του, το Βελεστίνο του Βόλου, στη Ζαγορά, στα Αμπελάκια, στο Λιτόχωρο, στο Άγιο Όρος και κατόπιν στην Κωνσταντινούπολη, στο Βουκουρέστι, στη Βιέννη, στην Τεργέστη και τελικά στο Βελιγράδι, όπου και βρήκε μαρτυρικό θάνατο με απαγχονισμό. Το έργο του στο μεγαλύτερο μέρος του έχει οραματικό χαρακτήρα και διαπνέεται από τις ιδέες του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης. Ξεχωριστή θέση στο έργο αυτό κατέχει ο περίφημος «Θούριος», ένα μακροσκελές επικό ποίημα με πατριωτικό και επαναστατικό περιεχόμενο  που γράφτηκε το 1797 και διαδόθηκε αστραπιαία από στόμα σε στόμα σε όλο τον σκλαβωμένο ελληνισμό, ενώ η συνοδευτική του μελωδία, γραμμένη από άγνωστο δημιουργό, πέρασε στο θησαυροφυλάκιο της παραδοσιακής μας κληρονομιάς τραγουδισμένη με παραλλαγές σε όλες της γωνιές του ελληνισμού.

Η έκδοση του «Θουρίου» από την Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης "Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα" κυκλοφόρησε το 1998 ως επετειακό αφιέρωμα για τα 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα και φέρει την υπογραφή του Πρωτοπρεσβύτερου π. Χρήστου Δ. Κυριακόπουλου, ο οποίος επωμίστηκε τη μουσική επιμέλεια, τη διδασκαλία του υλικού και τη διεύθυνση των ορχηστρικών και χορωδιακών συνόλων που το αποδίδουν. Το άλμπουμ περιλαμβάνει μια σειρά από παραλλαγές της μελωδίας του «Θουρίου» συνδυασμένες με άλλες προεπαναστατικές μελωδίες, οργανικές ή φωνητικές, ανώνυμων δημιουργών από διάφορα ελληνικά μέρη (Ήπειρος, Θεσσαλία, Θράκη, Χαλκιδική), καθώς και δημώδεις μελωδίες του παλιού ιεροψάλτη και μουσικού Αντώνιου Σιγάλα (19ος αι.), ο οποίος μας κληροδότησε πληθώρα μελοποιημένων εκκλησιαστικών ύμνων.

Μίκης Θεοδωράκης, Γιώργος Νταλάρας: Το Άξιον Εστί / Ρωμιοσύνη (2006)

Ολοκληρώνουμε σήμερα αυτόν τον ευρύ κύκλο των δισκογραφικών καταγραφών του «Άξιον Εστί», αυτού του αγέραστου αριστουργήματος που μας χάρισε η ποιητική έμπνευση του Οδυσσέα Ελύτη και η μουσική ιδιοφυία του Μίκη Θεοδωράκη. Σειρά λοιπόν έχει άλλη μια ζωντανή ηχογράφηση του έργου, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών στις 10 και 11 Νοεμβρίου 2005 με αφορμή τα ογδοηκοστά γενέθλια του συνθέτη. Όπως και η έκδοση του 2002 που είδαμε χθες, και πάλι έχουμε ένα πρόγραμμα με δύο μεγάλες συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη, με την εμβληματική «Ρωμιοσύνη» να συνοδεύει το κύριο μέρος του προγράμματος που ανήκε στον «Άξιον Εστί».

Η «Ρωμιοσύνη» γράφτηκε από τον συνθέτη το 1966 πάνω σε επιλεγμένους στίχους από την ποιητική συλλογή «Αγρύπνια» του Γιάννη Ρίτσου που εκδόθηκε το 1954. Η πρώτη εκτέλεση του έργου πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα του "Κάστρου" στην Αθήνα στις 25 Φεβρουαρίου 1966 με σολίστ τον Γρηγόρη Μπιθικώτση συνοδευόμενο από τη Λαϊκή Ορχήστρα του Γιάννη Διδίλη υπό τη διεύθυνση του συνθέτη και με τους ίδιους συντελεστές στη συνέχεια ηχογραφήθηκε και κυκλοφόρησε σε δίσκου από την Columbia. Στην καινούργια εκτέλεση του έργου σολίστ ήταν ο Γιώργος Νταλάρας, ενώ ο ηθοποιός Γιώργος Κιμούλης διάβαζε εμβόλιμα αποσπάσματα από το ποιητικό έργο.

Η εκτέλεση του «Άξιον Εστί» με επικεφαλής και πάλι τον Γιώργο Νταλάρα ήταν η δεύτερη ζωντανή με τον ίδιο ερμηνευτή, αφού είχε προηγηθεί η γνωστότερη εκτέλεση του 1988 στο Ηρώδειο. Συμμετείχε επίσης ο βαρύτονος Τάσης Χριστογαννόπουλος στο ρόλο του ψάλτη, ενώ ο Γιώργος Κιμούλης απήγγειλε τα τρία «αναγνώσματα» του έργου.

Στην εκτέλεση των δύο έργων έλαβε μέρος η Λαϊκή Ορχήστρα "Μίκης Θεοδωράκης" και η Ορχήστρα Σύγχρονης Μουσικής της ΕΡΤ , την οποία διηύθυνε ο αρχιμουσικός Ανδρέας Πυλαρινός. Έλαβαν επίσης μέρος η Χορωδία της ΔΕΗ υπό τη διεύθυνση του Κωστή Κωνσταντάρα, η Χορωδία του Δήμου Αθηναίων υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπερή και η Νεανική Χορωδία του Λεοντείου Λυκείου Νέας Σμύρνης υπό τη διεύθυνση της Κατερίνας Βασιλικού.

Μπορεί λοιπόν να κλείνουμε εμείς εδώ τον κύκλο του «Άξιον Εστί», αλλά η αλήθεια είναι ότι το έργο δεν έπαψε ποτέ να παίζεται δημόσια και να δοκιμάζουν να αναμετρηθούν μαζί του καλλιτέχνες όλου του φάσματος του ελληνικού τραγουδιού. Άλλωστε η μεγάλη αυτή αλυσίδα των αλλεπάλληλων εκτελέσεων ξεκίνησε ήδη αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση, όταν ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης μαζί με τον συνθέτη επανέφεραν το έργο στο προσκήνιο σε μια μεγάλη συναυλία που πραγματοποιήθηκε στο Λυκαβηττό το 1977. Ακολούθησαν εκτελέσεις με τον Μανώλη Μητσιά, τον Σταμάτη Κόκοτα, τον Δημήτρη Μπάση, τον Κώστα Μακεδόνα, αλλά και τον ...Σάκη Ρουβά (2015) σε μια εντελώς άστοχη έμπνευση που είχε σκοπό να τιμηθούν τα ενενηκοστά γενέθλια του μεγάλου συνθέτη!

Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννης Κότσιρας: Το Άξιον Εστί / Πνευματικό Εμβατήριο (2002)

Η επισκόπηση των δισκογραφικών φανερωμάτων του «Άξιον Εστί» συνεχίζεται με άλλη μια ζωντανή ηχογράφηση του έργου, τη δεύτερη ιστορικά που πραγματοποιήθηκε στο Ηρώδειο, όπου για πρώτη φορά το 1988 ο Μίκης Θεοδωράκης είχε παρουσιάσει το έργο  με τη φωνή του Γιώργου Νταλάρα. Αυτή τη φορά εμπιστεύτηκε μια διαφορετική «λαϊκή» φωνή που ο ίδιος τουλάχιστον θεωρούσε αντάξια ενός τόσο απαιτητικού έργου. Πρόκειται για τον Γιάννη Κότσιρα που τότε ακόμη - καθώς η συναυλία πραγματοποιήθηκε στις 21 Μαΐου 2001 - βρισκόταν στην αρχή της καριέρας του, αν και ήδη είχε κατακτήσει μια ευρύτατη δημοφιλία με τα τραγούδια της Ευανθίας Ρεμπούτσικα και του Παναγιώτη Καλαντζόπουλου.

Η συναυλία λοιπόν αυτή στο Ηρώδειο ήταν μοιρασμένη σε δυο μεγάλες ενότητες, καθεμιά από τις οποίες περιλάμβανε κι ένα μεγάλο έργο μελοποιημένης ποίησης του Μίκη Θεοδωράκη. Το πρώτο μέρος ήταν αφιερωμένο στο «Πνευματικό Εμβατήριο», καταγραμμένο και ως «Αρκαδία V», που συνέθεσε ο Μίκης το 1969 κατά την περίοδο του κατ' οίκον περιορισμού του στο ορεινό χωριό Ζάτουνα της Αρκαδίας. Το έργο είναι βασισμένο στην επική ποιητική σύνθεση του Άγγελου Σικελιανού κι εκδόθηκε το 1945, όταν η Ελλάδα έβγαινε από τη λαίλαπα της γερμανικής κατοχής αναζητώντας απεγνωσμένα μια ελπίδα για αναγέννηση. Το μελοποιημένο έργο ηχογραφήθηκε για πρώτη φορά το καλοκαίρι του 1970 στο Λονδίνο με παρόντα τον ελεύθερο πλέον συνθέτη και πρώτους ερμηνευτές τη Μαρία Φαραντούρη, τον Αντώνη Καλογιάννη και τον Γιάννη Θεοχάρη. Στην εκτέλεση του 2001 εκτός από τον Γιάννη Κότσιρα, έλαβαν μέρος ο βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και η μεσόφωνος Ιωάννα Φόρτη, ενώ τη διεύθυνση της ορχήστρας είχε ο Ανδρέας Πυλαρινός.

Το δεύτερο μέρος της συναυλίας στο Ηρώδειο ήταν αφιερωμένο στο «Άξιον εστί», το μελοποιημένο αριστούργημα του Οδυσσέα Ελύτη που αριθμούσε ήδη πάμπολλες εκτελέσεις τα προηγούμενα χρόνια, ελληνικές και ξένες, στις οποίες ήρθε να προστεθεί και η συγκεκριμένη με τον Γιάννη Κότσιρα στο ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή, τον Ανδρέα Κουλουμπή στο ρόλο του ψάλτη και τον Γιάννη Φέρτη στο ρόλο του αφηγητή. Την Ορχήστρα "Μίκης Θεοδωράκης" διηύθυνε ο ίδιος ο Μίκης, ενώ συμμετείχε η Χορωδία της ΕΡΤ υπό τη διεύθυνση του Αντώνη Κοντογεωργίου, η Ανδρική Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας, η Νεανική Χορωδία του Λεοντείου Λυκείου της Νέας Σμύρνης και η Χορωδία του Λυκείου Ελληνίδων. Στο φινάλε της συναυλίας ο ίδιος ο Μίκης ερμήνευσε τα δυο εμβληματικά τραγούδια του «Άξιον Εστί» («Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ», «Ένα το χελιδόνι»).

Σημειώνει ο Μίκης στο εσώφυλλο της έκδοσης: «Το "Πνευματικό Εμβατήριο" και το "Άξιον Εστί" κυκλοφορούν με νέους ερμηνευτές. Είναι η τρίτη, αν δεν κάνω λάθος, ελληνική έκδοση του έργου μέσα σε σαράντα περίπου χρόνια κι αυτό το γεγονός από μόνο του δείχνει τη σημασία, το βάρος και την ευθύνη του εγχειρήματος. Θέλω να υπογραμμίσω και να εξάρω την παρουσία του Γιάννη Κότσιρα χωρίς φυσικά να υποτιμώ την αξία και τη συμβολή των άλλων συντελεστών. Όμως ο ρόλος του Λαϊκού Τραγουδιστή υπήρξε και είναι ρόλος – κλειδί γι’ αυτά τα δύο Λαϊκά Ορατόρια ακριβώς γιατί αφ’ ενός επιβεβαιώνει με τον καλλίτερο τρόπο την πεμπτουσία του λαϊκού μουσικού στοιχείου και αφ’ ετέρου τα «παντρεύει» μέσω της μαγείας που εξασκεί η γνήσια λαϊκή φωνή και ερμηνεία με το πλατύ κοινό της χώρας μας. Μετά τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τον Γιώργο Νταλάρα έρχεται τώρα να σταθεί στο πλάι τους άξιος συνεχιστής ο Γιάννης Κότσιρας».

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (Πανεπιστήμιο Κρήτης, 1999)

Στις 31 Μαΐου 1996 επί πρυτανείας του αείμνηστου καθηγητή Γιώργου Γραμματικάκη το Πανεπιστήμιο Κρήτης απένειμε το Χρυσό Μετάλλιο του ιδρύματος στον μεγάλο Έλληνα συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη τιμώντας τα 70 χρόνια του (που είχαν συμπληρωθεί την προηγούμενη χρονιά), ενώ ένα μήνα αργότερα, την 1η Ιουλίου, το ίδιο πανεπιστήμιο είχε την πρωτοβουλία μιας μεγάλης συναυλίας αφιερωμένης στον συνθέτη. Επιλέχθηκε το εμβληματικό έργο «Το Άξιον Εστί» σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, το οποίο εκτελέστηκε στο Κηποθέατρο Νίκος Καζαντζάκης του Ηρακλείου, ενώ την επόμενη ημέρα η συναυλία επαναλήφθηκε και στο Θέατρο Ερωφίλη του Ρεθύμνου.

Πρόκειται για μία μάλλον άγνωστη εκτέλεση του σπουδαίου έργου, η οποία ωστόσο απέσπασε την απόλυτη επιδοκιμασία του συνθέτη που την κατέταξε στις τρεις καλύτερες του έργου του (μαζί με την ιστορική πρώτη του 1964 και τη ζωντανή εκτέλεση στο Ηρώδειο το 1988). Την ευθύνη της συναυλίας είχε η Χορωδία Φραγκίσκος Λεονταρίτης του Πανεπιστημίου Κρήτης υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Ψαρουδάκη, ενώ συνέπραξαν η Μικτή Χορωδία του Δήμου Ηρακλείου (διευθυντής ο Γιάννης Κιαγιαδάκης) και η Μικτή Χορωδία του Δήμου Ρεθύμνου (διευθυντής ο Μπάμπης Πραματευτάκης). Στο ρόλο του τραγουδιστή ο Γιώργος Χυντηράκης, ψάλτης ο σπουδαίος βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και αφηγητής ο Βαγγέλης Στεφανάκης. Τη Μικρή Συμφωνική Ορχήστρα διηύθυνε ο Μύρων Μιχαηλίδης, τότε καλλιτεχνικός διευθυντής του Πολιτιστικού Κέντρου Ηρακλείου. Μπουζούκι έπαιξαν ο Γιάννης Λυδάκης και ο Μανώλης Ταμπακάκης, σαντούρι ο Πέτρος Ταμπούρης, κιθάρα ο Νίκος Παπακωνσταντίνου, κρουστά ο Γιώργος Παντερμαράκης και πιάνο ο David McClurkin.

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (1988)

Το «Άξιον Εστί» των Μίκη Θεοδωράκη και Οδυσσέα Ελύτη αξιώθηκε και μιας μεγάλης σειράς «ελληνικών» επανεκτελέσεων ζωντανά ηχογραφημένων παρουσία κοινού είτε στο Ηρώδειο, είτε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, είτε και σε πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. 

Από τις επανεκτελέσεις αυτές η πρώτη και γνωστότερη είναι αυτή που ηχογραφήθηκε στο Θέατρο Ηρώδου του Αττικού στις 17 Σεπτεμβρίου 1988 σε μια συναυλία που έδωσε ο Μίκης Θεοδωράκης με σκοπό να ενισχύσει οικονομικά την προσπάθεια ανέγερσης νέου Μουσείου της Ακρόπολης, έργο ζωής της τότε υπουργού πολιτισμού Μελίνας Μερκούρη. Μάλιστα η Μελίνα μεσολάβησε να παραχωρηθεί ο ιερός χώρος του Ηρωδείου στον μεγάλο συνθέτη, κάτι θα γινόταν για πρώτη φορά για «αριστερό» καλλιτέχνη, αφού ο χώρος αυτός στο παρελθόν ήταν διαθέσιμος αποκλειστικά και μόνο για καλλιτέχνες του συντηρητικού ιδεολογικού χώρου! Τον είχαν άλλωστε αρνηθεί ευθέως στον Μίκη παλιότερα αναγκάζοντάς τον να δηλώσει σε διεθνή μέσα ενημέρωσης ότι θα εγκατέλειπε την Ελλάδα, πράγμα που ενόχλησε αφάνταστα την τότε κυβέρνηση που έσπευσε ως αντάλλαγμα να του παραχωρήσει το θέατρο Λυκαβηττού! Γελοιότητες!

Στη συγκεκριμένη λοιπόν εκτέλεση το ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή είχε ο Γιώργος Νταλάρας, παλιότερος ήδη συνεργάτης του συνθέτη από την εποχή των «18 Λιανοτράγουδων» (1974) και του «Ραντάρ» (1981). Στο ρόλο του ψάλτη ο βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και αφηγητής ο ηθοποιός Νικήτας Τσακίρογλου. Την Αθηναϊκή Συμφωνική Ορχήστρα διηύθυνε φυσικά ο συνθέτης, ενώ συμμετείχε και Μικρή Λαϊκή Ορχήστρα με επικεφαλής τους μεγάλους δεξιοτέχνες του μπουζουκιού και διαχρονικούς συνεργάτες του συνθέτη Κώστα Παπαδόπουλο και Λάκη Καρνέζη. Συμμετείχαν επίσης ο Τάτσης Αποστολίδης στο βιολί, ο Σωτήρης Ταχιάτης στο βιολοντσέλο και ο Νίκος Γκίνος στο κλαρινέτο. Έλαβε μέρος και το Αθηναϊκό Χορωδιακό Σύνολο υπό τη διεύθυνση της Έλλης Νικολαΐδου. Επισημαίνουμε ότι στα μέρη του «Ναοί στο σχήμα τ' ουρανού» και «Δοξαστικόν» για πρώτη φορά έχουμε συμμετοχή λαϊκού τραγουδιστή. 

Αξίζει να παραθέσουμε σχετικό κείμενο που έγραψε ο συνθέτης για τη συγκεκριμένη μεγάλη συναυλία που επανέφερε στο προσκήνιο το εμβληματικό αυτό αριστούργημα: 

«Είκοσι πέντε χρόνια πέρασαν από την πρώτη ηχογράφηση του έργου. Σε μια εποχή μεγάλης έντασης σαν τη σημερινή που κάνει τη φωνή του ποιητή και το έργο του μουσικού ν’ ακούγεται πολύ αχνά, πιστεύω ότι η εκτέλεση του «Άξιον Εστί» στο Ηρώδειο, με τους καινούργιους του ερμηνευτές, αποτελεί σταθμό για την καριέρα του έργου, γιαυτό αποφάσισα την ηχογράφησή του. Η ηχογράφηση έγινε χωρίς τη βοήθεια πολυκάναλων μαγνητοφώνων, έτσι ώστε να μην είναι δυνατή καμιά επεξεργασία στο στούντιο. Ήθελα η συναυλία αυτή να καταγραφεί με όλη την αλήθεια της ζωντανής εκτέλεσης, όπου ακούγεται ακόμα κι η ανάσα του κοινού. Ο Γιώργος Νταλάρας ερμηνεύοντας το «Άξιον Εστί» δικαιώθηκε για την αγάπη του στο έργο και την επιμονή του να ξανακουστεί και δικαιώθηκα κι εγώ που τον πίστεψα απ' την αρχή. Η Μελίνα Μερκούρη εμπνευσμένη από το πνεύμα της Ακρόπολης μας βρήκε συμπαραστάτες στην προσπάθειά της. Εμείς της οφείλουμε ένα μεγάλο ευχαριστώ για την ευαισθησία της και την πρωτοβουλία να αναλάβει την παραγωγή και τη διοργάνωση των συναυλιών αυτών, θέτοντας τις υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού». 

Αξιοσημείωτο επίσης είναι ότι στην ίδια συναυλία παίχθηκε και ο κύκλος «Romancero gitano» σε ποίηση Federico Garcia Lorca με τον Κώστα Κοτσιώλη στην κιθάρα και ερμηνευτές τη Μαρία Φαραντούρη και τον Πέτρο Πανδή.