Igor Stravinsky: Ιεροτελεστία της Άνοιξης (Pierre Monteux, 1956)

20 του Μάρτη σήμερα και τα ημερολόγια μας θυμίζουν την εαρινή ισημερία και την επίσημη είσοδο της άνοιξης. Γιαυτό και σκέφτηκα να αφιερώσουμε για τη μέρα αυτή της αναγέννησης της φύσης ένα κλασικό έργο για την άνοιξη που σημάδεψε ανεξίτηλα τη μουσική ιστορία προκαλώντας μάλιστα αληθινή επανάσταση στην εποχή του. 

Το έργο αυτό είναι η περίφημη Ιεροτελεστία της άνοιξης (Le sacre du printemps) του Ρώσου συνθέτη Igor Stravinsky (1882-1971), σκηνική σύνθεση (μπαλέτο) για τα ιστορικά Ρωσικά Μπαλέτα του Σέργιου Ντιαγκίλεφ, η οποία πρωτοπαρουσιάστηκε στο Παρίσι το 1913 προκαλώντας θύελλα αντιδράσεων από το αιφνιδιασμένο παριζιάνικο κοινό που έγινε μάρτυρας μιας επαναστατικής πρωτοποριακής μουσικής, αλλά και χορογραφίας που αναπαριστούσε μια παγανιστική τελετή γονιμότητας, η οποία κατέληγε στη θυσία μιας κόρης. Χαρακτηριστικά, ο ιστορικός της μουσικής Emile Vuillermoz στη δίτομη "Ιστορία της μουσικής" του σημειώνει μεταξύ άλλων για την ιστορική αυτή παράσταση: «...Καθώς οι μουχλιασμένοι από τον πολιτισμό νεαροί Γάλλοι είχαν μιαν εμφάνιση αρκετά αξιοθρήνητη μέσα στην πανοπλία του Αττίλα, ο Στραβίσκι αποκρίθηκε "Παρών" κι έριξε καταμεσίς του πλήθους τη βόμβα της "Ιεροτελεστίας της άνοιξης"! Η έκρηξη στάθηκε έκρηξη ατομικής βόμβας. Μετά τη στερνή συγχορδία του έργου τίποτε πια δεν έμενε όρθιο στο χώρο της αρμονίας, της αντίστιξης, της κλασικής σύνταξης και γραμματικής. Τρόμος και πανικός απλώθηκε πάνω σ' όσους βρέθηκαν εκεί. Ωστόσο κάθε καλόπιστος ακροατής βρέθηκε αναγκασμένος να παραδεχθεί πως η συσκευή αυτή ήταν κι ένα αξιοθαύμαστο αριστούργημα μηχανικής και πως επιτέλους είχε ανακαλυφθεί μια σωστή και αποτελεσματική φόρμουλα αντιγοητείας...».

Το έργο είναι δομημένο σε δύο μεγάλες ενότητες αποτελούμενες από μικρότερες σκηνές. Οι δυο ενότητες έχουν τους τίτλους: Ι. Η λατρεία της γης (L' adoration de la terre), II. Η θυσία (Le sacrifice). Στο πρώτο μέρος περιγράφεται ένα εθιμοτυπικό επεισόδιο των αρχαίων σλαβικών φυλών που έχουν συγκεντρωθεί για να γιορτάσουν τον ερχομό της άνοιξης. Στο δεύτερο μέρος αυτές οι φυλές ορίζουν ένα θύμα για θυσία και το έργο ολοκληρώνεται μέσα σε ένα γενικευμένο διονυσιακό χορό. «Μια μέρα του 1910, όταν τελείωνα το "Πουλί της Φωτιάς" στην Αγία Πετρούπολη, είχα ένα φευγαλέο όραμα... Είδα στη φαντασία μου μια παγανιστική τελετουργία: μια ομάδα σοφών γερόντων κάθονταν σε κύκλο, έχοντας στη μέση ένα νεαρό κορίτσι, που χόρευε μέχρι θανάτου. Τη θυσίαζαν για να εξευμενίσουν το θεό της άνοιξης. Αυτό είναι το θέμα της Ιεροτελεστίας της Άνοιξης» γράφει στην αυτοβιογραφία του ο συνθέτης.

Από τις πολυάριθμες εκτελέσεις του έργου που έχω στο αρχείο μου (πάνω από 20) με τους μεγαλύτερους αρχιμουσικούς του 20ου αιώνα (Szell, Karajan, Markevitch, Bernstein, Abbado, Davis, Haitink, Boulez, Barenboim, Ozawa, Mehta κ.ά.) έχω επιλέξει μια ιστορική εγγραφή που πραγματοποιήθηκε το 1956 στο Παρίσι από τον εμβληματικό Γάλλο αρχιμουσικό Pierre Monteux (1875-1964) με τη γαλλική Orchestre de la Societe des Concerts du Conservatoire de Paris. Πρόκειται για τον αρχιμουσικό που συνέδεσε στενά την καριέρα του με το έργο του Στραβίνσκι, αφού ήταν αυτός που διηύθυνε το 1913 στο Παρίσι τη μνημειώδη εκείνη πρώτη εκτέλεση της "Ιεροτελεστίας της άνοιξης", για την ενορχήστρωση μάλιστα της οποίας συνεργάστηκε με τον συνθέτη, αν και η αντίδρασή του απέναντι στην αρχική εκδοχή του έργου για πιάνο ήταν πολύ αρνητική!

Ο Γιάννης Μαρκόπουλος μελοποιεί την "Εαρινή Συμφωνία" του Γιάννη Ρίτσου (1986)

Με αφορμή τη χθεσινή επέτειο της γέννησης του μεγάλου Έλληνα συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου (1939-2023), μία ημέρα μάλιστα πριν από την αυριανή εαρινή ισημερία και την επίσημη άφιξη της άνοιξης, βρίσκω μια καλή ευκαιρία να σταθούμε σε ένα επίκαιρο έργο του συνθέτη με τίτλο Τραγούδι για τους νέους της γης βασισμένο στο εμβληματικό ποίημα "Εαρινή Συμφωνία" του Γιάννη Ρίτσου.

Την άνοιξη του 1938, παραμονές του Μεγάλου Πολέμου, ο Γιάννης Ρίτσος (1909-1990) νοσηλευόμενος στο σανατόριο της Πάρνηθας και ζώντας άμεσα μέσα στη φύση στην καλύτερη στιγμή της, εμπνεύστηκε και συνέθεσε το σημαντικό ποίημα "Ερωτική Συμφωνία", ένα από τα δύο (μαζί με το "Μονόγραμμα" του Οδυσσέα Ελύτη) κορυφαία ερωτικά ποιήματα της νεότερης λογοτεχνίας μας. Ο ποιητής οραματίζεται τον ιδανικό έρωτα με μιαν αγαπημένη μορφή που αναδύεται μέσα από τη χειροπιαστή ομορφιά της φύσης που απολαμβάνει άμεσα ο ποιητής. Όλο το έργο λοιπόν αποτελεί έναν τρυφερό ύμνο στον έρωτα συνδυασμένο με μιαν ισχυρή κατάφαση στην ίδια τη ζωή.  Άλλωστε κι ο Γιάννης Μαρκόπουλος, που γεννήθηκε ένα μόλις χρόνο αργότερα, επισημαίνει χαρακτηριστικά: «1938. Ο Γιάννης Ρίτσος τελειώνει την "Εαρινή Συμφωνία", ένα ποίημα κοινωνικό-ερωτικό γεμάτο με όλα τα χρώματα της ίριδος. Ο ποιητής δίνει ένα παγκόσμιο μήνυμα εναντίον του επερχόμενου πολέμου αντιπαραθέτοντας την ομορφιά της ζωής: "Ανοίχτε τα παράθυρα να μπει το σύμπαν ανθισμένο μ' όλες τις παπαρούνες του αίματός μας...", "Απλώνουμε τα χέρια στον ήλιο και τραγουδάμε...", "Άξιζε να υπάρξουμε, για να συναντηθούμε..." ».

Ο συνθέτης καταπιάστηκε με το έργο μετά από σχετική παραγγελία που έλαβε από τους διοργανωτές του 1ου Παγκοσμίου Πρωταθλήματος Στίβου Εφήβων-Νεανίδων που πραγματοποιήθηκε στο Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας το 1986. Το αποτέλεσμα ήταν ένα πανηγυρικό τραγούδι-ποταμός 10λεπτης περίπου διάρκειας με εναλλασσόμενα θεματικά μοτίβα πάνω σε μια βάση εμβατηριακής ρυθμικής αγωγής που παίζεται σε δύο εκδοχές, μία για κάθε πλευρά του maxi single που εξέδωσε την ίδια χρονιά η Lyra. Η πρώτη πλευρά περιλαμβάνει το έργο σε μορφή τραγουδιού, το οποίο αποδίδουν εναλλάξ μαζί με τον συνθέτη και αρκετοί άλλοι ερμηνευτές και συγκεκριμένα ο Χαράλαμπος Γαργανουράκης, η Βασιλική Λαβίνα, η Γλυκερία, ο Δημήτρης Ζερβουδάκης και ο Δημήτρης Κατοίκος. Στην άλλη πλευρά του δίσκου το έργο ακούγεται σε χορωδιακή εκδοχή με τη συμμετοχή του 30μελούς σχήματος Χορωδιακό Εργαστήρι και 40μελούς ορχήστρας με λαϊκά και συμφωνικά όργανα που διευθύνει ο συνθέτης.

Με την ευκαιρία, να πούμε ότι το σπουδαίο αυτό ποίημα του Γιάννη Ρίτσου έχει μιαν αξιοσημείωτη μελοποιημένη παρουσία στην ελληνική δισκογραφία. Η αρχή έγινε το 1977 με την ομώνυμη σύνθεση της Καλλιόπης Χατζηπατέρα και του Βαγγέλη Πιτσιλαδή. Το 1984 ο Μίκης Θεοδωράκης συνέθεσε την 7η Συμφωνία του, τη λεγόμενη "εαρινή", αφού βασίστηκε στο ποίημα του Ρίτσου. Aκολούθησε η μελοποίηση του 1986 από τον Γιάννη Μαρκόπουλο, μέρος της οποίας σε νέα εκτέλεση έχει συμπεριληφθεί και στο άλμπουμ Τολμηρή επικοινωνία (1987), για να φτάσουμε στο 1990, όταν ο Νίκος Μαμαγκάκης μας έδωσε τη δική του "Εαρινή Συμφωνία", την οποία σε νέα εκτέλεση μας έδωσε ξανά το 2006.

Σταύρος Ξαρχάκος, F.G. Lorca: Llanto por Ignacio Sanchez Mejias (2006)

Σήμερα θα σταθούμε σε μία από τις περιπτώσεις της δισκογραφίας μας που ένα έργο του ίδιου δημιουργού εμφανίζεται σε διπλή εκδοχή* και μάλιστα με μια χρονική απόσταση κάπου τριών δεκαετιών ανάμεσα στις δυο εκδοχές! Μιλώ βέβαια για το έργο Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσιεθ Μεχίας του Σταύρου Ξαρχάκου σε ποίηση Federico Garcia Lorca και ελληνική απόδοση του Νίκου Γκάτσου, το οποίο κυκλοφόρησε στην πρώτη του γραφή το 1969 σε φόρμα λαϊκής καντάτας, ενώ το 2006 επανεκδόθηκε σε νέα επεξεργασία και πολύ διευρυμένη μορφή με τον ισπανόφωνο τίτλο Llanto por Ignacio Sanchez Mejias, έτσι που η αρχική διάρκεια των 57 λεπτών έφτασε τελικά να ξεπεράσει τις δύο ώρες!

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά τους. Ο Γάλλος σκηνοθέτης Perre Jourdan, γνωστός μας κι από μια παλιότερη συνεργασία του με τον Γιάννη Μαρκόπουλο για την αφιερωματική τηλεταινία "L' anniversaire", ζήτησε από τον Σταύρο Ξαρχάκο να επανεπεξεργαστεί το πρωτότυπο έργο του 1969 αντικαθιστώντας τη λαϊκή ορχήστρα με συμφωνική. Ο συνθέτης πράγματι έσκυψε και πάλι στο έργο του και ανασκεύασε εξαρχής το υλικό, ώστε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες μιας μεγάλης σκηνικής εκδοχής σε μορφή όπερας (τραγωδίας) σε δύο πράξεις και πέντε σκηνές. Η νέα αυτή εκδοχή παρουσιάστηκε αρχικά στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών το 1996, όπου και πραγματοποιήθηκε η ηχογράφηση που πέρασε στη δισκογραφία με μεγάλη καθυστέρηση, δέκα ολόκληρα χρόνια αργότερα (2006), από τη Legend.

Πρόκειται για μια φιλόδοξη παραγωγή με διεθνείς συνεργασίες που έδωσε στο έργο μια τελείως άλλη διάσταση. Πέρα από τη χρήση συμφωνικής ορχήστρας, της Armonia Nova που διευθύνει ο συνθέτης, και την υπερδιπλάσια διάρκεια του έργου σε σχέση με την πρώτη του γραφή, εδώ παρουσιάζεται πλέον στην πρωτότυπη γλώσσα, δηλαδή στα ισπανικά, όπως ακριβώς το έγραψε ο ποιητής, και γιαυτό τα αφηγηματικά μέρη τα αποδίδει η Ισπανίδα ηθοποιός Isabel Ayukar, ενώ τα φωνητικά η Γαλλίδα μεσόφωνος Lucile Vignon. Τα ισπανικά ηχοχρώματα που διανθίζουν τη συμφωνική ορχήστρα αποδίδουν με τις κιθάρες τους ο Ισπανός Jose Maria Gallardo del Rey και ο Ιταλός Anjello Desiderio. Συμμετέχει επίσης το ελληνικό χορωδιακό σχήμα Fons Musicalis υπό τη διεύθυνση του Κωστή Κωνσταντάρα.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι η έκδοση μας προσφέρει στο ξεκίνημά της κι ένα σπάνιο ηχητικό ντοκουμέντο με τον ποιητή Νίκο Γκάτσο να απαγγέλλει ένα απόσπασμα από το έργο ("Cuerpo presente") και μάλιστα στην ισπανική γλώσσα.

Σταύρος Ξαρχάκος, F.G. Lorca: Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσιεθ Μεχίας (1969)

Η πρώτη και γονιμότατη συνθετική περίοδος του Σταύρου Ξαρχάκου (1962-1968) που ήταν επικεντρωμένη στο λαϊκό ήχο και απέδωσε εξαίσιους καρπούς με δεκάδες αριστουργηματικά τραγούδια, ολοκληρώνεται με το κλείσιμο της δεκαετίας του '60 - λίγο πριν ο συνθέτης ταξιδέψει στο εξωτερικό για ανώτερες μουσικές σπουδές - με ένα εντελώς διαφορετικό έργο που μας αποκαλύπτει το ανήσυχο πνεύμα του ιδιοφυούς δημιουργού, ο οποίος ποτέ δεν επαναπαύτηκε στις δάφνες της πρώιμης επιτυχίας του και αναζητούσε πάντα το διαφορετικό ήχο.

Το 1969 λοιπόν ο Σταύρος Ξαρχάκος ηχογράφησε το φιλόδοξο έργο Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσιεθ Μεχίας (πρωτότυπος τίτλος: "Llanto por Ignacio Sanchez Mehias") βασισμένο στο ομώνυμο ποίημα του μεγάλου Ισπανού ποιητή και θεατρικού συγγραφέα Federico Garcia Lorca (1898-1936) με θέμα το θάνατο ενός προσωπικού φίλου του και διάσημου ταυρομάχου, ο οποίος ήταν πολύ αγαπητός στην ισπανική νεολαία, αλλά και στους κύκλους των διανοούμενων της εποχής του. Το έργο απέδωσε αριστοτεχνικά στα ελληνικά ο Νίκος Γκάτσος, ο οποίος δεν περιορίστηκε σε απλή μετάφραση, αλλά ουσιαστικά στην πλήρη αναδημιουργία του κειμένου, χωρίς φυσικά να προδίδει το πνεύμα του. 

Εδώ πρέπει να επισημάνω ότι ο Λόρκα ήταν ήδη οικείος στο ελληνικό κοινό μέσα από την κλασική παράσταση του έργου Ματωμένος Γάμος (1948) από το Θέατρο Τέχνης στη μνημειώδη ελληνική απόδοση του Νίκου Γκάτσου με την έξοχη μελοποίηση του Μάνου Χατζιδάκι. Μάλιστα το 1967 ο Μίκης Θεοδωράκης είχε μελοποιήσει τον κύκλο Romancero gitano (σε μετάφραση του Οδυσσέα Ελύτη), η οποία ωστόσο ηχογραφήθηκε μετά το έργο του Σταύρου Ξαρχάκου. Την ίδια χρονιά (1969) πάντως είχε αναζωπυρωθεί το ενδιαφέρον για τον Λόρκα μέσα από την πολύ δημοφιλή μελοποίηση του Γιάννη Γλέζου (12 Τραγούδια του Λόρκα) σε απόδοση του Λευτέρη Παπαδόπουλου που ακούστηκε πολύ και ανέδειξε μερικές σημαντικές εμπορικές επιτυχίες.

Ο Σταύρος Ξαρχάκος συνέθεσε τη μουσική το 1968 ευρισκόμενος τότε στο Παρίσι. Το αποτέλεσμα είναι ένα πρωτότυπο έργο σε μορφή καντάτας για βαρύτονο, αφηγητή και ορχήστρα φροντίζοντας μάλιστα η οργανική συνοδεία να αποτελείται από λαϊκά όργανα με αδρές ισπανικές πινελιές στα ορχηστρικά ηχοχρώματα. Η σύνθεση είναι μοιρασμένη σε τέσσερις ενότητες με τους τίτλους: Το χτύπημα και ο θάνατος, Το σκόρπιο αίμα, Σώμα και πέτρα, Ψυχή φευγάτη. Ο Μάνος Κατράκης ως αφηγητής καταθέτει μια μνημειώδη ερμηνεία αναάλογη εκείνης που μας έδωσε λίγο νωρίτερα στο "Άξιον Εστί" (1964). Σολίστ είναι ο διάσημος Έλληνας βαρύτονος Κώστας Πασχάλης (1929-2007). Στα μπουζούκια είναι ο Κώστας Παπαδόπουλος και ο Λάκης Καρνέζης, ενώ στο σαντούρι ο Τάσος Διακογιώργης. Την ενορχήστρωση και τη διεύθυνση της ορχήστρας φυσικά έχει ο ίδιος ο συνθέτης.

Σταύρος Ξαρχάκος, Γιώργος Νταλάρας: Τα κατά Μάρκον (1991)

Ο δισκογραφικός κύκλος συνεργασίας του Σταύρου Ξαρχάκου με τον Γιώργο Νταλάρα ολοκληρώνεται στο ξεκίνημα της δεκαετίας του '90 με το άλμπουμ Τα κατά Μάρκον που κυκλοφόρησε το 1991 από τη Minos σηματοδοτώντας μια νέα δημιουργική φάση του συνθέτη μετά από πολύχρονη ανάπαυλα στη σύνθεση καινούργιων τραγουδιών. Τρία χρόνια άλλωστε μετά το συγκεκριμένο κύκλο τραγουδιών θα μας δώσει μια εξαιρετική δουλειά με ερμηνεύτρια τη Νάνα Μούσχουρη ("Αγάπη είν' η ζωή").

Με τον κύκλο Τα κατά Μάρκον ο συνθέτης ανανέωσε τη συνεργασία του μ' έναν παλιό και στενό συνεργάτη του, τον ποιητή και κορυφαίο στιχουργό Νίκο Γκάτσο, ο οποίος κατέθεσε εδώ μια στιχουργική ελληνοκεντρικής θεματολογίας με καίριες πολιτικές αναφορές και ανατρεπτική διάθεση, μακριά πάντως από κάθε κομματικό προσανατολισμό. Η βαριά σκιά του μεγάλου Μάρκου Βαμβακάρη (σ' αυτόν αναφέρεται ο τίτλος) πλανάται σε όλο το έργο. Είναι τραγούδια που "εκφράζουν με ζωντάνια, οργή, θλίψη και προφητικότητα τη σημερινή Ελλάδα της φθοράς, της διαφθοράς, της σήψης, του χαμού, τραγούδια που έρχονται από το βάθος του χρόνου του ελληνισμού", όπως μας εξηγεί χαρακτηριστικά ο συνθέτης. 

Η μουσική, με μιαν επίφαση λαϊκότητας, ανήκει στην κατηγορία της έντεχνης δημιουργίας. Ρυθμοί λαϊκότροποι, ενορχηστρωμένοι με εξαιρετική δεξιοτεχνία, διαμορφώνουν μια σειρά αξιόλογα, αλλά μάλλον δύσπεπτα τραγούδια, μακριά από τις συνήθεις ευκολίες της εμπορικής σκοπιμότητας. Εύλογα λοιπόν δεν γνώρισαν ιδιαίτερα ευρεία αποδοχή, παρόλο που ο τραγουδιστής είχε το άγγιγμα του Μίδα και κατακτούσε εύκολα εκείνα τα χρόνια την κορυφή των πωλήσεων. Πάντως τα ξεχωριστά αυτά τραγούδια φαίνεται ότι κατακτούν αργά και σταθερά μια διαχρονικότητα, καθώς δεν έχουν πάψει ποτέ να ακούγονται και να "ανακαλύπτονται". Ακούστηκε λίγο παραπάνω το νεορεμπέτικο "Τα γερόντια", όπου συμμετέχει και ο μικρός Γιώργος Λέντζας, ενώ ασφαλώς κορυφαία στιγμή του δίσκου είναι η συγκλονιστική ιστορική τοιχογραφία "Χοντρομπαλού", που ερμηνεύουν πειστικά η ηθοποιός Δέσπω Διαμαντίδου και ο συνθέτης.

Ο ίδιος ο συνθέτης έχει ενορχηστρώσει και διευθύνει την ορχήστρα. Έλαβαν μέρος οι μουσικοί: Κώστας Παπαδόπουλος (μπουζούκι), Χρήστος Κωνσταντίνου (μπουζούκι), Κώστας Γανωσέλης (πλήκτρα), Γιάννης Ζερβίδης (πιάνο), Κώστας Νικολόπουλος (κιθάρα), Στέλιος Καρύδας (κιθάρα), Ανδρέας Ροδουσάκης (κοντραμπάσο), Φίλιππος Τσεμπερούλης (πνευστά) και Λάζαρος Κουλαξίζης (ακορντεόν).

Σταύρος Ξαρχάκος, Ariel Ramirez: Misa Criolla (1989)

Ένα χρόνο μετά την πρώτη επίσημη δισκογραφική συνεργασία του Σταύρου Ξαρχάκου με τον Γιώργο Νταλάρα ("Συναυλία", 1988) ήρθε και μια δεύτερη με τη ζωντανή ηχογράφηση ενός τελείως διαφορετικού έργου, το οποίο μάλιστα δεν ήταν πρωτότυπη σύνθεση του Έλληνα συνθέτη, αλλά έργου ξένου δημιουργού.

Το ενδιαφέρον του συνθέτη για τα λιγότερα οικεία στο ευρύ κοινό μουσικά μονοπάτια της λόγιας μουσικής ήταν παλιό και μας γυρίζει πολύ πίσω, όταν το 1969 παρουσίασε την πρωτότυπη μουσική του σύνθεση πάνω στο έργο του μεγάλου Ισπανού ποιητή Federico Lorca με τίτλο Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσιεθ Μεχίας, ενώ αμέσως μετά είχε μεταβεί στην Αμερική για ανώτερες μουσικές σπουδές στη Julliard School of Music, όπου μάλιστα συνδέθηκε στενά με τον διάσημο αρχιμουσικό Leonard Bernstein. Γιαυτό και η προσωπική του δισκογραφία κοσμείται και από ενδιαφέρουσες εργασίες στο πεδίο της λόγιας μουσικής, όπως το Χριστουγεννιάτικο Κοντσέρτο (2002) και το Requiem (2005) του Mozart. Το 1989 λοιπόν ο Ξαρχάκος θέλησε να γνωρίσει στο ελληνικό κοινό ένα σημαντικό θρησκευτικό έργο του Αργεντίνου συνθέτη, πιανίστα και αρχιμουσικού Ariel Ramirez (1921-2010), με τίτλο Misa Criolla, σύνθεση για σολίστες, χορωδία και ορχήστρα που γράφτηκε το 1964 και πέρασε αμέσως στη δισκογραφία από τη Philips, για να γνωρίσει έκτοτε πάμπολλες επανεκτελέσεις με διάσημα ονόματα, όπως ο Jose Carreras, o Placido Domingo και η Mercedes Sosa.

Πρόκειται για μια σύντομης διάρκειας "Λειτουργία" σε πέντε μέρη (Kyrie - Gloria - Credo - Sanctus - Agnus Dei) γραμμένη στα πρότυπα των μεγάλων ανάλογου περιεχομένου έργων που κοσμούν την παγκόσμια μουσική κληρονομιά της λόγιας δυτικής μουσικής, αλλά με κάποιες θεμελιώδεις διαφορές που την καθιστούν μια εντελώς πρωτότυπη σύνθεση. Ενώ δηλαδή οι μεγάλες "Λειτουργίες" των ευρωπαίων συνθετών (Mozart, Beethoven κλπ) βασίζονται αποκλειστικά στο αυθεντικό λατινικό κείμενο της καθολικής εκκλησίας, η "Misa Criolla" (κι αυτό δικαιολογεί εν πολλοίς και τον τίτλο της) μεταφέρει τη λατινική γλώσσα στην ομιλούμενη ισπανική της λατινικής Αμερικής εμπλουτίζοντας μάλιστα το μουσικό μέρος με τον ηχητικό πλούτο της ντόπιας παράδοσης και της περιοχής των Άνδεων και δημιουργώντας έτσι ένα συναρπαστικό ακροαμα με συναρπαστικά ηχοχρώματα.

Ο Σταύρος Ξαρχάκος επιχείρησε μια προσφυή εναρμόνιση του έργου προορισμένη για το ελληνικό ακροατήριο με μικρή αναπροσαρμογή του κειμένου από τον ποιητή Ματθαίο Μουντέ, ώστε να είναι εναρμονισμένο με το ορθόδοξο λειτουργικό κείμενο. Το διάβημα αυτό υλοποιήθηκε με τη συναίνεση του ίδιου του δημιουργού, ο οποίος ήταν παρών στις πρόβες και στην πρώτη επίσημη παρουσίαση του έργου που πραγματοποιήθηκε στο θέατρο Παλλάς το 1989, ενώ στη συνέχεια ηχογραφήθηκε ζωντανά στο χώρο του Καθολικού Μητροπολιτικού Ναού του Αγίου Διονυσίου της Αθήνας, όπως παρουσιάζεται και στο δίσκο που εκδόθηκε αμέσως μετά από τη Minos.

Ο Γιώργος Νταλάρας είναι ο επικεφαλής της ομάδας ερμηνευτών καταθέτοντας μιαν εντελώς διαφορετική ερμηνεία από αυτές που γνωρίζουμε μέσα από τη στιβαρή δισκογραφία του. Μαζί του η Marta Moreleon και ο Κωστής Κωνσταντάρας. Την Ορχήστρα και Χορωδία του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Αθηναίων διευθύνει ο Σταύρος Ξαρχάκος. Το εξώφυλλο του δίσκου κοσμείται από το ζωγραφικό έργο του Γιάννη Τσαρούχη "Άγιος Σεβαστιανός".

Σταύρος Ξαρχάκος: Συναυλία (1988)

Σήμερα γιορτάζει τα 86α γενέθλιά του ένας από τους κορυφαίους δημιουργούς που ανέδειξε το ελληνικό τραγούδι, ο οποίος συνεχίζει ακούραστος να δίνει ασταμάτητα το δυναμικό παρών του στα μουσικά μας πράγματα. Ο λόγος για τον Σταύρο Ξαρχάκο (γενν. 1939), ο οποίος έχει ξεπεράσει ήδη τις έξι δεκαετίες ασταμάτητης δημιουργικής δράσης είτε ως συνθέτης μουσικής για το θέατρο και τον κινηματογράφο, είτε ως τραγουδοποιός, είτε και ως μουσικός διευθυντής, επικεφαλής άλλωστε εδώ και 30 χρόνια της σημαντικής Κρατικής Ορχήστρας Ελληνικής Μουσικής (ΚΟΕΜ).

Στο μικρό αφιέρωμα που ανοίγουμε σήμερα για τον μεγάλο μας συνθέτη θα σταθούμε σε μια ξεχωριστή συνεργασία του με άλλον έναν σημαντικό άνθρωπο του ελληνικού τραγουδιού, τον σπουδαίο ερμηνευτή Γιώργο Νταλάρα, μια συνεργασία που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστή, αν και ξεκίνησε ήδη από τα χρόνια του '70, κορυφώθηκε κατά το διάστημα 1988-1991 - στο διάστημα αυτό μάλιστα εκδόθηκαν και οι τρεις συνολικά δισκογραφικές τους συνεργασίες που περιλαμβάνουν δύο ζωντανές ηχογραφήσεις ("Συναυλία", "Misa Criolla") κι έναν κύκλο πρωτότυπων τραγουδιών ("Τα κατά Μάρκον") - ενώ και στα κατοπινά χρόνια συνέχισαν τη συνεργασία τους σε ζωντανά προγράμματα με πιο πρόσφατη (2024) μια μεγάλη συναυλία στο Λυκαβηττό που διοργάνωσε ο Δήμος Αθηναίων με τίτλο "Τίποτα δεν πάει χαμένο".

Το 1988 λοιπόν εκδόθηκε από τη Minos μια ζωντανή ηχογράφηση του συνθέτη με ο λιτό τίτλο Συναυλία με υλικό από μεγάλη συναυλία που πραγματοποιήθηκε στις 4 Μαΐου στο θέατρο Παλλάς με τη συμμετοχή δύο κορυφαίων ερμηνευτών, του Γιώργου Νταλάρα και της Δήμητρας Γαλάνη. Το πρώτο μέρος της συναυλίας ήταν αφιερωμένο στα τραγούδια της κλασικής ταινίας "Ρεμπέτικο" (1983) του Κώστα Φέρη που περιλάμβανε πρωτότυπα τραγούδια σε στίχους του Νίκου Γκάτσου, αλλά και διασκευασμένα παλιά παραδοσιακά τραγούδια. Στα φωνητικά συμμετείχε και η Ελένη Τσαλιγοπούλου. Το δεύτερο μέρος ήταν αφιερωμένο στα μεγάλα τραγούδια του συνθέτη από το σύνολο της ως τότε καριέρας του, όλα υπέροχα και αγέραστης ομορφιάς, όπως: "Καισαριανή", "Να με θυμάσαι", "Χάθηκε το φεγγάρι", "Η νύχτα", "Ήτανε μια φορά" και άλλα νεότερα.

Άξιοι ερμηνευτές του ακριβού αυτού υλικού οι δυο κορυφαίοι τραγουδιστές της γενιάς του '70, ο Γιώργος Νταλάρας και η Δήμητρα Γαλάνη. Ο ίδιος ο συνθέτης, με την απαράμιλλη τέχνη του στην ενορχήστρωση, διηύθυνε με άρτιο τρόπο την ορχήστρα δίνοντάς μας ένα εξαιρετικό αποτέλεσμα. Η αρχική έκδοση απλωμένη σε δύο αναλογικούς δίσκους με 18 συνολικά τραγούδια στην ψηφιακή της ανατύπωση περιορίστηκε σε μονό δίσκο, αλλά με πέντε τραγούδια λιγότερα.

Γιώργος Ζαμπέτας: Λαϊκά τραγούδια (1965)

Κλείνουμε αυτό το μικρό αφιέρωμα στον Γιώργο Ζαμπέτα με έναν από τους πρώτους του δίσκους 33 στροφών που ηχογράφησε το 1965 για τη Lyra, ο οποίος αποτελεί ένα καλό δείγμα της απαράμιλλης δεξοτεχνίας του στο μπουζούκι, αλλά και της παροιμιώδους γενναιοδωρίας του απέναντι στους συναδέλφους του, καθώς εδώ υποχωρεί ο ίδιος ως δημιουργός από το πρώτο πλάνο δίνοντας χώρο σε άλλους συνθέτες που χάρισαν σπουδαίες μουσικές στιγμές από τα χρόνια του ρεμπέτικου, όπως ο Βαγγέλης Παπάζογλου, ο Γιάννης Παπαϊωάννου και ο Βασίλης Τσιτσάνης, μέχρι τις νέες δυνάμεις του ελληνικού πενταγράμμου που ξεπετάχτηκαν στις αρχές της δεκαετίας του '60, όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Μίμης Πλέσσας, ο Γιώργος Κατσαρός, ο Σταύρος Κουγιουμτζής και ο Μάνος Λοΐζος.

Το άλμπουμ έχει πλήρη τίτλο: Τα ωραιότερα λαϊκά τραγούδια με τα μπουζούκια του Γιώργου Ζαμπέτα ή σε συντομευμένη εκδοχή: Λαϊκά τραγούδια. Περιλαμβάνει δώδεκα μέρη, από τα οποία τα επτά είναι οργανικά και τα πέντε φωνητικά. Ο Γιάννης Πουλόπουλος, στο ξεκίνημα ακόμη της μεγάλης του καριέρας, ερμηνεύει τα τραγούδια: "Άναψε τώρα τη φωτιά" του Σταύρου Κουγιουμτζή και "Νύχτα μικρή αρχόντισσα" του Μάνου Λοΐζου. Επίσης το δίδυμο Πάρις Ευσταθίου και Καίτη Θύμη ερμηνεύει τα τραγούδια: "Μπαξέ Τσιφλίκι" του Βασίλη Τσιτσάνη, "Στα λεμονάδικα" του Βαγγέλη Παπάζογλου και "Σβήσε το φως να κοιμηθούμε" του Γιάννη Παπαϊωάννου. 

Ο Ζαμπέτας παίζει με τη γνωστή μαεστρία του το μπουζούκι διευθύνοντας και τη συνοδευτική λαϊκή ορχήστρα. Ένα από τα οργανικά μέρη μάλιστα ("Ο Χάρος") αποτελεί δική του σύνθεση, τη μοναδική στο δίσκο. Η έκδοση φέρει τίτλους δίγλωσσους (ελληνικά και αγγλικά), καθώς είχε ως κύριο προορισμό τη διεθνή τουριστική αγορά. Γιαυτό και ο αγγλόφωνος τίτλος του είναι: The Best of Bouzoukia. Το εξώφυλλο κοσμείται από ζωγραφικό πίνακα του Γιάννη Μόραλη.

Γιώργος Ζαμπέτας: 30 Χρόνια (1984)

Το 1984 κυκλοφόρησε από την EMI Columbia με τη φροντίδα του παραγωγού Δημήτρη Ράνιου ένα διπλό άλμπουμ αφιερωμένο στον Γιώργο Ζαμπέτα με τίτλο 30 Χρόνια Γιώργος Ζαμπέτας και υπότιτλο: 30 αυθεντικές εκτελέσεις. Ο τίτλος ανταποκρίνεται απόλυτα στο περιεχόμενο της έκδοσης που περιλαμβάνει ηχογραφήσεις του συνθέτη από το 1953 που έκανε την παρθενική του εμφάνιση στη δισκογραφία μέχρι και τη δεκαετία του '80 που συνέχιζε να είναι ενεργός και μας δίνει ακόμη ενδιαφέροντα τραγούδια.

Όπως γράφαμε και χθες, ξεκίνησε με το τραγούδι "Σαν σήμερα, σαν σήμερα" με τη φωνή του Πρόδρομου Τσαουσάκη (δεύτερη φωνή η Μαρία Γρίλλη) και στίχους του Χαράλαμπου Βασιλειάδη που υπήρξε ο διαχρονικός του συνεργάτης με κάπου 150 συνολικά τραγούδια στο ενεργητικό τους! Συνεργάστηκε πάντως και με άλλους στιχουργούς, όπως ο Κώστας Βίρβος, η Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου, ο Κώστας Μάνεσης, ο Δημήτρης Χριστοδούλου, ο Κώστας Πρετεντέρης, ο Αλέκος Σακελλάριος και ο Ιωάννης Παπανικολόπουλος, ενώ αργότερα σταθεροί συνεργάτες του ήταν ο Αλέκος Καγιάντας, ο Ξενοφών Φιλέρης, ο Διονύσης Τζεφρώνης και ο Νίκος Μπακογιάννης. 

Το άλμπουμ περιλαμβάνει χαρακτηριστικές στιγμές αυτής της μακράς διαδρομής από τα χρόνια των 78 στροφών ως την κυριαρχία των δίσκων 45 στροφών κατά τις δεκαετίες του '60 και '70. Μάλιστα ο δημιουργός εκπροσωπείται σ' αυτή την εκτενή ανθολογία και με τις τρεις του ιδιότητες, του συνθέτη, του δεινού εκτελεστή του μπουζουκιού, αλλά και του ερμηνευτή επικεντρωμένου σχεδόν αποκλειστικά σε τραγούδια χιουμοριστικού περιεχομένου που τον έκαναν εξαιρετικά δημοφιλή στα χρόνια του '60 κυρίως μέσα από τις αμέτρητες κινηματογραφικές του εμφανίσεις. Υπάρχει και μια τέταρτη ιδιότητα, λιγότερο γνωστή, αυτή του στιχουργού που μας έδωσε ωστόσο πολύ μικρά δείγματα, όπως τα τραγούδια "Κάτω απ' το ραδίκι" και "Για πες μου τι σου έφταιξα".

Τα τραγούδια ερμηνεύουν κορυφαία ονόματα, όπως: Στράτος Παγιουμτζής, Στέλιος Καζαντζίδης, Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Πρόδρομος Τσαουσάκης, Βίκυ Μοσχολιού, Πόλυ Πάνου, Μανώλης Καναρίδης, Πέτρος Αναγνωστάκης, Σταμάτης Κόκοτας, Πάνος Τζανετής, Μπέμπα Μπλανς, Αλίκη Βουγιουκλάκη και φυσικά ο ίδιος που παίζει μπουζούκι συνοδευόμενος σε κάποια τραγούδια και από άλλους μεγάλους ομολόγους του, όπως ο Μανώλης Χιώτης, ο Γιάννης Καραμπεσίνης, ο Στέλιος Μακρυδάκης, ο Κώστας Παπαδόπουλος και ο Λάκης Καρνέζης. Στις δεύτερες φωνές ακούγονται η Καίτη Γκρέυ, η Μαίρη Λίντα, ο Μανώλης Αγγελόπουλος, ο Πάνος Γαβαλάς και η Ρία Κούρτη.