Μάνος Χατζιδάκις & Νίκος Γκάτσος: Της γης το χρυσάφι (1971)

Ο δίσκος "Της γης το χρυσάφι" με μουσική του Μάνου Χατζιδάκι και στίχους του Νίκου Γκάτσου αποτελεί τη φυσική συνέχεια του δίσκου "Επιστροφή" των δύο δημιουργών που είχε εκδοθεί ένα χρόνο νωρίτερα. Περιλαμβάνει δώδεκα λαϊκά τραγούδια γραμμένα κι αυτά εξ αποστάσεως, αφού και πάλι ο συνθέτης έγραψε τη μουσική ευρισκόμενος ακόμη στην Αμερική πάνω σε στίχους που του έστελνε ο Γκάτσος.

Συγκριτικά πάντως με τα τραγούδια της "Επιστροφής" έχω την προσωπική άποψη ότι εδώ έχουμε πιο καλοδουλεμένο υλικό με πιο στρογγυλεμένες μελωδίες και ρυθμούς και γιαυτό ο δίσκος σημείωσε μεγάλη επιτυχία εγκαινιάζοντας μάλιστα πολύ πετυχημένα τη μακροχρόνια συνοδοιπορία δύο κορυφαίων ερμηνευτών του ελληνικού πενταγράμμου, του Μανώλη Μητσιά και της Δήμητρας Γαλάνη που αποδίδουν υποδειγματικά τα τραγούδια. 

Ο δίσκος ξεκινάει με το "Κυκλαδίτικο", ένα δροσερό και κεφάτο τραγούδι που αναδεικνύει τη μεγάλη ευκολία του στιχουργού να ενσωματώνει σε ελάχιστους στίχους τόσα πολλά πράγματα, όπως εδώ που παρελαύνουν με χαρακτηριστικές εικόνες όλες οι Κυκλάδες! Το εναρκτήριο τραγούδι "Χασάπικο 40" της δεύτερης πλευράς αποτελεί ένα πειστικό δείγμα της ευφυίας του Μάνου Χατζιδάκι. Ο αινιγματικός του τίτλος στην πραγματικότητα αποτελεί επιβεβαίωση της δεδηλωμένης αντίληψης του συνθέτη (πρώτος το είπε ο Stravinsky) ότι "οι μικροί μιμούνται, ενώ οι μεγάλοι κλέβουν"! Γιατί η μελωδική βάση του τραγουδιού είναι "κλεμμένη" από τη Συμφωνία αρ.40 του μεγάλου αυστριακού συνθέτη Wolfgang Amadeus Mozart κι αυτό ακριβώς μας φωνάζει ο Μάνος να καταλάβουμε με τον αριθμό "40" που έβαλε δίπλα στη λέξη "χασάπικο"! Αλλά, αναρωτιέμαι: Πόσοι από μας το είχαμε πάρει χαμπάρι, όταν πρωτακούσαμε το υπέροχο αυτό, ορθόδοξο και ελληνοπρεπέστατο χασάπικο; Θα μου πείτε: Και πόσοι από μας ξέραμε τον Μότσαρτ; Ο Χατζιδάκις τον ήξερε πάντως και φρόντισε να τον ενσωματώσει τόσο περίτεχνα σε ένα λαϊκό τραγούδι που είμαι βέβαιος πως ακούγοντάς το από τη μακρινή χώρα των Μακάρων ο γενναιόδωρος Amadeus θα χαμογελά με ικανοποίηση!

Από τα υπόλοιπα τραγούδια του δίσκου, όλα πανέμορφα, σημειώνω τη "Μικρή Ραλλού" που λίγο αργότερα ερμήνευσε έξοχα και η Φλέρυ Νταντωνάκη στο δίσκο "Οι γειτονιές του φεγγαριού" (1977), ενώ το τραγούδι "Πρωτομηνιά" αποτελεί μεταγγραφή του παλιότερου τραγουδιού "Πάει ο καιρός" που είχε τραγουδήσει για τις 45 στροφές ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης το 1965, μόνο που εδώ τίτλος και στίχοι είναι τελείως διαφορετικοί.

Μάνος Χατζιδάκις & Νίκος Γκάτσος: Επιστροφή (1970)

Μετά τη "Μυθολογία" (1965) ακολούθησε μια "νεκρή" πενταετία στη συνεργασία του Μάνου Χατζιδάκι με τον Νίκο Γκάτσο, γιατί ο συνθέτης την επόμενη χρονιά αποφάσισε να μετακομίσει στην Αμερική και να εγκατασταθεί στη Νέα Υόρκη, όπου μάλιστα τον βρήκε και η επιβολή του δικτατορικού καθεστώτος στην Ελλάδα, πράγμα που τον ανάγκασε να παρατείνει την εκεί παραμονή του για αρκετά χρόνια.
Στο διάστημα αυτό βέβαια κάθε άλλο παρά έμεινε αδρανής. Η πρώτη του δουλειά ήταν η προετοιμασία της μουσικοθεατρικής παράστασης "Illya Darling" βασισμένης στο μουσικό υλικό του "Ποτέ την Κυριακή" με σκηνοθέτη πάλι τον Jules Dassin και πρωταγωνίστρια τη Μελίνα Μερκούρη.
Την ίδια εποχή επίσης έγραψε μουσική για διεθνείς κινηματογραφικές παραγωγές, όπως για τις ταινίες "Blue" (1968), "The Heroes" (1969) και "The Martlet's Tale" (1970), ενώ γνωρίστηκε και με το κλασικών αποχρώσεων ροκ συγκρότημα New York Rock & Roll Ensemble, με το οποίο ηχογράφησε το υπέροχο άλμπουμ "Reflections" (1970).
Τότε ήταν που γνωρίστηκε και με τη Φλέρυ Νταντωνάκη εγκαινιάζοντας τη μυθική τους συνεργασία, η οποία ξεκίνησε στη Νέα Υόρκη με πρόχειρες ηχογραφήσεις στο σπίτι του συνθέτη. Μεταξύ αυτών των ηχογραφήσεων ήταν και τα "Λειτουργικά" που όμως εκδόθηκαν πολύ αργότερα, αλλά και μια σημαντική ανέκδοτη εκτέλεση του "Επιτάφιου" του Μίκη Θεοδωράκη.

Το 1970 λοιπόν ο συνθέτης δέχθηκε από την Ελλάδα την πρόταση για έναν "καινούργιο" δίσκο του που θα σηματοδοτούσε την "επιστροφή" του στα πάτρια. Ο παλιός του συνεργάτης, ο στιχουργός Νίκος Γκάτσος - που εν τη απουσία του συνθέτη είχε στραφεί για λίγο σε άλλες κατευθύνσεις συνεργαζόμενος κατά σειρά με τον Σταύρο Ξαρχάκο και τον Δήμο Μούτση - άρχισε να του στέλνει στίχους κι εκείνος τους έντυνε με μουσική, για να προκύψει έτσι ο κύκλος τραγουδιών που πήρε το σημαδιακό όνομα "Επιστροφή" και κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 1970 από την Columbia.

Πρόκειται για έναν λαϊκό δίσκο με ένδεκα συνολικά τραγούδια, τα οποία μάλιστα σχεδόν στο σύνολό τους αγαπήθηκαν πολύ από τον κόσμο και γνώρισαν αρκετές επανεκτελέσεις. Διαχρονικότερο όλων αποδείχθηκε το χορευτικό "Μίλησέ μου". Αρκετές μελωδίες των τραγουδιών ο συνθέτης τις ανέσυρε από την παλιά ανέκδοτη μουσική του για το κωμειδύλλιο "Η τύχη της Μαρούλας" (1960), ενώ το υπέροχο ελεγειακό τραγούδι "Χελιδόνι σε κλουβί" αποτελεί μουσική διασκευή του τραγουδιού "The Day" από το δίσκο "Reflections".

Μάνος Χατζιδάκις & Νίκος Γκάτσος: Μυθολογία (1965)

Παρότι η μνημειώδης συνεργασία του Μάνου Χατζιδάκι και του Νίκου Γκάτσου είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του '40, με πρώτους σταθμούς τον "Ματωμένο Γάμο" (1947) και το περίφημο "Χάρτινο το φεγγαράκι" (1949), και είχε εξελιχθεί στο μεσοδιάστημα με πολλές σημαντικές στιγμές, η "Μυθολογία" υπήρξε η πρώτη ολοκληρωμένη και πρωτότυπη δουλειά τους εν έτει 1965 σηματοδοτώντας ουσιαστικά τη φάση των μεγάλων κύκλων τραγουδιών του Χατζιδάκι, στους περισσότερους από τους οποίους οι στίχοι ανήκουν στον Γκάτσο. 

Ο συγκεκριμένος κύκλος κατέχει κεντρική θέση στην εργογραφία του συνθέτη, όπου καταγράφεται ως έργο αρ. 23. Η μουσική έχει τη φόρμα λυρικής μπαλάντας με σαγηνευτικές μελωδίες ("Αερικό", "Ήσουν παιδί σαν το Χριστό", "Τα καλοτάξιδα πουλιά"), αλλά και εύθυμους ρυθμούς ("Ο Ροβινσών στη Μύκονο", "Ο Ιρλανδός κι ο Ιουδαίος", "Ορέστης"). Η ποιητική του Γκάτσου πλουτίζει το ελληνικό τραγούδι με ευφάνταστα υπερρεαλιστικά σχήματα δοσμένα με απλές λαϊκές εικόνες και αφηγήσεις που ανάγουν τις αφετηρίες τους στην αχλύ του μύθου και της ιστορίας στοχεύοντας εμμέσως και στο παρόν. 

Ο δίσκος πάντως κρύβει και τη δική του μικρή περιπέτεια: Η αρχική ιδέα περιλάμβανε 14 συνολικά τραγούδια συνυπολογίζοντας και τα τραγούδια "Το σκοτεινό παράθυρο" και "Οι ήρωες είναι πάντα ευγενικοί" που είχαν ηχογραφηθεί τον προηγούμενο χρόνο με τη φωνή του Γιώργου Ρωμανού. Τελικά κρίθηκε ότι δεν κινούνταν στο ίδιο κλίμα με τα υπόλοιπα τραγούδια κι έμειναν έξω παραμένοντας ανέκδοτα, ώσπου συμπεριλήφθηκαν πολύ αργότερα στη συλλογή "Σπανιες ερμηνείες 1955-1965", αρ. 2 (1984). Έτσι ο δίσκος στην πρώτη του έκδοση κυκλοφόρησε με 12 τραγούδια, αλλά στη συνέχεια το τραγούδι "Ο Τζώνης ο μπόγιας" απαγορεύτηκε από τη χουντική λογοκρισία, με αποτέλεσμα ο δίσκος να επανεκδοθεί με 11 τραγούδια, αν και στο εξώφυλλο εξακολούθησαν να αναγράφονται οι τίτλοι και των 12 τραγουδιών! Ο δίσκος τελικά αποκαταστάθηκε στη νεότερη έκδοση του 1985 και στις μετέπειτα ψηφιακές του επανεκδόσεις, χωρίς ωστόσο ποτέ να συμπεριληφθούν και τα άλλα δύο τραγούδια που προανέφερα.

Και κάποιες μικρές διευκρινίσεις: Το υπέροχο τραγούδι "Αερικό" στο δίσκο ακούγεται σε δεύτερη εκτέλεση, γιατί πρώτη το ηχογράφησε η Νάνα Μούσχουρη το 1962, αν και τελικά εκείνη η εκτέλεση εκδόθηκε πολύ αργότερα στο δίσκο "Ο ελληνικός κινηματογράφος και ο Μάνος Χατζιδάκις" (1985). Μάλιστα οι στίχοι αυτού του τραγουδιού αρχικά γράφτηκαν από τον ίδιο τον Χατζιδάκι, ενώ ο Γκάτσος το πέρασε ένα "δεύτερο χέρι"! Γιαυτό ίσως και η ομοιοκαταληξία του δίστιχου ρεφρέν ("Αερικό" - "αγαπώ") δεν έχει τη γνωστή μαεστρία του Γκάτσου!

Μάνος Χατζιδάκις-Νίκος Γκάτσος: Τα πρώτα τους τραγούδια (1949-1965)

Στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού είναι πολλές οι περιπτώσεις πολύχρονης και γόνιμης συμπόρευσης, ενίοτε σε βαθμό ταύτισης, πολλών συνθετών και στιχουργών μας. Θυμίζω μερικές χαρακτηριστικές: Ο Γιώργος Κατσαρός με τον Πυθαγόρα, ο Μίμης Πλέσσας, ο Μάνος Λοΐζος και ο Γιάννης Σπανός με τον Λευτέρη Παπαδόπουλο, ο Γιάννης Μαρκόπουλος με τον Κ.Χ. Μύρη, ο Νότης Μαυρουδής με τον Γιάννη Κακουλίδη, ο Γιώργος Ζαμπέτας με τον Δημήτρη Χριστοδούλου, ο Νίκος Ξυδάκης με τον Θοδωρή Γκόνη, ο Σταμάτης Κραουνάκης με τη Λίνα Νικολακοπούλου και αρκετοί άλλοι.

Υπάρχει όμως και μία μοναδική περίπτωση συμπόρευσης όπου οι δυο δημιουργοί συνδέθηκαν με ένα δεσμό ισόβιο και σχεδόν αποκλειστικό. Είναι η περίπτωση του Μάνου Χατζιδάκι (1925-1994) με τον Νίκο Γκάτσο (1911-1992), ενός κορυφαίου συνθέτη με τον αναμφισβήτητα κορυφαίο στιχουργό που ανέδειξε το ελληνικό τραγούδι. Από την αρχή της γνωριμίας τους μέχρι το τέλος του βίου τους συμπορεύτηκαν αρμονικά και δημιουργικά, καταθέτοντας ένα έργο θεμελιώδες, βαριά παρακαταθήκη για τις σημερινές και τις επόμενες γενεές. 

Σ' αυτούς λοιπόν τους δύο μεγάλους σκαπανείς του "έντεχνου" λαϊκού μας τραγουδιού είναι αφιερωμένη η νέα θεματική ενότητα που ανοίγουμε σήμερα στον Δισκοβόλο. Θα σταθούμε βέβαια αναλυτικά στους ολοκληρωμένους κύκλους τραγουδιών που έχουν αφήσει βαθύ αποτύπωμα στην ελληνική δισκογραφία κατά το διάστημα 1965-2005, δηλαδή ακόμη και μετά το θάνατό τους, αφού όμως προηγηθεί μια αναγκαία καταγραφή των ανεξάρτητων στιγμών που μας χάρισαν κατά την πρώτη περίοδο της συνεργασίας τους στο διάστημα 1949-1965, μέχρι δηλαδή την έκδοση του "Ματωμένου Γάμου" και κυρίως της "Μυθολογίας".

α) Τραγούδια για το θέατρο και τον κινηματογράφο:

Η πρώτη γνωριμία των δύο ανδρών έγινε στα χρόνια της γερμανικής κατοχής εκεί στο περίφημο πατάρι του Λουμίδη, λίγο πριν εκδοθεί η "Αμοργός" (1943). Δυο χρόνια αργότερα εκδόθηκε η ελληνική απόδοση του "Ματωμένου Γάμου" του Lorca από τον Νίκο Γκάτσο, πάνω στην οποία βασίστηκε η ιστορική παράσταση του Θεάτρου Τέχνης τη σεζόν 1947-48, για την οποία κλήθηκε από τον Κάρολο Κουν ο μόλις 22χρονος Χατζιδάκις να γράψει τη μουσική. Τότε λοιπόν γράφτηκαν τα υπέροχα τραγούδια του έργου που πολύ αργότερα (1965) ηχογραφήθηκαν σε δίσκο με τη φωνή του Λάκη Παππά. 

Λίγο αργότερα (1949) πάλι για το Θέατρο Τέχνης ο Χατζιδάκις έγραψε τη μουσική της παράστασης "Λεωφορείον ο Πόθος" του Tennessee Williams, όπου ακούστηκε για πρώτη φορά με τη φωνή της Μελίνας Μερκούρη το εμβληματικό τραγούδι "Χάρτινο το φεγγαράκι" σε ελληνικούς στίχους του Νίκου Γκάτσου με στίχους ελαφρά διαφοροποιημένους από την τελική εκδοχή που γνωρίσαμε και αγαπήσαμε μετέπειτα από τη Νάνα Μούσχουρη (1958), αλλά και από τις αμέτρητες μεταγενέστερες επανεκτελέσεις του. Για την ιστορία, όπως μας πληροφορεί ο εξαίρετος ιστορικός της μουσικής Γιώργος Β. Μονεμβασίτης, να πούμε ότι οι στίχοι του τραγουδιού πρωτακούστηκαν στη θεατρική παράσταση "The Great Maggo" (1933) και από εκεί πήρε το τραγούδι ο σκηνοθέτης Elia Kazan και το ενσωμάτωσε στην παράσταση "A Streetcar Named Desire" που ανέβασε το 1947 στο Broadway.

Πέρασαν σχεδόν δέκα χρόνια μετά τη σημαδιακή εκείνη συνάντησή τους, μέχρι να ξαναβρεθούν οι δυο δημιουργοί. Κι αυτό συνέβη το 1958, χρονιά που σηματοδοτεί το ξεκίνημα μιας πολύ παραγωγικής συνεργασίας, είτε με ανεξάρτητα τραγούδια, είτε με τραγούδια για τον κινηματογράφο και το θέατρο και με κύριο όχημα αρχικά την περιζήτητη φωνή της Νάνας Μούσχουρη.

Το 1960 συνεργάστηκαν στο soundtrack της γερμανικής ταινίας "Ελλάς, η χώρα των ονείρων", όπου περιλαμβάνονται τα τραγούδια: "Τραγούδι της Αθήνας", "Κι αν θα διψάσεις", "Τώρα που πας στην ξενιτιά", "Το πέλαγο είναι βαθύ", "Σαν σφυρίξεις τρεις φορές". Στον Γκάτσο ανήκουν οι στίχοι των τριών πρώτων. Τα ερμήνευσε η Νάνα Μούσχουρη. Αξιοσημείωτο με τα τραγούδια αυτά είναι ότι εδώ έχουμε την πρώτη προσέγγιση του συνθέτη στο μεγάλο ποίημα "Αμοργός" του Νίκου Γκάτσου, ένα έργο που θα βασανίζει το συνθέτη σε όλη του τη ζωή!

Το 1962 για την παράσταση "Οδός Ονείρων" ο Νίκος Γκάτσος έγραψε τους στίχους του τραγουδιού "Έφυγε το τρένο" που ερμήνευσε η Ζωή Φυτούση.

Το 1963 είχαμε τρεις απανωτές κινηματογραφικές συνεργασίες και μάλιστα σε διεθνείς παραγωγές. Για τη (χαμένη) ταινία "Aliki my Love" σε σκηνοθεσία του Αμερικανού Rudolph Mate γράφτηκαν τα τραγούδια: "Νανούρισμα" ("Νάνι του Ρήγα το παιδί"), "Θαλασσοπούλια μου" και "Τραγούδι της Σειρήνας". Πρώτη τα ερμήνευσε η Αλίκη Βουγιουκλάκη, ενώ το "Τραγούδι της Σειρήνας" και το "Θαλασσοπούλια μου" τα ηχογράφησε την ίδια χρονιά και η Μαίρη Λίντα. Από αυτά το δεύτερο περιλήφθηκε στο δίσκο "Πρώτη Εκτέλεση" (1965), ενώ το πρώτο πολύ αργότερα στο δίσκο «Σπάνιες ερμηνείες, 1955-1965, αρ.1» (1983).

Την ίδια χρονιά είχαμε και τη σπουδαία ταινία "America America" του Elia Kazan με μουσική του Μάνου Χατζιδάκι που περιλάμβανε τα τραγούδια "Τ' αστέρι του Βοριά", "Τα λουστράκια" και "Μια Παναγιά". Το πρώτο το τραγούδησαν για την ταινία σε ντουέτο ο Βασίλης Ριζιώτης και ο Γιώργος Ρωμανός, ενώ την επόμενη χρονιά (1964) το ηχογράφησαν κατά σειρά ο Λάκης Παππάς, η Ζωή Φυτούση, ο Κώστας Χατζής και η Χορωδία Θάλειας Βυζαντίου. Τα "Λουστράκια" έμειναν στη χορωδιακή μορφή που ακούγονται στην ταινία, ενώ το "Μια Παναγιά" που στην ταινία ακουγόταν μόνο σε οργανική μορφή, στη συνέχεια απέκτησε στίχους και ηχογραφήθηκε το 1964 με τον Λάκη Παππά, για να ενσωματωθεί τελικά στο δίσκο "Πρώτη Εκτέλεση" (1965), αλλά και με τη Χορωδία της Θάλειας Βυζαντίου.

Τέλος, το 1963 είχαμε και την ταινία "In the Cool of the Day", για την οποία γράφτηκε το τραγούδι "Κάνε το δάκρυ σου χαρά" (ή "Κάνε τον πόνο σου χαρά") που ερμήνευσε στα αγγλικά πρώτος ο περίφημος Nat King Cole, ενώ στην ελληνική του εκδοχή το ερμήνευσε το 1964 η Μαίρη Λίντα για την ταινία "Διακοπές στην Αθήνα" και κατέληξε κι αυτό στο δίσκο "Πρώτη Εκτέλεση" (1965).

β) Ανεξάρτητα τραγούδια:

Αν υπολογίσουμε ότι τα τραγούδια του "Ματωμένου Γάμου" (1947) και το "Χάρτινο το φεγγαράκι" (1949), όπου πρωτοσυναντήθηκε ο Μάνος Χατζιδάκις με τον Νίκο Γκάτσο, δεν είχαν πρωτότυπους στίχους του ποιητή, αλλά βασίστηκαν σε ξένα πρότυπα, τότε ιστορικά θα πρέπει να θεωρήσουμε ότι η πρώτη τους συνεργασία πάνω σε πρωτότυπους στίχους του Νίκου Γκάτσου σημειώθηκε δέκα χρόνια αργότερα, όταν στην παρέα τους προστέθηκε και τρίτο αναπόσπαστο για μερικά χρόνια μέλος: Η Νάνα Μούσχουρη. Το 1958 λοιπόν οι τρεις τους υπέγραψαν το ελάχιστα γνωστό τραγούδι "Μαζί με σένα", το οποίο κυκλοφόρησε σε 45άρι μαζί το πασίγνωστο "Ο Ιλισσός", αν και παραδόξως δεν περιλαμβάνεται στη συγκεντρωτική έκδοση των τραγουδιών του Γκάτσου (εκδ. Πατάκη, 1998), ίσως γιατί το τραγούδι υπογράφει ως στιχουργός ο ...Βασίλης Καρδής, που ωστόσο δεν είναι παρά το ψευδώνυμο του Νίκου Γκάτσου! 

Την ίδια χρονιά επίσης ηχογράφησαν τα τραγούδια "Για σένα την αγάπη μου", το οποίο λίγο αργότερα το τραγούδησε και ο Γιάννης Βογιατζής, καθώς και το "Έλα πάρε μου τη λύπη" που κυκλοφόρησε σε 45άρι μαζί με το τραγούδι "Πάμε μια βόλτα στο φεγγάρι", ενώ το 1961, πάλι οι τρεις, υπέγραψαν το "Κουρασμένο παλικάρι" που την ίδια χρονιά είχε κερδίσει το 2ο βραβείο στο 3ο Φεστιβάλ Τραγουδιού του ΕΙΡ, ένα τραγούδι που παράλληλα ηχογραφήθηκε και με τον Στέλιο Καζαντζίδη και τη Νινή Ζαχά. 

Η τριπλή αυτή συνεργασία ολοκληρώνεται το 1962 με το τραγούδι "Αερικό" που πρώτη το ηχογράφησε η Μούσχουρη, πριν το ερμηνεύσει ο Γιώργος Ρωμανός για τη "Μυθολογία", αλλά η εκτέλεση της Μούσχουρη παρέμεινε ανέκδοτη, μέχρι που ενσωματώθηκε  το 1985 στο δίσκο "Ο ελληνικός κινηματογράφος και ο Μάνος Χατζιδάκις". 

Το 1963 με την Παιδική Χορωδία των Ανακτόρων ηχογραφήθηκαν σε δίσκο 45 στροφών δυο προσκοπικά τραγουδάκια με τίτλους: "Το τραγούδι του Τζάμπορη" και "Η φωτιά", χωρίς πάντως να αναγράφεται στην ετικέτα το όνομα του Γκάτσου, αν και περιλαμβάνονται στη συγκεντρωτική έκδοση των τραγουδιών του (εκδ. Πατάκη, 1998). 

Το 1964 ο Γιώργος Ρωμανός ηχογράφησε τα τραγούδια: "Το σκοτεινό παράθυρο" και "Οι ήρωες είναι πάντα ευγενικοί", προκειμένου να ενταχθούν στο δίσκο "Μυθολογία" (1965), αλλά τελικά παρέμειναν ανέκδοτα, ώσπου πολύ αργότερα ενσωματώθηκαν στο δίσκο "Σπάνιες ερμηνείες 1955-1965, αρ.2" (1984). 

Από την ίδια εποχή σώζεται και μια ανέκδοτη ηχογράφηση δύο άγνωστων τραγουδιών που προορίζονταν για ραδιοφωνική σειρά με τίτλο "Ο Γιάννης και το ποδήλατο", η οποία ωστόσο δε μεταδόθηκε ποτέ από το ραδιόφωνο! Τα κείμενα ανήκουν στον Νίκο Γκάτσο και η μουσική στον Μάνο Χατζιδάκι. Ερμηνεύουν οι ηθοποιοί Τζόλυ Γαρμπή, Γιάννης Φέρτης και (πιθανόν) Χρόνης Εξαρχάκος. 

Τέλος, το 1965 ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης ηχογράφησε τα τραγούδια "Στο Λαύριο γίνεται χορός" και "Πάει ο καιρός". Το πρώτο κόπηκε από τη λογοκρισία της δικτατορίας, αλλά με κάποιες αλλαγές στους στίχους ηχογραφήθηκε λίγο αργότερα από τη Νάνα Μούσχουρη, ενώ το δεύτερο με εντελώς καινούργιους στίχους και με άλλο τίτλο ("Πρωτομηνιά") το ερμήνευσε ο Μανώλης Μητσιάς στο δίσκο "Της γης το χρυσάφι" (1971).

Ο επίκαιρος Κηλαηδόνης: Τραγούδια για κακά παιδιά (1986)

Ένα παλιό τραγούδι του Λουκιανού Κηλαηδόνη έγινε ξαφνικά πολύ επίκαιρο μέσα στη μάστιγα της πανδημίας που μας έχει μετατρέψει σε "ελεύθερους πολιορκημένους", έγκλειστους στα σπίτια μας! Είναι το τραγούδι "Θα κάτσω σπίτι" που γράφτηκε το 1986 και περιέχεται στο δίσκο "Τραγούδια για κακά παιδιά". Μάλιστα πριν από λίγες μέρες το τραγούδι επανακυκλοφόρησε σε νέα εκτέλεση με μια πληθώρα γνωστών τραγουδιστών σε ειδικό single, για να γίνει έτσι το soundtrack της στριμωγμένης μας καθημερινότητας υπό την απειλή του ...παρανοϊού!

Δυο λόγια λοιπόν γι' αυτόν το δίσκο του Λουκιανού. Κυκλοφόρησε το 1986 από τη Minos και είναι ο 4ος στη σειρά των προσωπικών του δίσκων που ξεκίνησε με τον θρυλικό "Καουμπόι" του 1978, με τον οποίο μας συστήθηκε ως ολοκληρωμένος τραγουδοποιός υπογράφοντας πλέον ο ίδιος τη μουσική, τους στίχους και την ερμηνεία των τραγουδιών του.

Ο δίσκος αποτελεί ένα απίθανο ρετρό καλειδοσκόπιο των διεθνών μουσικών ρυθμών από τα χρόνια των αγαπημένων του fifties. Τζαζ, μπλουζ, καν-καν, τσάρλεστον, ροκ εντ ρολ, όλα μαζί ένα κράμα διονυσιακής έξαρσης! Ο πολυτραγουδισμένος "Ύμνος των μαύρων σκύλων" μοιάζει σαν μια "διακήρυξη αρχών" του Λουκιανού, μια ευφυής παραλλαγή-παρωδία της μοδάτης έκφρασης "in" και "out" που πλάσαρε την ίδια εποχή το παρακμιακό life style, ενώ το μελαγχολικό μπλουζ "Αυτές οι καλύτερες μέρες" θυμίζει έντονα τα "Θερινά σινεμά" που είχαμε αγαπήσει μερικά χρόνια νωρίτερα!

Κι όλα αυτά σε απόλυτο κοντράστ με το εναρκτήριο τραγούδι "Θα κάτσω σπίτι" που μας ειδοποιεί ότι δεν έχει πια κέφι για τίποτε απ' όλα αυτά τα εξωφρενικά και εξωστρεφή του υπόλοιπου δίσκου! Λογικά θα περίμενε κανείς αυτό να είναι το τελευταίο τραγούδι του δίσκου, ωστόσο εκεί προτίμησε να βάλει τον προσωπικό του απολογισμό για τη χρυσή δεκαετία της νιότης του, τα ...fucking fifties, που δεν τα ξεπέρασε ποτέ!

Μαζί με τον Λουκιανό στην ορχήστρα συμμετέχουν σπουδαίοι μουσικοί, όπως ο Μανώλης Μικέλης στο πιάνο, ο Θανάσης Αραπίδης στα πνευστά, ο Βασίλης Γκίνος στο ακορντεόν και ο Άγγελος Σκορδίλης στην ηλεκτρική κιθάρα.

Νάντια Κωνσταντοπούλου: Σ' αγαπώ... σε μισώ (1983)

Επανέρχομαι και πάλι στη Νάντια Κωνσταντοπούλου, για μια προσθήκη στην προσωπική της δισκογραφία που σας είχα παρουσιάσει πριν από ένα χρόνο περίπου, θυμίζοντας ότι η σπουδαία αυτή ερμηνεύτρια σε ολόκληρη τη δεκαετία του '70 έδινε ένα σταθερό παρών με αλλεπάλληλους δίσκους, ενώ στη συνέχεια αραίωσε πολύ την παρουσία της μέχρι το 1993 που μας έδωσε την τελευταία προσωπική της δουλειά με τίτλο "Η Νάντια και οι επτά".

Ο δίσκος "Σ' αγαπώ... σε μισώ" κυκλοφόρησε το 1983 από την άσημη ετικέτα Ρυθμός ΑΕ, τρία χρόνια μετά το δίσκο "Μπράβο" με διασκευασμένα τραγούδια της Edith Piaf.
Δεν κρύβει εκπλήξεις κι αυτή η δουλειά. Κινείται στο γνώριμο ελαφρολαϊκό κλίμα των άλλων της δίσκων, με τον σύζυγό της και συνθέτη Τάκη Μωράκη να υπογράφει και πάλι τις περισσότερες συνθέσεις και μάλιστα σε δικούς της στίχους. Από δυο τραγούδια επίσης υπογράφουν οι Μίμης Πλέσσας και Γιάννης Κούσουλας κι ένα ο Τάκης Μουσαφίρης. Όλα ενορχηστρωμένα από τον Τάκη Μωράκη.

Πρόκειται για τραγούδια γραμμένα στην πεπατημένη του είδους που έμοιαζε πλέον εγκλωβισμένη στη μανιέρα της τυποποιημένης αναπαραγωγής ομογενοποποιημένων τραγουδιών. Μόνο το ομώνυμο κομμάτι ακούστηκε λίγο στην αρχή και στη συνέχεια ο δίσκος ξεχάστηκε ολοκληρωτικά, παρά την αξιοπρεπή παρουσία της ερμηνεύτριας. Η παρουσίασή του εδώ γίνεται μόνο για λόγους ιστορικής καταγραφής.

Γιώργος Κριμιζάκης: Μουσική από ελλ. κινηματογράφο και τηλεόραση (1988)

Τον πολυγραφότατο συνθέτη Γιώργο Κριμιζάκη τον πρωτογνωρίσαμε στα όψιμα χρόνια του Νέου Κύματος με το μεγάλο σουξέ "Είναι νωρίς για δάκρυα Στέλλα" (Βιολάρης, Μαρίνος, Βενετσάνος) και στη συνέχεια μέσα από πολύ πετυχημένες συνεργασίες που είχε με τα μεγάλα ονόματα του ελαφρολαϊκού πενταγράμμου (Χωματά, Πετρόπουλος, Βιολάρης, Ζωγράφος, Ζευγάς, Αμπάβη, Βοσκόπουλος, Μαρινέλλα, Μαρίνος, Ζοάννου, Κωνσταντίνα κλπ), αλλά και από τις σατιρικές ηχογραφήσεις του Χάρρυ Κλυνν.

Εκεί όμως που διοχέτευσε το μεγαλύτερο κομμάτι της δουλειάς του ήταν ο χώρος του κινηματογράφου, ήδη από τα πρώτα χρόνια του '70, σε ταινίες δεύτερης σειράς, αλλά κυρίως στη δεκαετία του '80 με την τεράστια άνθηση των βιντεοταινιών του συρμού. Το ρεκόρ του σημειώθηκε το 1987, όταν έγραψε μουσική, ούτε λίγο ούτε πολύ, για 24 ταινίες αυτού του είδους! Ίσως να πρόκειται για παγκόσμιο ρεκόρ παραγωγικότητας! Παράλληλα, έγραφε και μουσική για την τηλεόραση και σπανιότερα για το θέατρο.

Ο δίσκος "Μουσική από τον ελληνικό κινηματογράφο και την τηλεόραση" αποτελεί ένα μικρό δείγμα της δουλειάς του συνθέτη στο πεδίο αυτό. Εκδόθηκε από την Athenaeum το 1988 και περιλαμβάνει 18 μουσικά θέματα (ορχηστρικά ή τραγούδια) που γράφτηκαν για τα έργα (κινηματογραφικά ή επιθεωρήσεις): "Για ψύλλου πήδημα", "Η μεγάλη των γάτων σχολή", "Ο επαρχιώτης", "Η στρίγγλα ήταν άγγελος", "Άμεση δράση παπάδων", "Εραστής με ανταλλακτικό", "Ζητείται δράκος", "Ο Αλή Παπά και οι 40 ψεύτες" και "Οι μπόμπες και οι τρόμπες". Τίτλοι απολύτως ενδεικτικοί της ποιότητας αυτών των ταινιών.

Ο Αντώνης Καλογιάννης τραγουδά Moustaki (1979)

Ο σπουδαίος ελληνογαλλοαιγύπτιος τραγουδοποιός Georges Moustaki γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια το 1934 από γονείς Κερκυραίους και ρίζες μικρασιάτικες, και πέθανε στη Γαλλία το 2013. Το 1951 εγκαταστάθηκε μόνιμα στο Παρίσι, όπου άρχισε να γράφει τα πρώτα του τραγούδια επηρεασμένος από το ύφος του Ζορζ Μπρασένς, ένα ύφος ρομαντικό και σχεδόν αφηγηματικό με ιδιαίτερα προσεγμένο ποιητικό λόγο. Τραγούδια του ερμήνευσαν μεγάλα ονόματα της γαλλικής σκηνής, όπως η Εντίθ Πιάφ, η Δαλιδά, η Μπαρμπαρά και άλλοι. Ο ίδιος συχνά ανέτρεχε στις ελληνικές καταβολές του και παρουσίασε στο γαλλικό κοινό αρκετά τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι και του Μίκη Θεοδωράκη.

Στα πρώτα χρόνια του '70 τον γνώρισε και το ελληνικό κοινό μέσα από τρία υπέροχα τραγούδια του μεταφερμένα στην ελληνική γλώσσα από τον ποιητή Δημήτρη Χριστοδούλου. Πρώτα ήταν ο "Μέτοικος" με τον Γιώργο Νταλάρα κι αμέσως μετά η "Μεσόγειος" με τη Βίκυ Μοσχολιού και η "Μοναξιά" με τον Αντώνη Καλογιάννη. Τρία διαμάντια σε αξεπέραστες ερμηνείες.

Ο Αντώνης Καλογιάννης λοιπόν αφιέρωσε έναν ολόκληρο προσωπικό του δίσκο στον διάσημο τραγουδοποιό, που κυκλοφόρησε το 1979 από τη Philips. Η ελληνική απόδοση έγινε και πάλι από τον Δημήτρη Χριστοδούλου και η ενορχήστρωση από τον βασικό παραγωγό της εταιρίας εκείνη την εποχή Φίλιππο Παπαθεοδώρου. Περιλαμβάνονται σε νέα εκτέλεση και τα τρία εμβληματικά τραγούδια που προανέφερα, αν και σε λιγότερο ενδιαφέρουσα απόδοση, ενώ οι πιο εκλεκτές στιγμές του άλμπουμ είναι τα τραγούδια: "Στην καρδιά σε ζητώ", "Οι αγάπες περνούν" και "Είναι αργά". Στις δεύτερες φωνές συμμετέχουν οι: Μίτσα Ρούτη, Ρένα Πάντα, Λία Βίσση, Νίκος και Γιώργος Τζαβάρας.  

Δήμητρα Γαλάνη: Χάνομαι γιατί ρεμβάζω (1985)

Ένας από τους ωραιότερους και πιο τρυφερούς προσωπικούς δίσκους της Δήμητρας Γαλάνη είναι αυτός εδώ, που φέρει το όνομα του γνωστού έντεχνου συνόλου Χάνομαι Γιατί Ρεμβάζω. Εκδόθηκε το 1985, αμέσως μετά το "Κανονικά" των Κραουνάκη - Νικολακοπούλου. Άλλωστε οι δύο αυτοί δίσκοι έχουν επανεκδοθεί μαζί το 2002 σε κοινό ψηφιακό δίσκο με νέα ηχητική επεξεργασία.

Οι Χάνομαι Γιατί Ρεμβάζω υπήρξαν το πιο σοφιστικέ μουσικό σύνολο της ελληνικής δισκογραφίας αποτελούμενο από άριστους μουσικούς της χατζιδακικής σχολής: Χάρης Καβαλλιεράτος, Γιώργος Φιλιππάκης, Barbara Sauter, Γιάννης Κερκύρας, Αργύρης Αμίτσης, Μιχάλης Μουστάκης. Ο ήχος τους είναι αναγνωρίσιμος και ιδιαίτερα γοητευτικός σε τόνους χαμηλούς και αέρινους μέσα από ακουστικά μουσικά όργανα, όπως το φλάουτο, το μαντολίνο, το βιολί και το ακορντεόν. Εμφανίστηκαν στα 1982 με το δίσκο "Οι κακές μας πράξεις", ενώ μόλις το 2018 κυκλοφόρησε η πιο πρόσφατη δουλειά τους ("Χρονικά ενός θιάσου").

Οι Χάνομαι Γιατί Ρεμβάζω λοιπόν ανέλαβαν την ενορχηστρωτική επεξεργασία μιας σειράς τραγουδιών που επέλεξε η Δήμητρα Γαλάνη γι' αυτόν τον προσωπικό της δίσκο. Ο Γιώργος Φιλιππάκης (μετέπειτα σύζυγος της στιχουργού Αγαθής Δημητρούκα) έχει τη μεγαλύτερη συμμετοχή στο δίσκο με τέσσερα τραγούδια, από τα οποία τα τρία ερμηνεύει το συγκρότημα. Εξαιρετικά είναι τα τρία τραγούδια του Χρήστου Νικολόπουλου, ενώ ο Σταμάτης Κραουνάκης έγραψε δύο πανεμορφα τραγούδια που κινούνται στο κλίμα των τραγουδιών του δίσκου "Κανονικά". Από αυτά μάλιστα το ένα έχει στίχους του Βασίλη Τσιτσάνη ("Για τη Σοφία Βέμπο"), ενώ το τελευταίο του δίσκου με τίτλο "Καληνύχτα" σε στίχους της Λίνας Νικολακοπούλου είναι από τα ωραιότερα που έγραψε ποτέ ο συνθέτης. .