Η Φλέρυ Νταντωνάκη τραγουδά τον Επιτάφιο (1970)

Παγκόσμια ημέρα ποίησης η σημερινή και μια καλή ευκαιρία να ξαναμιλήσουμε γι' αυτή την ευλογημένη συνάντηση της μεγάλης αυτής τέχνης με την άλλη τέχνη, την τέχνη των Μουσών! Ποίηση και μουσική λοιπόν συμπορεύονται ανά τους αιώνες σε μια αρμονική συζυγία που μοιάζει αδιάσπαστη κι απόλυτα φυσιολογική. Από τα χρόνια των ομηρικών ραψωδών, μέχρι τους σπουδαίους λυρικούς ποιητές της αρχαϊκής εποχής, μέχρι τους δραματουργούς του 5ου αιώνα στην κλασική Αθήνα κι από κει μέχρι τους τροβαδούρους του Μεσαίωνα και τους πρώτους επώνυμους δημιουργούς της Αναγέννησης και του Μπαρόκ ίσαμε τα πλέον πρωτοποριακά ρεύματα του 20ου αιώνα, η μουσική συμπορεύονταν πάντα με την ποίηση, είτε τη λόγια είτε τη λαϊκή και ανώνυμη του δημοτικού τραγουδιού.

Στον τόπο μας εκεί στα τέλη της δεκαετίας του '50 συντελέστηκε μια μικρή επανάσταση που άλλαξε ριζικά το μουσικό τοπίο, όταν ο Μίκης Θεοδωράκης αποφάσισε να ντύσει με λαϊκά χρώματα τον "Επιτάφιο" του Γιάννη Ρίτσου καταφέρνοντας έτσι να περάσει στο ευρύ κοινό την υψηλή ποίηση και να την κάνει λαϊκό έργο που μπορούσε να ψιθυρίζεται και να σιγοτραγουδιέται ακόμη κι απ τον πιο απλό κι αγράμματο ανθρωπάκο σε κάθε γωνιά του τόπου μας. 

Ήταν κάτι μοναδικό αυτό που ακολούθησε. Ένα παλιρροϊκό κύμα κάλυψε μεμιάς το ελληνικό τραγούδι που βρισκόταν σε μια φάση παρακμής μετά την εποχή της κυριαρχίας του ρεμπέτικου και του ορθόδοξου λαϊκού, αλλά και του μάλλον απαξιωμένου ελαφρού τραγουδιού των προηγούμενων δεκαετιών. Mια μεγάλη γενιά μουσικών με υψηλή μουσική κατάρτιση (Γιάννης Μαρκόπουλος, Σταύρος Ξαρχάκος, Νίκος Μαμαγκάκης, Γιάννης Σπανός, Δήμος Μούτσης, Χρήστος Λεοντής, Μάνος Λοΐζος, ο Θάνος Μικρούτσικος και πολλοί άλλοι) πήρε το μήνυμα του "Επιτάφιου" και χάρισε στο ελληνικό τραγούδι μερικούς μνημειώδεις κύκλους τραγουδιών βασισμένων σε κείμενα ενός Σολωμού, ενός Κάλβου, ενός Παλαμά, ενός Καβάφη, ενός Βάρναλη, ενός Σικελιανού, ενός Σεφέρη, ενός Ρίτσου, ενός Ελύτη, ενός Αναγνωστάκη, αλλά και ξένων ποιητών, όπως ο Λόρκα, ο Μπρεχτ, ο Χικμέτ, ο Νερούδα, ο Μαγιακόφσκι και τόσοι άλλοι. 

Στη λαμπρή αυτή διαδρομή καταγράφονται μεγαλειώδεις στιγμές που αποτελούν πλέον σημεία διαχρονικής αναφοράς, όπως τα "Επιφάνια" (1961), το "Άξιον Εστί" (1964), οι "Μικρές Κυκλάδες" (1964), το "Ένας όμηρος" (1964), ο "Ερωτόκριτος" (1964), ο "Ματωμένος Γάμος" (1965), η "Ρωμιοσύνη" (1966), ο "Καπετάν Μιχάλης" (1966), το "Romancero gitano" (1967), οι δύο πρώτες "Ανθολογίες" (1967/68), το "Μυθιστόρημα / Επιφάνια Αβέρωφ" (1968), ο "Μπολιβάρ" (1968), το "Άσμα ηρωικό και πένθιμο..." (1968), το "Πνευματικό Εμβατήριο" (1969), η "Αρκαδία 4 & 8" (1969), ο "Ήλιος ο πρώτος" (1969), ο "Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσιεθ Μεχίας" (1969), τα "12 Τραγούδια του Λόρκα" (1969), η "Συλλογή 1" (1970), το "Εμιλιάνο Ζαπάτα" (1971), τα "Πρελούδια" (1971), τα "Τραγούδια του νέου πατέρα" (1972), τα "11 λαϊκά τραγούδια του Γιάννη Ρίτσου" (1972), το "Η Άννα Συνοδινού διαβάζει Φεραίο, Κάλβο, Σολωμό, Μακρυγιάννη" (1972), το "Θαλασσινό τριφύλλι" (1972), τα "18 Λιανοτράγουδα" (1973), ο "Στράτης Θαλασσινός" (1973), το "Ηλιοσκόπιο" (1973), οι "Σκλάβοι πολιορκημένοι" (1974), το "Αχ, έρωτα" (1974), το "Αντόνιο Τόρρες Χερέδια" (1974), το "Ποίησις και μελωδία" (1974), οι "Μπαλάντες" (1975), το "Canto general" (1975), η "Τετραλογία" (1975), η "Τρίτη Ανθολογία" (1975), το "Καπνισμένο τσουκάλι" (1975), τα "Πολιτικά Τραγούδια" (1975), η "Κυρά των αμπελιών" (1975), το "Οροπέδιο" (1976), το "Της πικρής αγάπης τα τραγούδια" (1976), ο "Κύκλος Σεφέρη" (1976), η "Καντάτα για τη Μακρόνησο / Σπουδή σε ποιήματα του Μαγιακόφσκι" (1976), ο "Ύμνος και θρήνος για την Κύπρο" (1976), η "Κραυγή στα πέρατα" (1976), οι "Γειτονιές του κόσμου" (1977), οι "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι" (1977), το "Μαρίζα Κωχ" (1977), ο "Κύκλος με την κιμωλία" (1977), τα "Ανεπίδοτα γράμματα" (1977), το "Κάψαμε τα καράβια μας" (1977), η "Λαϊκή ανθολογία Βάρναλη" (1977), η "Πορεία (μες) στη νύχτα" (1977), τα "Λυρικά" (1978), η "Μουσική πράξη στον Μπρεχτ" (1978), το "Σάλπισμα" (1978), η "Ποδηλάτισσα" (1979), το "Περιμένοντας τους βαρβάρους" (1979), ο "Σταυρός του Νότου" (1979) και πάμπολλα άλλα σπουδαία έργα στη συνέχεια. Η κορύφωση όμως όλων αυτών των στιγμών φέρει την υπογραφή του Μάνου Χατζιδάκι με τον μοναδικό, αλλά αξεπέραστο κύκλο μελοποιημένης ποίησης που μας έδωσε το 1972, τον εμβληματικό "Μεγάλο Ερωτικό" του.

Ο "Επιτάφιος" όμως του Μίκη Θεοδωράκη και του Γιάννη Ρίτσου στάθηκε μόνιμα το σημείο αναφοράς όλων αυτών των μελοποιητικών σταθμών στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού. Το έργο ηχογραφήθηκε σε διπλή εκτέλεση αρχικά τον Αύγουστο του 1960 με τις φωνές της Νάνας Μούσχουρη (με λυρική ενορχήστρωση του Μάνου Χατζιδάκι) και του Γρηγόρη Μπιθικώτση (με καθαρόαιμη λαϊκή ενορχήστρωση του Μίκη), αλλά και της Μαίρης Λίντα λίγο αργότερα, όπως και της Χορωδίας Τρικάλων στα μέσα της δεκαετίας του '60. 

Υπάρχουν όμως και αρκετές νεότερες εκτελέσεις του έργου! Ανάμεσα σ' αυτές και μια ανέκδοτη που έχει πολύ ξεχωριστή αξία. Γιατί σ' αυτήν ξανασυναντιούνται οι δυο Διόσκουροι της μουσικής μας, ο Μίκης και ο Μάνος, όπως είχε γίνει εκείνον τον αλησμόνητο Αύγουστο του 1960. Τούτη τη φορά η άτυπη συνάντηση έγινε στη Νέα Υόρκη το 1970, την εποχή που ο Μάνος Χατζιδάκις ήταν εγκατεστημένος στην Αμερική. Ήταν η εποχή που ανακάλυψε μια άγνωστη φωνή, η οποία έμελλε να γίνει η μούσα του τα επόμενα χρόνια. Η φωνή αυτή δεν ήταν άλλη από την υπέροχη Φλέρυ Νταντωνάκη. Μαζί της ο συνθέτης θα ηχογραφήσει με πρόχειρα μέσα στο σπίτι του διάφορους κύκλους ελληνικής μουσικής, όπως τα μνημειώδη "Λειτουργικά". 

Τότε λοιπόν ηχογράφησε μαζί της και τον "Επιτάφιο" του Μίκη. Η Φλέρυ τραγουδά κι ο Μάνος τη συνοδεύει στο πιάνο. Δυστυχώς, ενώ τα "Λειτουργικά" κάμποσα χρόνια αργότερα βρήκαν το δρόμο της δισκογραφίας, ο "Επιτάφιος" ξεχάστηκε κι έμεινε για πάντα στα αρχεία του συνθέτη. Πολύ κρίμα! Γιατί πρόκειται για μια σπαραχτική ερμηνεία που δίνει μια καινούργια διάσταση στο αριστουργηματικό αυτό έργο. 

Μιχάλης Τερζής & Γιάννης Ρίτσος: Ύμνος & Θρήνος για την Κύπρο (1976)

Σημαντικός δίσκος βινυλίου του 1976, ακυκλοφόρητος ακόμη σε ψηφιακή μορφή. Από τις πρώτες δισκογραφικές καταθέσεις του συνθέτη Μιχάλη Τερζή και συγκεκριμένα η δεύτερη, μετά το πρωτόλειο "Του έρωτα τ' αντάρτη" (1974). Είναι αφιερωμένος σε δύο μεγάλους Έλληνες ποιητές: Τον Γιάννη Ρίτσο (1909-1990) και τον παλιότερο Κωστή Παλαμά (1859-1943).

Παρόλο που πρόκειται για δύο τελείως διαφορετικούς ποιητές, που έζησαν και δημιούργησαν σε διαφορετικό περιβάλλον και εποχή, υπάρχει ωστόσο μια λεπτομέρεια που τους συνδέει: Ο Παλαμάς, απόλυτα καταξιωμένος πνευματικός άνθρωπος ήδη, ήταν ο πρώτος που χαιρέτησε θερμά την εμφάνιση του νέου τότε (δεκαετία του '30) ποιητή Γιάννη Ρίτσου με τη γενναιόδωρη δήλωση "παραμερίζουμε ποιητή, για να περάσεις..."

Ο δίσκος είναι μοιρασμένος στα δύο: Η 1η μεριά του καλύπτεται από τη μελοποίηση του ποιήματος "Ύμνος και θρήνος για την Κύπρο" του Γιάννη Ρίτσου, που ερμηνεύει εκφραστικά ο Γιώργος Ζωγράφος. Το ποίημα αυτό γράφτηκε ουσιαστικά ταυτόχρονα με τα θλιβερά γεγονότα του 1974, που είχαν ως αποτέλεσμα τη διχοτόμηση του νησιού. Μέσα όμως από το συγκυριακό και επικαιρικό στοιχείο ο μεγάλος ποιητής καταφέρνει να υψώσει μια φωνή διαμαρτυρίας με ιδέες και σκέψεις που διασπούν τα στεγανά του χρόνου.

Η 2η πλευρά περιλαμβάνει τα "Έξι τραγούδια σε ποίηση Κωστή Παλαμά", τα ίδια που ξαναβρίσκουμε και στον μεταγενέστερο δίσκο "Όλη τη μουσική μες στην αγάπη βάλε" (1984), αφιερωμένον εξολοκλήρου στον Κωστή Παλαμά. Ωστόσο η μελοποίηση των ποιημάτων είναι τελείως διαφορετική μεταξύ των δύο δίσκων, με εξαίρεση το γνωστό "Γεια σας τριαντάφυλλα" που εδώ το ερμηνεύει όμορφα η Άννα Βίσση. Τα υπόλοιπα τραγούδια τα ερμηνεύει και πάλι ο Γιώργος Ζωγράφος. Την ενορχήστρωση του δίσκου έκανε ο Τάσος Καρακατσάνης.

Πρέπει να διευκρινίσω ότι ο συγκεκριμένος κύκλος ποιημάτων του Γιάννη Ρίτσου, όπως ήταν φυσικό, μελοποιήθηκε την ίδια εποχή και από διάφορους Κύπριους συνθέτες. Συγκεκριμένα, έχουμε τρεις διαδοχικές μελοποιήσεις, η καθεμιά και σε διαφορετική μουσική φόρμα. 
Προηγήθηκε το 1975 ο εθνικός συνθέτης της Κύπρου Σόλων Μιχαηλίδης (1905-1979), ο οποίος απέδωσε το έργο σε φόρμα καντάτας (CBS, 1975).   

Μέσα στο 1976 είχαμε άλλες δυο κυπριακές μελοποιήσεις σε λαϊκότερες φόρμες. Η πιο αξιόλογη ήταν του συνθέτη Γιώργου Κοτσώνη που εκδόθηκε από τη Lyra, ενώ η άλλη υπογράφεται από τον συνθέτη Ανδρέα Ανδρέου και κυκλοφόρησε από την εταιρία AndyPhone σε 7/ιντσο βινύλιο.

Μιχάλης Τερζής, Αμάραντος Αμαραντίδης: Του έρωτα τ' αντάρτη (1974)

Άλλος ένας δίσκος από τους ξεχασμένους θησαυρούς της ελληνικής δισκογραφίας. Σε βινύλιο βέβαια, γιατί παραμένει στα αζήτητα μέχρι στιγμής παρά τον καταιγισμό των ψηφιακών επανεκδόσεων από το θησαυροφυλάκιο της Lyra. Μακάρι να το θυμηθούν κάποια στιγμή. Ας βολευτούμε με ό,τι έχουμε για την ώρα.

Ο δίσκος "Του έρωτα τ' αντάρτη" παρουσιάζει πολλαπλό ενδιαφέρον κι εξηγούμαι αμέσως: Για έναν ανεξήγητο λόγο, όλες οι αναφορές στη δισκογραφία του αγαπημένου συνθέτη Μιχάλη Τερζή ξεκινούν με το δίσκο "Ύμνος και θρήνος για την Κύπρο" που κυκλοφόρησε το 1976. Κι όμως ο συνθέτης είχε κάνει την πρώτη του εμφάνιση νωρίτερα, το 1974, είκοσι μόλις χρονών, με το δίσκο που σας παρουσιάζω σήμερα.

Αλλά δεν είναι μόνο αυτό, αφού ο εν λόγω δίσκος αποτελεί και τη μοναδική δισκογραφική κατάθεση ενός άλλου ενδιαφέροντος συνθέτη, λησμονημένου δυστυχώς και άγνωστου στον πολύ κόσμο, του πρόωρα χαμένου Αμάραντου Αμαραντίδη (1947-1995). 

Και φυσικά ο δίσκος έχει πολύ ενδιαφέρον περιεχόμενο με πολλά ωραία και ίσως για κάποιους γνωστά τραγούδια, όπως το "Δάκρυ δάκρυ", η "Ψαριανή", το "Ντροπαλό γιασεμί", το παιχνιδιάρικο "Αλήτης καιρός" και το αισθαντικότατο "Νάτανε ξημέρωμα". Οι στίχοι είναι γραμμένοι από τον έμπειρο Άκο Δασκαλόπουλο, ο οποίος εξακολουθούσε να δίνει όμορφα τραγούδια στην ελληνική δισκογραφία μετά από τη μακρόχρονη και ιδιαίτερα αποδοτική παρουσία του στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του '60.

Τα τραγούδια ερμηνεύουν η καταξιωμένη από τη μακρά θητεία της στο "Νέο Κύμα" Πόπη Αστεριάδη, ο ανερχόμενος και αδικοχαμένος Δημήτρης Ζευγάς και η πρωτοεμφανιζόμενη Ελένη Βιτάλη.

Την ορχήστρα διευθύνει ο έμπειρος Νίκος Μαμαγκάκης. Το χαρακτηριστικό εξώφυλλο σχεδίασε ο Αλέκος Φασιανός.

Νίκος Μαμαγκάκης: Νεφέλες (1991)

Οι "Νεφέλες" είναι η τρίτη παλαιότερη από τις 11 σωζόμενες κωμωδίες του Αριστοφάνη (450-385 π.Χ.), μετά τους "Αχαρνής" και τους "Ιππής". Διδάχθηκε στα Μεγάλα Διονύσια το 423 π.Χ. και απέσπασε το 3ο βραβείο. Φαίνεται πως το κείμενο που έφτασε ως τις μέρες μας δεν είναι απολύτως αυθεντικό, αλλά μια διασκευή που έκανε ο ποιητής μερικά χρόνια αργότερα.

Ο κτηματίας Στρεψιάδης λόγω των χρεών του απευθύνεται στη σχολή του Σωκράτη παριστάνοντας τον σοφιστή, με σκοπό να διδαχθεί τα ρητορικά τεχνάσματα, με τα οποία θα ξεγελάσει τους δανειστές του. Αποδεικνύεται όμως χοντοκέφαλος κι έτσι στέλνει στη θέση του τον γιο του Φειδιππίδη, ο οποίος αριστεύει κι εφαρμόζει αμέσως τις γνώσεις του εις βάρος των δανειστών, αλλά και του πατέρα του. Απελπισμένος ο Στρεψιάδης επικαλείται τις θεότητες Νεφέλες, που συμβολίζουν τις νεφελώδεις διδασκαλίες των σοφιστών, για να τον βοηθήσουν, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Τότε αυτός θυμωμένος βάζει φωτιά και πυρπολεί τη σχολή του Σωκράτη!

Στην ελληνική δισκογραφία βρίσκουμε δύο πολύ αξιόλογες εργασίες βασισμένες στη συγκεκριμένη κωμωδία του Αριστοφάνη. Η πρώτη ολοκληρωμένη είναι αυτή του Νίκου Μαμαγκάκη και η δεύτερη του Βασίλη Δημητρίου, που παρουσιάστηκε πρώτα το 1994 από το Εθνικό Θέατρο και αργότερα το 1998 από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος.

Η σύνθεση του Νίκου Μαμαγκάκη γράφτηκε για την παράσταση του Θεάτρου Τέχνης που σκηνοθέτησε ο Γιώργος Λαζάνης το 1991 και βασίστηκε στη σύγχρονη μετάφραση του Μιχάλη Γκανά.

Ο σπουδαίος συνθέτης έγραψε ένα σφριγηλό έργο που σφύζει από χυμούς και ρυθμικά σχήματα. Άριστος γνώστης της μουσικής γραφής, "παίζει" με όλα τα μουσικά είδη: Tζαζ, ροκ, ποπ, συμφωνικά περάσματα και ιμπρεσιονιστικές πινελιές, όλα μαζί σ' ένα συναρπαστικό ηχητικό καλειδοσκόπιο. Στα φωνητικά ακούμε κυρίως την ηθοποιό Κάτια Γέρου, ενώ στο ρόλο του ποιητή ακούγεται ο Γιώργος Λαζάνης. Το χορό αποτελούν οι ηθοποιοί: Μαρία Κολίντου, Μαρία Πρωτόπαπα, Μαρία Ζωίδου, Κάτια Γέρου, Γιόλα Χατζή, Πέγκυ Τρικαλιώτου, Ίρις Χατζηαντωνίου, Στέλλα Νικολοθανάση, Γιάννα Μαλακατέ.

Γιάννης Ζουγανέλης: Επί τόπου (1984)

Είναι χαρακτηριστικό ότι η πρώιμη δισκογραφία του Γιάννη Ζουγανέλη διακρίνεται για την απόλυτη διαφοροποίηση κάθε δουλειάς του από τις άλλες! Κάθε δίσκος του ήταν και διαφορετικός από τους άλλους. Αυτό μπορεί εν μέρει να δηλώνει και την προσπάθεια του συνθέτη να κατακτήσει ένα συγκεκριμένο προσωπικό ύφος, αλλά φυσικά δείχνει και τη μεγάλη ευκολία του τα κινείται με άνεση σε ποικίλα πεδία της μουσικής γλώσσας.

Κλείνω λοιπόν εδώ το αφιέρωμά μου σ' αυτή τη συνθετική φάση του Γιάννη Ζουγανέλη με τον πρώτο κανονικό κύκλο τραγουδιών που έγραψε το 1984 και κυκλοφόρησε από τη CBS. Τίτλος του: "Επί τόπου". Ένδεκα τραγούδια με ροκ διάθεση που ερμηνεύει η Ισιδώρα Σιδέρη με τη συμμετοχή του ίδιου και μιας μικρής ομάδας παιδιών. Τους στίχους υπογράφουν οι: Γιώργος Οικονομέας, Γιώργος Μαρκόπουλος, Μπάμπης Τσικληρόπουλος, Λάκης Τεάζης, Λένα Καλφοπούλου και Διονύσης Σαμαρτζής. Δυο τραγούδια μάλιστα έχουν στίχους του συνθέτη. Η ορχήστρα περιλαμβάνει ακουστική και ηλεκτρική κιθάρα, βιολί, σαξόφωνο, πιάνο, ντραμς, κρουστά και ηλεκτρικό μπάσο. 

Απλά τραγούδια που ακούγονται ευχάριστα, αν και δε γνώρισαν ιδιαίτερη εμπορική απήχηση κι έχουν πια ξεχαστεί. Μερικά είναι όντως καλά τραγούδια ("Το πρωί", "Ό,τι κι αν λες", "Μπαλωμένε μου νορμάλ"). Η ερμηνεία πάντως της Ισιδώρας Σιδέρη μας δίνει την ευκαιρία να σταθούμε για μια ακόμη φορά στην ωραία κι εκφραστική αυτή φωνή που ποτέ δεν μπόρεσε να κατακτήσει την καταξίωση που της άξιζε.

Γιάννης Ζουγανέλης, Πάρις Τακόπουλος: Κενή Διαθήκη (1982)

Η πρώτη συνθετική περίοδος του Γιάννη Ζουγανέλη στάθηκε η πιο δημιουργική και πιο ουσιαστική στη μακροχρόνια διαδρομή του μέχρι σήμερα. Είναι η εποχή που η νεανική ορμητικότητα του συνθέτη ενταγμένη στο κυρίαρχο κλίμα του πολιτικού τραγουδιού τον οδήγησε σε επιλογές ποιοτικών προδιαγραφών και το αποτέλεσμα ήταν μια άκρως ενδιαφέρουσα σειρά δίσκων βασισμένων εν πολλοίς στον ποιητικό λόγο. Η αρχή έγινε το 1977 με τη "Λαϊκή Ανθολογία Βάρναλη" και ολοκληρώθηκε το 1983 με το "Μονόγραμμα" του Οδυσσέα Ελύτη.

Ήδη σας παρουσίασα όλη τη σειρά των δίσκων του συνθέτη αυτής της περιόδου, αλλά θα ήθελα να προσθέσω μια ακόμη δουλειά του από την ίδια εποχή, η οποία όμως είναι εντελώς διαφορετική απ' όλες τις άλλες, τόσο σε επίπεδο μουσικής, όσο και σε επίπεδο λόγου. Αναφέρομαι στο δίσκο "Κενή Διαθήκη", άγνωστο ίσως στους πολλούς, αλλά άκρως ενδιαφέροντα και πρωτότυπο, ώστε να αξίζει μιας μικρής προσοχής.

Γιά να δούμε όμως περί τίνος ακριβώς πρόκειται. Η ηχογράφηση λοιπόν αυτή βασίζεται στο βιβλίο "Κενή Διαθήκη" του θεατρικού συγγραφέα Πάρι Τακόπουλου, το οποίο είχε εκδοθεί το 1973 με πρόλογο μάλιστα του σπουδαίου λόγιου, φιλοσόφου και (αμφιλεγόμενου) πολιτικού Παναγιώτη Κανελλόπουλου. Είναι ένα εξαιρετικά πρωτότυπο και εντυπωσιακό κείμενο που χαρακτηρίζεται από μια καταιγιστική πλημμυρίδα γλωσσικής και γλωσσοπλαστικής ανάπτυξης εικόνων και θεμάτων που αναβλύζουν από μια ανεξάντλητη λογοπαικτική έμπνευση του συγγραφέα σε μορφή σπαραγμάτων που συσπειρώνονται από μια μαγική κεντρομόλο δύναμη, ενώ την επόμενη στιγμή εκρήγνυνται σε απειροελάχιστες ψηφίδες που ακυρώνουν κάθε συγκροτημένο νοητικό συνειρμό!

Ένα κείμενο που υπονομεύει τα πάντα και συγχρόνως αυτοϋπονομεύεται με τη λογική κοινού προβοκάτορα! 

Σ' αυτό λοιπόν το αλλοπρόσαλλο, αλλά αποστομωτικά ευφυές κείμενο τι δουλειά έχει ο Γιάννης Ζουγανέλης; Μα ακριβώς εδώ καταφέρνει ο δαιμόνιος δημιουργός να φωνάξει σε όλους τους αμφισβητίες του ότι πίσω από μια απατηλή εικόνα μπορεί κρύβεται ο αληθινός μουσικός που σμιλεύει το ηχητικό του πεδίο με γνώση, σεμνότητα και ουσία, μακριά από τις επιταγές των εμπορικών απαιτήσεων. Στο δίσκο αυτό λοιπόν ο συνθέτης μετατρέπεται με ευκολία σ' έναν πιστό θεράποντα του δυναμικού κειμένου συνεισφέροντας απλές, διακριτικές και λειτουργικές πινελιές στη ροή του λόγου. Ένα πιάνο, μια κιθάρα, ήπια χρήση των κρουστών και των ξύλινων πνευστών μαζί με τον ηλεκτρικό ήχο του συνθεσάιζερ είναι τα απλά εργαλεία του συνθέτη, υπεραρκετά ωστόσο για τη δημιουργία του κατάλληλου ηχητικού υποστρώματος.

Να προσθέσω απλώς ότι την ανάγνωση του κειμένου κάνει η καλή ηθοποιός Μάγια Λυμπεροπούλου. Δύσκολο κείμενο και δύσκολη ανάγνωση, γιατί απαιτείται σε κάθε λέξη ή σπάραγμα λέξης ο κατάλληλος τονισμός και η διαρκής ετοιμότητα της απρόβλεπτης κάθε στιγμή συνέχειας.

Γιάννης Ζουγανέλης: Λαϊκή Ανθολογία Βάρναλη (1977)

Η "Λαϊκή Ανθολογία Βάρναλη" του Γιάννη Ζουγανέλη αποτελεί τον δεύτερο ολοκληρωμένο δίσκο με μελοποιημένα ποιήματα του μεγάλου ποιητή Κώστα Βάρναλη (1884-1974), μετά τους "Σκλάβους Πολιορκημένους" (1974) του Νίκου Μαμαγκάκη.

Ο συνθέτης Γιάννης Ζουγανέλης είναι μια εντελώς ιδιότυπη περίπτωση δημιουργού που ισορροπεί μεταξύ των σοβαρών με λόγιες ενίοτε ανησυχίες μουσικών του ενδιαφερόντων και των ανάλαφρων εμπορικών δραστηριοτήτων της τηλεοπτικής κατανάλωσης. Στο ξεκίνημά του, εκεί στα μέσα της δεκαετίας του '70, εμφανίζεται με φιλόδοξες απόπειρες στο πεδίο του έντεχνου λαϊκού τραγουδιού με αναφορές σε σημαντικά λογοτεχνικά κείμενα. Πέρα από το συγκεκριμένο δίσκο, συμμετέχει ως ερμηνευτής στην "Καντάτα για τη Μακρόνησο" του Θάνου Μικρούτσικου σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου, ο ίδιος γράφει μουσική σε μια ανεξάρτητη παραγωγή πάνω σε κείμενα του Μιχαήλ Περάνθη ("Ο μεγάλος ξεσηκωμός"), ενώ μελοποιεί επιλεγμένα κείμενα του Αριστοφάνη με τον Δημήτρη Ποταμίτη ("Ιστορίες του παππού Αριστοφάνη") και αμέσως μετά συνθέτει τη μουσική για τους "Ατρείδες" σε κείμενο του Κ.Χ. Μύρη κι ακολουθεί το αδικημένο "Μονόγραμμα" σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη. Παιδικοί δίσκοι, μουσική για την τηλεόραση και πολυάριθμα τραγούδια με διάφορους ερμηνευτές θεμελιώνουν σταδιακά μια ιδιαίτερα υπολογίσιμη παρουσία στο μουσικό στερέωμα.

Στη "Λαϊκή Ανθολογία Βάρναλη" ο Γιάννης Ζουγανέλης έχει επιλέξει μερικά ποιήματα από αυτά που θα τα λέγαμε "φωναχτά". Είναι η εποχή του πολιτικού τραγουδιού

άλλωστε και ο συνθέτης ακολουθεί τον μουσικό συρμό στην προσέγγιση του ποιητικού λόγου. Τα τραγούδια έχουν ενδιαφέρον και συχνά διεγείρουν κοιμώμενα συναισθήματα αγωνιστικής διάθεσης, αν και γενικά το ύφος και η αισθητική τους μοιάζουν πια παρωχημένα. Συγκλονιστικό είναι το φινάλε με το τραγούδι "Χρυσή πατρίδα", ένα εξαιρετικά επίκαιρο ποίημα σε μια καθηλωτική ερμηνεία. Να προσθέσω ότι το τραγούδι "Ο Κωσταντής" υπάρχει και στο δίσκο του Μαμαγκάκη, ενώ τον "Οδηγητή" έχει μελοποιήσει και ο Χρήστος Λεοντής ("Συναυλίες '81"), οπότε μπορεί κανείς να κάνει τις σχετικές συγκρίσεις...

Βασική ερμηνεύτρια του δίσκου είναι η εξαιρετική Ισιδώρα Σιδέρη (σύζυγος του συνθέτη) και μαζί της η Αφροδίτη Μάνου (με έναν μάλλον υπερβάλλοντα ζήλο στην ερμηνεία της) και ο συνθέτης. Στην απαγγελία είναι ο Αντώνης Καφετζόπουλος.

Γιάννης Ζουγανέλης, Οδυσσέας Ελύτης: Το Μονόγραμμα (1983)

Το "Μονόγραμμα" είναι το κορυφαίο ερωτικό ποίημα του Οδυσσέα Ελύτη. Γράφτηκε το 1971 και κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ίκαρος. 

Το έργο αξιώθηκε πολλών και σημαντικών μελοποιήσεων τα κατοπινά χρόνια και μάλιστα σε ποικίλες μουσικές φόρμες. Η πρώτη μελοποιητική απόπειρα υπογράφεται από τον Γιάννη Ζουγανέλη (1983), ενώ το 1988 κυκλοφόρησε στη Γαλλία η δεύτερη μελοποίηση του έργου από τη σπουδαία Ελληνίδα μουσικό Angelique Ionatos (Αγγελική Ιωαννάτου).  Το 1999 ηχογραφήθηκε μια πολύ ενδιαφέρουσα ανάγνωση με τη σύμπραξη του Μίκη Θεοδωράκη και της Ιουλίτας Ηλιοπούλου, οι οποίοι απαγγέλλουν σε μορφή διαλεκτικής αντίστιξης το ποίημα υπό τους ήχους του τρυφερότατου Adagio του Μίκη. Τέλος, το 2006 κυκλοφόρησε μια τρίτη ολοκληρωμένη μελοποίηση του έργου σε μορφή σκηνικής καντάτας από τον σπουδαίο συνθέτη Γιώργο Κουρουπό. 

Ο Γιάννης Ζουγανέλης λοιπόν κατέχει την πρωτιά σ' αυτή την υπέροχη μουσική περιπέτεια του έργου, αν και ο δίσκος αυτός είχε μια πολύ παράξενη και άδικη μοίρα. Γιατί, ενώ αρχικά ο συνθέτης δούλεψε το έργο με την πλήρη συγκατάθεση του ποιητή, όταν ο δίσκος ετοιμάστηκε για κυκλοφορία, ο Ελύτης άλλαξε γνώμη και υποχρέωσε την εταιρία να μην τον βγάλει στην αγορά! Είναι πιθανόν να υποκρύπτονται οικονομικοί λόγοι για την απαγόρευση αυτή, αλλά η ουσία είναι ότι ο δίσκος εξαφανίστηκε από την αγορά κι ο συνθέτης στερήθηκε τη χαρά να προσφέρει στο ευρύ κοινό την πιο φιλόδοξη εργασία του σε μια εποχή που ακόμη το μουσικό αισθητήριο του κόσμου μπορούσε να εκτιμήσει και πιο απαιτητικές μουσικές προτάσεις, γιατί δεν είχε αποπροσανατολιστεί στο βαθμό που συμβαίνει στις μέρες μας! 

Το ευτύχημα πάντως είναι ότι διασώθηκε η αρχική μήτρα αυτής της ιστορικής ηχογράφησης κι έτσι από χέρι σε χέρι πέρασε σ' ένα στενό κύκλο συλλεκτών, για να μπορούμε σήμερα να τη χαρούμε, έστω και χωρίς αυθεντικά εξώφυλλα, παρά με κάποια δικά μου αυτοσχέδια σκαριφήματα!

Το υλικό λοιπόν που έχουμε στα χέρια μας αποτελεί μια άκρως ενδιαφέρουσα μουσική προσέγγιση που καταδεικνύει τη σοβαρότητα του δημιουργού απέναντι σ' ένα δύσκολα μελοποιήσιμο κείμενο που ο ελεύθερος στίχος του δεν διευκολύνει στην προσπάθεια δημιουργίας κανονικών τραγουδιών με στρογγυλεμένες και συμμετρικές μελωδίες. Γιαυτό και ο συνθέτης προτίμησε να παραμείνει σε ρόλο περισσότερο υποστηρικτικό του αριστουργηματικού ποιητικού λόγου. Ως προς τη δομή της η σύνθεση περιλαμβάνει μια οργανική εισαγωγή, επτά τραγούδια και τρία ορχηστρικά ιντερμέδια.  

Στην ερμηνεία των τραγουδιών συμμετέχει πλάι στον συνθέτη η σύζυγός του Ισιδώρα Σιδέρη, ενώ από ένα τραγούδι ερμηνεύουν η Δήμητρα Γαλάνη και ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου. Την ενορχήστρωση έκανε ο ίδιος ο Γιάννης Ζουγανέλης.

Γιάννης Ζουγανέλης: Όπου και να ταξιδέψω, η Ελλάδα με πληγώνει (1981)

Το 1981 ο Γιάννης Ζουγανέλης, έχοντας ήδη κάνει αισθητή την παρουσία του με τέσσερις προσωπικούς δίσκους μέσα στην προηγούμενη δεκαετία, τον καθένα εντελώς διαφορετικό από τους άλλους, ξεκινάει την καινούργια δεκαετία με την κορυφαία ίσως δισκογραφική του κατάθεση που φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο "Όπου και να ταξιδέψω, η Ελλάδα με πληγώνει".

Πρόκειται για έναν εξολοκλήρου ορχηστρικό δίσκο που μάλλον η τύχη του στάθηκε άδικη σε σχέση με το άκρως ενδιαφέρον μουσικό του περιεχόμενο. Είναι αλήθεια ότι η ελληνική μουσική είχε ήδη μέχρι εκείνη τη στιγμή αξιωθεί μιας σημαντικής παράδοσης σε δίσκους οργανικής μουσικής που κατέθεσαν μερικοί από τους σημαντικότερους συνθέτες μας, όπως ο Μάνος Χατζιδάκις ("Το χαμόγελο της Τζοκόντας", "Δεκαπέντε Εσπερινοί", "Πασχαλιές μέσα από τη νεκρή γη", "Ο σκληρός Απρίλης του '45"), ο Σταύρος Ξαρχάκος ("Μοναστηράκι και Τετράγωνο", "Ελλήσποντος", "Χωρίς λόγια"), ο Γιάννης Σπανός ("Οι μελωδίες του Γιάννη Σπανού", "Βαθιά γαλάζια θάλασσα"), ο Βασίλης Δημητρίου ("Κυκλάδες"), ο Ηλίας Ανδριόπουλος ("Κοντσέρτο για σαντούρι", "Περιπλάνηση"), ο Μιχάλης Τερζής ("Νόστιμον ήμαρ", "Η εποχή της Αφροδίτης") και πολλοί άλλοι. 

Στην ίδια δυναμική παράδοση εντάσσεται και ο συγκεκριμένος δίσκος του Γιάννη Ζουγανέλη που δανείστηκε τον τίτλο από τον εμβληματικό στίχο του Γιώργου Σεφέρη. Και πράγματι, είναι ένας βαθιά ελληνικός δίσκος, γεμάτος μελωδίες και ελληνικά χρώματα διανθισμένα με σκόρπιους χορωδιακούς βοκαλισμούς. Προσέξτε, για παράδειγμα, το υπέροχο "Βυζαντινό" που είναι μια εμπνευσμένη οργανική ραψωδία με μια καταιγιστική αλληλουχία μελωδικών ιδεών.

Το βασικό μουσικό όργανο που επωμίζεται το βάρος όλης αυτής της ελληνικής μουσικής τοιχογραφίας είναι το μπουζούκι που ερμηνεύεται από τον εξαιρετικό σολίστα Γρηγόρη Τζιστούδη, μέσω του οποίου άλλωστε το έργο είχε και μια διεθνή διανομή. Την ορχήστρα διευθύνει ο Στάθης Ουλκέρογλου.