Δυο τραγούδια του Νίκου Γκάτσου για τη Μεγάλη Εβδομάδα

Έχοντας ήδη ολοκληρώσει το μεγάλο μας αφιέρωμα στην ιστορική και μακροχρόνια συνεργασία του Μάνου Χατζιδάκι με τον Νίκο Γκάτσο σκέφτηκα ότι θα ήταν ταιριαστός επίλογος τούτη τη μεγαλοβδομαδιάτικη βραδιά για τον κορυφαίο ποιητή και στιχουργό ένα μουσικό βιντεάκι που είχα φτιάξει πέρσι και το παρουσίασα στο Youtube.

Ο Νίκος Γκάτσος έχει εμπνευστεί από το πνεύμα και το κλίμα της Μεγάλης Εβδομάδας και μας έχει αφήσει έναν μάλλον άγνωστο στον πολύ κόσμο κύκλο έξι ποιημάτων με γενικό τίτλο "Μέρες Επιταφίου", ένα ποίημα για κάθε μέρα από τη Μεγάλη Δευτέρα ως το Μεγάλο Σάββατο. Τα ποιήματα αυτά είναι έμμετρα και έτοιμα να γίνουν τραγούδια*!
Ένα από αυτά λοιπόν, το ποίημα της Μεγάλης Πέμπτης, μελοποιήθηκε από τον Χρήστο Τσιαμούλη και τραγουδήθηκε εξαίσια από τον Αλκίνοο Ιωαννίδη για το δίσκο "Δωδεκάορτο" (2007).

Πρέπει ωστόσο να θυμίσω ότι πολύ νωρίτερα, το 1974, ο Σταύρος Ξαρχάκος είχε περιλάβει στον σπουδαίο δίσκο του "Νυν και αεί" το τραγούδι "Μεγάλη Παρασκευή" σε στίχους του Γκάτσου με ερμηνεύτρια τη Βίκυ Μοσχολιού, με τη διαφορά ότι οι στίχοι εκείνου του τραγουδιού δεν προέρχονται από τον κύκλο "Μέρες Επιταφίου", αλλά είναι τελείως διαφορετικοί. 

Πάντως και τα δυο αυτά τρυφερά και βαθύτατα λυρικά τραγούδια είναι πανέμορφα με κατανυκτική μελωδική λιτότητα που συγκινούν βαθιά και εναρμονίζονται ιδανικά με το πνεύμα των ημερών.

* Διαβάστε το πολύ χρήσιμο σχόλιο του φίλου Χρόνη...

Μάνος Χατζιδάκις & Νίκος Γκάτσος: Αμοργός (2005)

Η "Αμοργός" του Νίκου Γκάτσου, η μοναδική ολοκληρωμένη ποιητική του σύνθεση, που εκδόθηκε το 1943, στα μαύρα χρόνια της Κατοχής (χρονιά του θανάτου του Κωστή Παλαμά), είναι ένα έργο ορόσημο για τη νεότερη λογοτεχνία μας, από τις ακρώρειες της γενιάς του '30, μια βραχονησίδα στο πέλαγος του σύγχρονου πολιτισμού μας κι ένα έργο που όμοιό του δεν ξαναβγήκε και μάλλον δεν πρόκειται να ξαναβγεί. Αγνοημένη για πολλά χρόνια κάποια στιγμή αναγνωρίστηκε η ξεχωριστή της ομορφιά, αλλά και η πρωτοποριακή της ποιητική γραφή που συνδυάζει εντελώς απροσδόκητα τη δημοτική παράδοση με την υπερρεαλιστική γλώσσα και εικονογραφία.
Ο ίδιος ο Γκάτσος δε θέλησε να δώσει καμία συνέχεια σ' αυτόν το δρόμο και - με λιγοστές μόνο παρεκκλίσεις - στράφηκε σ' ένα δρόμο διαμετρικά αντίθετο αφιερώνοντας το τεράστιο πνευματικό του οπλοστάσιο στη μετάφραση ξένων κλασικών έργων, αλλά κυρίως στο έντεχνο τραγούδι με τα γνωστά μεγαλειώδη αποτελέσματα.

Ο μεγάλος συνοδοιπόρος του Μάνος Χατζιδάκις είχε πάντα στο βάθος του μυαλού του το αριστουργηματικό αυτό ποίημα και εν είδει έμμονης ιδέας ανέτρεχε συνεχώς σ' αυτό πασχίζοντας να το υποτάξει στους δρόμους της μουσικής γραφής, πράγμα που φαίνεται πως δεν ήταν καθόλου εύκολο, έτσι που τελικά η σχέση αυτή να καταλήξει σε σχέση ζωής και η "Αμοργός" να μετατραπεί για τον συνθέτη σε βασανιστικό νόστο για την προσωπική του Ιθάκη. 

Μια πρώτη απόπειρα έγινε στις αρχές του '60 και κατέληξε σε μερικά τραγούδια και κάποιες μελωδίες που ενσωματώθηκαν στον κινηματογραφικό δίσκο "Ελλάς, η χώρα των ονείρων" (1960). Πιο αποφασιστικά επανήλθε στο έργο το 1972 ευρισκόμενος ακόμη στην Αμερική, οπότε και ολόκλήρωσε έναν μικρό κύκλο έξι τραγουδιών που τα προόριζε για τις φωνές της Φλέρυς Νταντωνάκη και του Σπύρου Σακκά. Τελικά τα έξι αυτά τραγούδια παρουσιάστηκαν ζωντανά το καλοκαίρι του 1981 στις εκδηλώσεις του Μουσικού Αυγουστου στο Ηράκλειο της Κρήτης με ερμηνευτή τον Σπύρο Σακκά και τον ίδιο να προλογίζει το έργο και να συνοδεύει στο πιάνο. Η τελευταία φορά που έσκυψε ξανά στο έργο ήταν στο διάστημα 1986-87 προσθέτοντας μερικά ακόμη τραγούδια και κάποια ορχηστρικά θέματα, ενώ επεξεργάστηκε εκ νέου το παλιότερο υλικό.

Κάπου εκεί εκεί σταματά οριστικά την ενασχόληση με το έργο αφήνοντάς το έτσι ημιτελές σε μορφή σχεδιασμάτων, πράγμα που εύλογα μας παραπέμπει στους "Ελεύθερους Πολιορκημένους" του εθνικού μας ποιητή, έργο επίσης ημιτελές, αν και έργο ζωής για κείνον, όπως και για τον Χατζιδάκι η "Αμοργός"!

Μάνος Χατζιδάκις & Νίκος Γκάτσος: Αντικατοπτρισμοί (1993)

Τα “Reflections” με την φόρτιση των Ελληνικών στίχων του Γκάτσου έγιναν σαν τα πολλά πρόσωπα μιας γυναίκας. Μιας γυναίκας που θα μπορούσε να είναι κι ένας νέος άντρας μέσα στην επαναστατημένη ατμόσφαιρα αμφισβήτησης που χαρακτήριζε τη Νέα Υόρκη του '68. Έγιναν οι αντικατοπτρισμοί της πόλης και των νέων ανθρώπων της και απαιτούσαν πολυεδρική ερμηνεία γυναίκας με διαφορετικές φωνές, με αντιδράσεις, με όψεις σπασμένες μέσα σε κρύσταλλα. Η Αλίκη Καγιαλόγλου φανερώνεται άξια ερμηνεύτρια, παίζοντας και μεταπηδώντας από το ύφος της Γκρέτα Γκάρμπο στην πληθωρικότητα της Μανιάνι ή την τραγική έξαρση της Κατίνας Παξινού. Με την ερμηνεία της το έργο αποκαλύπτεται. Κι έτσι με την απόσταση του χρόνου και με την ωριμότητα της ερμηνείας φανερώθηκαν ξανά οι "Αντικατοπτρισμοί" στην Αθήνα του ’93.

Με τα λόγια αυτά μας συστήνει τον τελευταίο του εν ζωή κύκλο τραγουδιών ο Μάνος Χατζιδάκις με τίτλο "Αντικατοπτρισμοί". Τυπικά πρόκειται για την ελληνοποίηση του αρχικά αγγλόφωνου δίσκου "Reflections" που γράφτηκε το 1968 και κυκλοφόρησε το 1970 στην Αμερική με το νεανικό συγκρότημα New York Rock & Roll Ensemble, ένα έργο που ανήκε στην τότε μουσική πρωτοπορία σε μια περίοδο μαζικών εξεγέρσεων της αμερικανικής νεολαίας. 

Ο Νίκος Γκάτσος ανέλαβε να μεταφέρει τα τραγούδια στην ελληνική γλώσσα παίρνοντας μικρές μόνο αφορμές από τους ξενόγλωσσους στίχους, αλλά ουσιαστικά αναδημιουργώντας τα τραγούδια εξ αρχής. Μάλιστα έγραψε στίχους ακόμη και για τα δυο οργανικά μέρη του έργου ("Dance of the Dogs", "The Three Answers"). Το τραγούδι "The Day" το είχαμε ήδη ακούσει στην ελληνική απόδοση του Γκάτσου με τον τίτλο "Χελιδόνι στο κλουβί" στο δίσκο "Επιστροφή" (1970), αλλά εδώ το ακούμε με ελαφρώς αλλαγμένους στίχους και νέο τίτλο "Πού το πήγαν το παιδί". Και βέβαια το αριστουργηματικό "Noble Dame" έγινε η χιλιοτραγουδισμένη "Περιμπανού" που σ' αυτή τη μορφή την πρωτακούσαμε από τη Δήμητρα Γαλάνη ("Ατέλειωτος δρόμος", 1983) και λίγο αργότερα στη "Ρωμαϊκή Αγορά" (1986). Επίσης η σύντροφός του ποιητή Αγαθή Δημητρούκα έχει μια μικρή, αλλά ουσιαστική συμμετοχή στο δίσκο συνεισφέροντας τους στίχους της συγκινητικής "Προσευχής του ακροβάτη".

Μάνος Χατζιδάκις & Νίκος Γκάτσος: Οι μύθοι μιας γυναίκας (1988)

Η Νάνα Μούσχουρη δε χρειάζεται τις δικές μου συστάσεις φυσικά! Και βέβαια είναι πασίγνωστοι οι στενοί της δεσμοί με τον Μάνο Χατζιδάκι στο ξεκίνημά της (1958-1962), δεσμοί μάλιστα που δεν αποκόπηκαν και στα κατοπινά χρόνια της διασημότητάς της, αφού κατά καιρούς συνέχισαν οι δυο τους να έχουν δισκογραφικές συναντήσεις, όπως το 1972 με το δίσκο "Σπίτι μου, σπιτάκι μου", ο οποίος - σημειωτέον - αποτελεί και τον πρώτο "προσωπικό" δίσκο Έλληνα στιχουργού με σύμπραξη πολλών συνθετών κι αυτός δεν είναι άλλος από τον Νίκο Γκάτσο! Βεβαίως είναι επίσης γνωστό ότι κάποια στιγμή ο μεγάλος συνθέτης αποκήρυξε τη σχέση του μαζί της και καταφέρθηκε με πολύ σκληρούς χαρακτηρισμούς απέναντι στη διάσημη αοιδό, της οποίας άλλωστε κάποιες δημόσιες τοποθετήσεις ομολογουμένως προκαλούν μια δυσφορία, έτσι που να δικαιώνουν και με το παραπάνω τη διορατική ευθυκρισία του Μάνου Χατζιδάκι!

Από την άλλη όμως, για να είμαστε δίκαιοι, δεν μπορούμε ν' αρνηθούμε τις μοναδικές ερμηνευτικές ικανότητες της Νάνας Μούσχουρη και το υπέροχο φωνητικό της ηχόχρωμα, τουλάχιστον στα νεανικά της χρόνια. Αυτό προφανώς το εκτιμούσε κι ο συνθέτης και γιαυτό φρόντισε να κλείσει ουσιαστικά την καριέρα του ως συνθέτης τραγουδιών με τη δική της φωνή στον κύκλο "Οι μύθοι μιας γυναίκας", έργο 47, ερμηνευμένο εξολοκλήρου από τη Νάνα Μούσχουρη. Και λέω "να κλείσει", γιατί μετά το δίσκο αυτό ο Μάνος μας έδωσε μόνο την ελληνική εκδοχή των "Αντικατοπτρισμών", που όμως δεν περιλαμβάνει πρωτότυπες συνθέσεις, και τα "Τραγούδια της αμαρτίας" που ωστόσο γράφτηκαν αρκετά νωρίτερα. Εξαιρείται φυσικά η μεταθανάτια έκδοση της ολοκληρωμένης "Αμοργού" που είναι έργο μακροχρόνιας και δύσκολης κυοφορίας.

Ο συγκεκριμένος λοιπόν κύκλος περιλαμβάνει  δώδεκα θαυμάσιες "έντεχνες" μπαλάντες σε ποιητικούς στίχους του Νίκου Γκάτσου και (σε ένα τραγούδι) της Αγαθής Δημητρούκα. Ο τίτλος του έργου υποδεικνύει και τον διακριτικό θεματικό άξονα που ενοποιεί εν πολλοίς τη σειρά αυτή των τραγουδιών. Η ποιητική ματιά του μεγάλου στιχουργού διατρέχει χωροχρονικά το πεδίο της γυναικείας παρουσίας και φωτίζει επιλεγμένα πρόσωπα που ο χρόνος τα έχει αναγάγει στο επίπεδο του συμβόλου, θετικά ή αρνητικά. Το τελευταίο μέρος του έργου περιλαμβάνει ένα μικρό αφιέρωμα σε τέσσερις επώνυμες μυθικές μορφές του 20ου αιώνα, τον ποιητή F. G. Lorca, τον προπολεμικό κινηματογραφικό συνθέτη Maurice Jaubert, τη θρυλική Αιγύπτια τραγουδίστρια Ουμ Καλσούμ (την οποία θαύμαζε βαθιά ο Μάνος Χατζιδάκις) και τη διάσημη τυχοδιώκτρια Alma Mahler, σύζυγο του Gustav Mahler και άλλων σημαντικών προσωπικοτήτων της εποχής της.

Μάνος Χατζιδάκις & Νίκος Γκάτσος: Σκοτεινή Μητέρα (1986)

Σχεδόν ταυτόχρονα με την πρώτη έκδοση του "Χειμωνιάτικου ήλιου" (1986) κυκλοφόρησε ακόμη ένας κύκλος τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι σε στίχους του Νίκου Γκάτσου. Τίτλος του: "Σκοτεινή μητέρα", έργο 45. Εκδόθηκε αρχικά από τον Σείριο και διανεμήθηκε μέσω της μεγάλης εταιρίας Minos-EMI. Αποκλειστκή ερμηνεύτρια η Μαρία Φαραντούρη.

Η ξεχωριστή εκτίμηση που έτρεφε ο Μάνος Χατζιδάκις για τις ερμηνευτικές ικανότητες της Μαρίας Φαραντούρη εκφράστηκε με πάμπολλες  συνεργασίες τους, αρχής γενομένης με τα "Παράλογα" (1976) και στη συνέχεια με την "Εποχή της Μελισσάνθης" (1980) και τη "Ρωμαϊκή Αγορά" (1986) που ηχογραφήθηκε την ίδια χρονιά με  τη "Σκοτεινή Μητέρα".

Ο συγκεκριμένος κύκλος περιλαμβάνει δώδεκα μπαλάντες με τα γνωστά χαρακτηριστικά της εκλεκτής τέχνης των δύο διαχρονικών συνεργατών. Η στιχουργική του Γκάτσου, πάντα εμπνευσμένη και περίτεχνα δουλεμένη, χαρακτηρίζεται από έκδηλα απαισιόδοξη οπτική κι επίμονη χρήση του δεύτερου προσώπου που προσδίδει στα τραγούδια την αμεσότητα της προσωπικής συνομιλίας και της δραματικής ψευδαίσθησης. Το θεματικό κέντρο της έμπνευσής του είναι η "γυναίκα" στις πολλαπλές της μεταμορφώσεις: μητέρα, φίλη, ερωμένη κι εν τέλει η ίδια η ζωή. Ο συνθέτης δείχνει μεγάλη οικειότητα με το ποιητικό σώμα, οι μελωδίες του είναι αυθόρμητες, άμεσες κι εύκολες από το πρώτο κιόλας άκουσμα. Κορυφαία ίσως στιγμή η a capella "Πλατυτέρα των ουρανών".

Ο δίσκος έχει μια ιδιαιτερότητα στο ενορχηστρωτικό του μέρος με την παντελή απουσία του μπουζουκιού, καθώς εδώ η παρουσία του Νίκου Αντύπα και του Γιάννη Σπάθα στην ορχήστρα διαμορφώνουν έναν ήχο έντονα ηλεκτρικό και ξερό που δεν έχουμε συνηθίσει στα τραγούδια του Χατζιδάκι, αν και υπογράφει ο ίδιος την ενορχήστρωση. Ενδιαφέρον πείραμα, αν και προσωπικά θα προτιμούσα ένα πιο συμβατικό ορχηστρικό υπόστρωμα για τις συγκεκριμένες μελωδίες.

Επισημαίνω, τέλος, ότι το εξώφυλλο κοσμείται με ένα από τα όμορφα κολλάζ που φιλοτέχνησε ο μεγάλος ποιητής Οδυσσέας Ελύτης, στενός φίλος και των δύο δημιουργών του δίσκου.

Μάνος Χατζιδάκις & Νίκος Γκάτσος: Χειμωνιάτικος ήλιος (1986/87)

Μετά τα "Παράλογα" και την "Αθανασία" (1986) ακολουθεί 10/χρονη διακοπή της στενής δισκογραφικής συνεργασίας του Μάνου Χατζιδάκι και του Νίκου Γκάτσου με μια μικρή απλώς συνάντηση ενδιάμεσα στο δίσκο "Πορνογραφία" (1982), όπου ο Γκάτσος έγραψε δυο τραγούδια ("Η Παναγία των Πατησίων", "Έλα σε μένα"). Θα τους ξαναβρούμε και πάλι ετοιμοπόλεμους και ακμαίους στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του '80 με τριπλή μάλιστα δισκογραφική κατάθεση κατά το διάστημα 1986-1988.

Πρώτος στη σειρά αυτής της τριλογίας ο κύκλος τραγουδιών "Χειμωνιάτικος ήλιος", έργο 44, που κυκλοφόρησε το 1986, αλλά είχε γραφτεί το 1983. Ο δίσκος αυτός έχει μια εντελώς ασυνήθιστη πρωτοτυπία: Ηχογραφήθηκε δυο φορές και μάλιστα με τον ίδιο τραγουδιστή, τον Μανώλη Μητσιά! Η πρώτη έκδοση του 1986 αποσύρθηκε σχεδόν αμέσως μετά την κυκλοφορία της, γιατί ο συνθέτης διαπίστωσε ότι η ενορχήστρωση δεν είχε δουλευτεί ολοκληρωμένα, ενώ είδε και μια φωνητική αστάθεια στην ερμηνεία. Δεν κάνουν εύκολα οι εταιρίες τέτοια χατίρια, αλλά στην περίπτωση αυτή δεν πρόβαλε καμία αντίρρηση στον μεγάλο συνθέτη κι έτσι λίγους μήνες αργότερα κυκλοφόρησε η δεύτερη εγγραφή του έργου στην οριστική του πλέον μορφή! Στο ένθετο βιβλιαράκι πάντως της δεύτερης έκδοσης ο συνθέτης φροντίζει να δώσει τις αναγκαίες εξηγήσεις:

«Ζήτησα από την εταιρεία Μ. Μάτσας να επαναλάβω την ηχογράφηση του Χειμωνιάτικου ήλιου και να ξανα- κυκλοφορήσει ο δίσκος με άλλο εξώφυλλο και την καινούργια ηχογράφηση. Η εταιρία το δέχτηκε και την ευχαριστώ. Οι λόγοι, απόλυτα καλλιτεχνικοί, μ’ οδήγησαν ύστερα από τις καλοκαιρινές συναυλίες να αναθεωρήσω την ερμηνεία και την ενορχήστρωση των τραγουδιών. Νομίζω πως μ’ αυτή την έκδοση σας δίνω το έργο, έτσι όπως ακριβώς το συνέλαβα ως συνθέτης. Βλέπετε, έκανα κι εγώ σχεδόν ένα χρόνο για ν’ αντιληφθώ τι πα να πει Χειμωνιάτικος ήλιος. Εσείς μπορείτε να τ’ ανακαλύψετε σε δύο, σε τρία ή και σε περισσότερα χρόνια. Θα σας περιμένω!»

Μάνος Χατζιδάκις & Νίκος Γκάτσος: Τα παράλογα (1976)

Την ίδια χρονιά που εκδόθηκε από την Columbia η "Αθανασία", κυκλοφόρησε και ο κύκλος τραγουδιών "Τα παράλογα", ένα έργο που δίχως δεύτερη σκέψη τοποθετείται στις κορυφαίες κατακτήσεις της ελληνικής δισκογραφίας και στην πρώτη πεντάδα των έργων του Μάνου Χατζιδάκι, μαζί με τους "Όρνιθες", τον "Μεγάλο Ερωτικό", το "Χαμόγελο της Τζοκόντας" και τη "Μυθολογία". 

Το έργο φέρει τον αριθμό καταλόγου 32 στην επίσημη εργογραφία του συνθέτη και χαρακτηρίζεται από τον ίδιο ως "Μουσική και τραγούδια της φθοράς και του ονείρου". Εκδόθηκε το 1976 από τη Lyra (Notos), όπου ο Μάνος Χατζιδάκις βρήκε φιλόξενη στέγη αμέσως μετά την επιστροφή του από την Αμερική, καταθέτοντας μερικά από τα πιο ξεχωριστά του έργα, όπως ο "Μεγάλος Ερωτικός" (1972), "Ο οδοιπόρος, το μεθυσμένο κορίτσι και ο Αλκιβιάδης" (1974), "Τα πέριξ" (1974), "Sweet Movie" (1974), "Οι γειτονιές του φεγγαριού" 1977), "Χωρίον ο Πόθος" (1977), "Για την Ελένη" (1978) και "Η εποχή της Μελισσάνθης" (1980).

Με "Τα παράλογα" ο συνθέτης συνεχίζει την "έντεχνη" μουσική του αναζήτηση στους δρόμους που ξεκίνησε με τον "Μεγάλο Ερωτικό" πατώντας πάνω στη στέρεη ποιητική γραφή του Νίκου Γκάτσου που εδώ βρίσκεται σε κατάσταση οιστρηλατημένης έμπνευσης με στίχους υψηλών ποιητικών πτήσεων σε ετερόκλητα πεδία ιστορικής και ψυχικής αναδίφησης, με αναφορές στα γερμανικά πρότυπα ενός Μπρεχτ, αλλά και στις αντίστοιχες μουσικές κατακτήσεις ενός Κουρτ Βάιλ ή ενός Χανς Άισλερ. Άλλωστε ο δίσκος περιλαμβάνει κι ένα αυθεντικό ποιητικό κατάλοιπο της νεανικής δραστηριότητας του Γκάτσου, το "Ιππότης και ο θάνατος", γραμμένο στα χρόνια της γερμανικής κατοχής με καταγγελτική διάθεση για τη χιτλερική παράνοια, στο περιθώριο της "Αμοργού", μαζί με την οποία εκδόθηκε αργότερα σε βιβλίο.

Το έργο δομείται σε εναλλαγή τραγουδιστικών και οργανικών μερών, για να καταλήξει σε ένα μακροσκελές πεζοτράγουδο θεατρικού μονολόγου ιστορικής αφήγησης με επιτηδευμένη καθαρεύουσα που διαμορφώνει εμφανώς μια ευφυέστατη παρωδία με το χαρακτηριστικό τίτλο "Ελλαδογραφία" και με την απολύτως αντιτραγουδιστική ερμηνεία του Μίκη Θεοδωράκη εν είδει εκφοράς ευαγγελικού κειμένου με τη συμμετοχή μικρών παρέμβλητων χορωδιακών.

Για την ερμηνεία αυτού του "παράλογου" υλικού ο συνθέτης διάλεξε έναν εντυπωσιακά ετερόκλητο μουσικό θίασο! Βασική ερμηνεύτρια η στιβαρή Μαρία Φαραντούρη, η οποία εγκαινιάζει έτσι επίσημα την παρασπονδία της από τη στενή συμπόρευσή της με τον Μίκη, μια παρασπονδία ωστόσο άκρως δημιουργική και με πολύ σπουδαία συνέχεια τα κατοπινά χρόνια. Εδώ ο Χατζιδάκις αξιοποιεί στο έπακρο τις μεγάλες ερμηνευτικές της δυνατότητες, οι οποίες πράγματι φτάνουν σε ζηλευτά επίπεδα με αριστουργηματικά τραγούδια, όπως "Ο εφιάλτης της Περσεφόνης" ή "Οι χρησμοί της Σίβυλλας". Δίπλα της ο Μελίνα Μερκούρη στην πανέξυπνη σάτιρα "Η προσευχή της παρθένου" και δίπλα στη Μελίνα ο Διονύσης Σαββόπουλος ερμηνεύοντας μαζί της το ακραία σουρρεαλιστικό "Άλογο του Ομέρ Βρυώνη"! Τέλος, ο νεαρότατος νεοφώτιστος του μουσικού χώρου Ηλίας Λιούγκος ερμηνεύει το υψηλών ερμηνευτικών απαιτήσεων μελοποιημένο ποίημα "Ο ιππότης και ο θάνατος". Και φυσικά ο Μίκης που προαναφέραμε.

Γιώργος Κουρουπός & Περικλής Κοροβέσης: Η συνέλευση των ζώων (1983)

Ας ανοίξουμε μια σύντομη ποαρένθεση στην παρουσίαση της δισκογραφίας του Μάνου Χατζιδάκι και του Νίκου Γκάτσου, για να αποχαιρετήσουμε έναν αξιόλογο πνευματικό άνθρωπο που έφυγε σήμερα από τη ζωή: Τον Περικλή Κοροβέση (1941-2020), συγγραφέα, δημοσιογράφο πολιτικό ακτιβιστή της αριστεράς χωρίς ωστόσο σταθερούς κομματικούς δεσμούς, με σημαντικές θεατρικές σπουδές δίπλα στον μεγάλο θεατράνθρωπο Δημήτρη Ροντήρη, αλλά και σπουδές σημειολογίας στο Παρίσι.

Τις απάνθρωπες συνθήκες κράτησης και βασανισμού του από το χουντικό καθεστώς κατέγραψε στο πρώτο του βιβλίο με τίτλο "Ανθρωποφύλακες" (1969), για να ακολουθήσουν πολλά άλλα έργα στη συνέχεια που εκτείνονται σε ευρύ πεδίο ενδιαφερόντων (πολιτική, θέατρο, γυναίκα, παιδιά, ποίηση).

Υπηρέτησε κατά καιρούς σε διάφορες δημόσιες θέσεις, όπως στο δήμο της Αθήνας, αλλά και στο ελληνικό κοινοβούλιο, ενώ αρθρογραφούσε επί πολλά χρόνια σε εφημερίδες, όπως η Ελευθεροτυπία και η Εφημερίδα των Συντακτών.

Το 1983 συνεργάστηκε με τον λόγιο συνθέτη Γιώργο Κουρουπό, ο οποίος μελοποίησε το αλληγορικό παιδικό παραμύθι του "Η συνέλευση των ζώων" που εκδόθηκε σε δίσκο από τη CBS, μαζί με έναν μικρό κύκλο παιδικών τραγουδιών του συνθέτη με τίτλο "Έξι τραγούδια για ποντίκια". Και τα δύο έργα αποδίδονται λιτά με πιάνο και φωνή. Αν και σε πρώτο επίπεδο μοιάζει με έναν παιδικό δίσκο, στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα μουσικό έργο υψηλών απαιτήσεων που ανάγει τις ρίζες του στο ιμπρεσιονιστικό ρεύμα των αρχών του 20ου αιώνα (Debussy, Ravel). 

Το έργο ερμηνεύει με εμφανή ενθουσιασμό και μεγάλη ερμηνευτική ευχέρεια ο σημαντικός βαρύτονος Σπύρος Σακκάς, ενώ πιάνο παίζει ο συνθέτης. Τα χαριτωμένα σκίτσα των εξωφύλλων σχεδίασε ο Σπύρος Ορνεράκης.

Μάνος Χατζιδάκις & Νίκος Γκάτσος: Αθανασία (1976)

Ο λαϊκός κύκλος τραγουδιών "Αθανασία" του Μάνου Χατζιδάκι γράφτηκε το 1975, αλλά κυκλοφόρησε την επόμενη χρονιά, πέντε ολόκληρα χρόνια μετά το δίσκο "Της γης το χρυσάφι" και έξι μετά την "Επιστροφή", των δύο δηλαδή "λαϊκών" δίσκων του συνθέτη, των οποίων μοιάζει σαν φυσική συνέχεια κι έρχεται μετά από μια εξαιρετικά δημιουργική "παρένθεση" με δυο έξοχα έργα ("Ο Μεγάλος Ερωτικός", "Ο οδοιπόρος, το μεθυσμένο κορίτσι και ο Αλκιβιάδης") που απογειώνουν τη χατζιδακική τέχνη σε απάτητες κορυφές!

Πέρα από το συγγενικό μουσικό ύφος, υπάρχει και ο Νίκος Γκάτσος που γεφυρώνει στέρεα αυτή τη "λαϊκή τριλογία" με τους εμπνευσμένους στίχους του, αλλά και η Δήμητρα Γαλάνη που συμμετέχει με το ίδιο ακριβώς ποσοστό και στις τρεις αυτές δουλειές πλαισιωμένη από την Γρηγόρη Μπιθικώτση στον πρώτο δίσκο και από τον Μανώλη Μητσιά στους άλλους δύο. 

Κι όμως! Ο συνθέτης διαχώριζε καθαρά την "Αθανασία" που φέρει την επισήμανση ως "έργο 31α" από τους δύο παλιότερους κύκλους, τους οποίους δε θεώρησε άξιους να καταγραφούν στον αριθμημένο κατάλογο των επίσημων συνθέσεών του. Γιατί άραγε; Η μόνη εμφανής διαφορά εντοπίζεται στο ενορχηστρωτικό επίπεδο, όπου λόγω της δικής του απουσίας εκείνα τα χρόνια ανέλαβαν άλλοι αυτή τη δουλειά για τα δύο πρώτα έργα και μάλιστα πολύ σημαντικοί δημιουργοί (Δήμος Μούτσης, Γιάννης Σπανός), οι οποίοι είναι ολοφάνερο ότι σεβάστηκαν το ύφος του συνθέτη και κατέθεσαν εξαιρετικό ενορχηστρωτικό έργο, ενώ η "Αθανασία" έχει ενορχηστρωθεί από τον ίδιο τον Χατζιδάκι. Το ερώτημα παραμένει και προσωπικά δεν μπορώ να κρύψω ότι πάντα θεωρούσα άδικη αυτή τη στάση του συνθέτη. Τέλος πάντων! Δε μας πέφτει δα και λόγος!
Επί της ουσίας τώρα, η "Αθανασία" είναι ένας συναρπαστικός δίσκος με 11 λαϊκότροπα τραγούδια κι ένα εντυπωσιακό εναρκτήριο ορχηστρικό ("Μπαλάντα του Ούρι"), το οποίο αργότερα απέκτησε στίχους κι έγινε κανονικό τραγούδι σημειώνοντας μεγάλη επιτυχία. Η υπερρεαλιστική καταγωγή του Νίκου Γκάτσου εδώ βρίσκει μια εντυπωσιακή διέξοδο προς τη λαϊκή στιχουργική που χωρίς να απαρνείται τις ποιητικές αξιώσεις καταφέρνει να έχει απόλυτη αμεσότητα. Μικρές πλάγιες αναφορές στα σκοτεινά χρόνια που άφηνε πίσω της η Μεταπολίτευση περνούν μέσα από τους στίχους. Ο συνθέτης δείχνει απόλυτη εξοικείωση με τους λαϊκούς δρόμους και ιδιαίτερα το χασάπικο που κυριαρχεί στη μελοποιητική του γραμμή. Το εμβληματικό "Ο Γιάννης ο φονιάς" είναι ένα τεράστιο τραγούδι, μια ολόκληρη τραγωδία με πολιτικά υπονοούμενα συμπυκνωμένη σε τρία μόλις λεπτά. Η απόλυτη αφαίρεση που αποδεικνύει πειστικότατα πόσο υψηλή τέχνη μπορεί να είναι ένα απλό τραγούδι, όταν βρίσκεται στα χέρια ενός άξιου δημιουργού!