Γιώργος Ζαμπέτας, Αλεξάνδρα: Η δική μας η αγάπη (1978)

Μετά την πολύ μεστή διετία 1972-1973 που απέφερε μαζεμένους τέσσερις προσωπικούς δίσκους με καινούργια τραγούδια ο Γιώργος Ζαμπέτας ανέκοψε κάπως τους ρυθμούς του, για να επανέλθει το 1975 με δύο νέες δουλειές («Ζαμπέτας, κουλτούρα ...και σία», «Ντοκουμέντα» και να ακολουθήσει μια τριετής σιωπή, ώσπου να φτάσουμε στο 1978 και στην 7η κατά σειρά προσωπική δουλειά του με τίτλο «Η δική μας η αγάπη», τη δεύτερη που ηχογράφησε για λογαριασμό της Lyra (Zodiac), πέντε χρόνια μετά το «Μουσικόραμα Ζαμπέτα» (1973).

Αυτή τη φορά ο συνθέτης διάλεξε μια θαυμάσια λαϊκή ερμηνεύτρια, η οποία είχε μια πολύ δυναμική παρουσία στο ελληνικό πεντάγραμμο καθ' όλη της δεκαετία του '70. Πρόκειται για την Αλεξάνδρα Κυριακάκη (1951-2015), γνωστή μόνο με τον μικρό της όνομα Αλεξάνδρα, η οποία είχε κάνει τα πρώτα καλλιτεχνικά της βήματα στα μέσα της δεκαετίας του '60 ως ηθοποιός δίπλα στον Μάνο Κατσάκη, ενώ το 1970 πέρασε στο χώρο του τραγουδιού κι έκανε μάλιστα και την πρώτη δισκογραφική της απόπειρα ερμηνεύοντας σε δεύτερη εκτέλεση το τραγούδι του Μάνου Λοΐζου «Η δουλειά κάνει τους άντρες» για το δίσκο «Λαϊκή παρέλασις» (1970). Σύντομα βρέθηκε στο περιβάλλον του Βασίλη Τσιτσάνη, με τον οποίο πορεύτηκε τα επόμενα χρόνια συμμετέχοντας και στο δίσκο «Τα ωραία του Τσιτσάνη» (1973), ενώ παράλληλα ερμήνευσε και τραγούδια σε πρώτη εκτέλεση σημαντικών συνθετών, όπως ο Γιάννης Μαρκόπουλος («Ανεξάρτητα», 1975), ο Νότης Μαυρουδής («Ζωγραφιές απ' τον Θεόφιλο», 1976) και ο Χρήστος Νικολόπουλος («Στο σταυροδρόμι», 1976). Το 1980 και το 1983 θα ολοκληρώσει πρόωρα τη δισκογραφική της παρουσία με δυο κύκλους τραγουδιών σε δεύτερη εκτέλεση του Μάνου Χατζιδάκι και του Βασίλη Τσιτσάνη περιορίζοντας στη συνέχεια τη δραστηριότητά της μόνο σε κάποιες σποραδικές ζωντανές εμφανίσεις.

Ο δίσκος του Ζαμπέτα περιέχει δώδεκα στρωτά λαϊκά τραγούδια με όλα τα χαρακτηριστικά της μαστοριάς του μεγάλου λαϊκού συνθέτη, όπως το ομότιτλο που ξεχωρίζει, το «Μια θάλασσα τα μάτια σου», το ορθόδοξο ζεϊμπέκικο «Ένα ταξίδι είν' η ζωή» ή το τρυφερό «Πόσο σ' αγάπησα», αν και δυστυχώς δεν πέρασαν στο κοινό και γρήγορα ξεχάστηκαν. Βασικός στιχουργός των τραγουδιών είναι και πάλι ο Αλέκος Καγιάντας, ενώ μικρή συμμετοχή έχουν ο Ξενοφών Φιλέρης, ο Γιάννης Παπανικολόπουλος και ο Γιώργος Βραδυνός. Ο συνθέτης συμμετέχει ερμηνεύοντας δύο τραγούδια («Ο Σάββας», «Μπράβο φίλε»), αυτά που κλείνουν τις δυο πλευρές του αναλογικού δίσκου. 

Γιώργος Ζαμπέτας: Μάλιστα κύριε (1973)

Μέσα στο 1973 ο Γιώργος Ζαμπέτας μας έδωσε δύο προσωπικές δουλειές με καινούργιο υλικό, πρώτα το άλμπουμ «Μουσικόραμα Ζαμπέτα» που εκδόθηκε από τη Lyra κι αμέσως μετά το άλμπουμ «Μάλιστα κύριε», ίσως τη σημαντικότερη απ' όλες τις δουλειές που παρουσίασε μέσα στη δεκαετία του '70 για λογαριασμό της Philips και δεύτερη (και τελευταία) κατά σειρά με αποκλειστικό ερμηνευτή τον ίδιο μετά το άλμπουμ «Λεωφόρος Ζαμπέτα» της προηγούμενης χρονιάς.

Το άλμπουμ «Μάλιστα κύριε» πήρε τον τίτλο του από το ομότιτλο τραγούδι σε στίχους του Αλέκου Καγιάντα που στάθηκε η μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία του συνθέτη μετά τον κοσμαγάπητο «Αλήτη» που είχε κυκλοφορήσει το 1971. Πρόκειται για μια ολοκληρωμένη και απολύτως άρτια λαϊκή δουλειά που επισφράγισε τη δημιουργική ακμή του συνθέτη χαρίζοντάς μας μια σειρά από σφριγηλά και καλοδουλεμένα τραγούδια, τα οποία μάλιστα ερμήνευσε ο ίδιος. Αξιοσημείωτο είναι ότι το ομώνυμο τραγούδι που το ακούμε και σε οργανική εκδοχή, επέλεξε να ερμηνεύσει πολλά χρόνια αργότερα σε δεύτερη εκτέλεση ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου εντάσσοντάς το στο ροκ άλμπουμ «Πες μου ένα ψέμα ν' αποκοιμηθώ» (1997)! Σημειώνω επίσης ότι η φράση του τίτλου αποτελεί εμβόλιμη ατάκα που πρόσθεσε ο ίδιος ο συνθέτης στους στίχους του Καγιάντα και φαίνεται πως αυτή τελικά απογείωσε το τραγούδι!

Πέρα από το εμβληματικό αυτό τραγούδι, εδώ βρίσκουμε άλλο ένα σπουδαίο κι επίσης πολυαγαπημένο τραγούδι, τη στιβαρή λαϊκή ελεγεία «Πού 'σαι Θανάση», ένα τραγούδι που έχει στίχους του Χαράλαμπου Βασιλειάδη και μελοποιήθηκε από τον συνθέτη αμέσως μόλις πληροφορήθηκε το θάνατο του αδελφικού του φίλου, ολοκληρώνοντας έτσι την εικοσάχρονη συμπόρευσή τους στο ελληνικό πεντάγραμμο. 

Πέρα από τους δύο στχιουργούς που προαναφέραμε, στίχους συνεισφέρουν στο δίσκο ο παλιός συνοδοιπόρος του συνθέτη Γιάννης Παπανικολόπουλος, o Διονύσης Τζεφρώνης και ο νεότερος αυτής της παρέας, ο στιχουργός και ηθοποιός Νίκος Μπακογιάννης (με 5 συνολικά τραγούδια). Η πιο χαρακτηριστική πάντως στιγμή του δίσκου είναι το χιουμοριστικό αφηγηματικό κομμάτι «Αποσπάσματα από έρωτες» με λόγια του ίδιου συνθέτη που περιγράφουν με σπαρταριστό τρόπο την ιστορία ενός πονεμένου έρωτα! Μάλιστα η επιτυχία του κομματιού αυτού τον οδήγησε να γράψει αργότερα και μια συνέχεια που ενσωματώθηκε στο δίσκο «Το διάταγμα ...και άλλα» (1980).

Γιώργος Ζαμπέτας: Μουσικόραμα Ζαμπέτα (1973)

Διπλή και πάλι δισκογραφική κατάθεση μας έδωσε το 1973 ο Γιώργος Ζαμπέτας, όπως και την προηγούμενη χρονιά. Μέσα στο 1973 λοιπόν κυκλοφόρησαν διαδοχικά οι κύκλοι τραγουδιών «Μουσικόραμα Ζαμπέτα» και «Μάλιστα κύριε». Ο πρώτος μάλιστα κατ' εξαίρεση εκδόθηκε από τη Lyra του Αλέκου Πατσιφά, με την οποία ο συνθέτης είχε περιστασιακή συνεργασία στο περιθώριο της σταθερής συνεργασίας του με τη Philips (Olympic), όπου εξέδιδε (ήδη από το 1968) τον κύριο όγκο της δουλειάς του.

Ο δίσκος «Πανόραμα Ζαμπέτα» είναι άλλος ένας καλοφτιαγμένος λαϊκός δίσκος στο οικείο ύφος του συνθέτη με σφριγηλές λαϊκές μελωδίες, έστω κι αν τα περισσότερα τραγούδια αυτής της δουλειάς δεν υποστηρίχθηκαν από την εταιρεία όσο θα τους άξιζαν κι έμειναν άγνωστα στο ευρύ κοινό. Ναυαρχίδα βέβαια του δίσκου το μεγάλο σουξέ «Η Μαρίνα η Σαλονικιά» με στίχους του συνθέτη που γράφτηκε για μια άσημη τραγουδίστρια με το ίδιο όνομα, η οποία αποτελούσε μέλος της ορχήστρας του συνθέτη εκείνο τον καιρό που εμφανιζόταν σε νυχτερινό μαγαζί της συμπρωτεύουσας. Χαρακτηριστικό του όμορφου αυτού τραγουδιού είναι ότι πρωταγωνιστικό ρόλο στην ορχήστρα δεν έχει το μπουζούκι, αλλά το καινούργιο μπαγλαμαδάκι που μόλις είχε αποκτήσει ο συνθέτης!

Από τα δώδεκα τραγούδια του δίσκου τα οκτώ αποδίδει ο κορυφαίος ερμηνευτής της Lyra Γιάννης Πουλόπουλος σε μια περίοδο που είχε αρχίσει να χαμηλώνει κάπως το εκτυφλωτικό φως της λάμψης του μετά την κορύφωση του «Δρόμου» (1969) του Μίμη Πλέσσα που είχε προηγηθεί. Πάντως ο Πουλόπουλος είχε ήδη μια μικρή προϊστορία με τον Ζαμπέτα με τρία τραγούδια που είχαν κυκλοφορήσει στο διάστημα 1970-1971 στις 45 στροφές. Τα τραγούδια αυτά είναι: «Αυτοί που φεύγουν κι αυτοί που μένουν», «Με δυο τραγούδια βάλσαμο» και «Τι έχεις και δακρύζεις». Από αυτά επιτυχία γνώρισε μόνο το πρώτο, ενώ τα άλλα δύο έμειναν στην αφάνεια, όπως και τα υπόλοιπα επτά τραγούδια του δίσκου «Μουσικόραμα Ζαμπέτα», όπου συμμετέχει και η Μάγδα Τζαβέλλα ερμηνεύοντας τέσσερα τραγούδια, τα οποία πάντως δε στάθηκαν ικανά να της εξασφαλίσουν μια συνέχεια στην ελληνική δισκογραφία.

Σε επίπεδο στίχων η παρουσία του Αλέκου Καγιάντα είναι κυριαρχική με επτά τραγούδια, ενώ επανεμφανίζεται και το όνομα του παλιού συνοδοιπόρου του συνθέτη και μέγιστου λαϊκού στιχουργού Χαράλαμπου Βασιλειάδη, ο οποίος λίγους μήνες νωρίτερα είχε φύγει από τη ζωή (Μάιος του 1972). Ένα τραγούδι επίσης έχει στίχους του Γιώργου Χαραλαμπόπουλου. Την ενορχήστρωση και διεύθυνση ορχήστρας επιμελήθηκε, όπως πάντα, ο συνθέτης. 

Γιώργος Ζαμπέτας: Λεωφόρος Ζαμπέτα (1972)

Η διετία 1972-1973 στάθηκε ιδιαίτερα παραγωγική για τον Γιώργο Ζαμπέτα, αφού σ' αυτό το σύντομο χρονικό διάστημα παρουσίασε τέσσερις μαζεμένες δουλειές με καινούργιο υλικό για τις 33 στροφές. Η αρχή έγινε με το άλμπουμ «Περιπέτειες» (1972), όπου μοιράστηκε την ερμηνεία των τραγουδιών με τη Βίκυ Μοσχολιού, ενώ την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε και το άλμπουμ «Λεωφόρος Ζαμπέτα», όπου για πρώτη φορά ο συνθέτης αποφασίζει να είναι ο αποκλειστικός ερμηνευτής όλων των τραγουδιών, κάτι που θα επαναλάβει την επόμενη χρονιά με το άλμπουμ «Μάλιστα κύριε».

Ο δίσκος «Λεωφόρος Ζαμπέτα» είναι ένας κύκλος δώδεκα καθαρόαιμων λαϊκών τραγουδιών πάνω στην κατασταλαγμένη πλέον μανιέρα του συνθέτη με τον ήχο του μπουζουκιού να δίνει το εντελώς ιδιόμορφο και αναγνωρίσιμο μουσικό στίγμα του δημιουργού. Στους στίχους των τραγουδιών τη μερίδα του λέοντος κατέχει ο Ελληνοαμερικανός δημοσιογράφος και στιχουργός Θεοδόσης Άθας (1936-1973), τον οποίο είχε γνωρίσει ο συνθέτης στη Νέα Υόρκη το 1971 και ο οποίος λανθασμένα στους τίτλους αναγράφεται ως Θανάσης. Από δύο τραγούδια υπογράφουν ο Αλέκος Καγιάντας, ο Στέλιος Γεράνης και ο Ναπολέων Ελευθερίου κι από ένα ο Ξενοφών Φιλέρης και ο Μάνος Ελευθερίου! Ειδικά όσον αφορά στην παρουσία του Μάνου Ελευθερίου στο δίσκο, που αποτελεί και τη μοναδική συνεργασία του σπουδαίου στιχουργού με τον συνθέτη, υπάρχει μια μικρή δισκογραφική «περιπέτεια», καθώς στην αρχική αναλογική έκδοση (στις ετικέτες του δίσκου) και στην πρώτη ψηφιακή του 1994 το συγκεκριμένο τραγούδι («Το βοτάνι της αγάπης»), μια θαυμάσια λαϊκή καντάδα, αποδιδόταν στον γνωστό σεναριογράφο και στιχουργό Ναπολέοντα Ελευθερίου, σύγχυση που πιθανότατα προκλήθηκε λόγω της συνήθειας στους παλιούς δίσκους να αναγράφονται τα μικρά ονόματα των δημιουργών μόνο με το αρχικό τους γράμμα. Πιθανότατα στον ίδιο λόγο οφείλεται και το λάθος στο μικρό όνομα του στιχουργού Θεοδόση Άθα που προαναφέραμε.

Ο δίσκος έχει πολλές καλές στιγμές, κυρίως τα τραγούδια «Κυρ δάσκαλε», «Το βοτάνι της αγάπης», «Μακεδόνες», «Το κοκοράκι» και πάνω απ' όλα το πολυτραγουδισμένο «Θαλασσινοί», από τα ωραιότερα τραγούδια σ' ολόκληρη την καριέρα του συνθέτη. Ο ίδιος ο συνθέτης τραγουδά, παίζει μπουζούκι κι έχει ενορχηστρώσει τα τραγούδια. Αξιοσημείωτη είναι η συμμετοχή χορωδιακού σχήματος σε πολλά τραγούδια και ιδιαίτερα στο εξ ολοκλήρου χορωδιακό «Βοτάνι της αγάπης». Η δεύτερη φωνή ανήκει στη Βούλα Γκίκα. 

Και μια μικρή αναφορά στο εξώφυλλο του δίσκου, στο οποίο αποτυπώνεται σημειολογικά η βαθιά λαϊκή φύση του συνθέτη που απεχθανόταν (και συχνά χλεύαζε) τη χλιδή και τις κοσμικότητες. Έτσι λοιπόν η «λεωφόρος» που φέρει το όνομά του δε θα μπορούσε παρά να είναι ένας απλός χωματόδρομος στην άκρη κάποιων χαμόσπιτων...

Γιώργος Ζαμπέτας, Βίκυ Μοσχολιού: Περιπέτειες (1972)

Στη δισκογραφία ο Γιώργος Ζαμπέτας εμφανίστηκε το 1953 με το τραγούδι «Σαν σήμερα, σαν σήμερα» που ερμήνευσε ο Πρόδρομος Τσαουσάκης σε στίχους του Χαράλαμπου Βασιλειάδη, με τον οποίο έμελλε για τα επόμενα είκοσι χρόνια να συμπορευτεί πολύ δημιουργικά και να μας χαρίσουν οι δυο τους μερικά λαϊκά διαμάντια αγέραστης ομορφιάς. Πάντως επί μία δεκαετία ο συνθέτης έψαχνε το δρόμο του γράφοντας τραγούδια για όλους τους μεγάλους ερμηνευτές της εποχής, χωρίς όμως να καταφέρνει να εδραιωθεί ως συνθέτης όσο ως δεξιοτέχνης του μπουζουκιού. Η δεκαετία του '60 όμως στάθηκε για κείνον η εποχή της μεγάλης καταξίωσης χάρις στις πάμπολλες εμφανίσεις του στον κινηματογράφο της εποχής, αλλά κυρίως χάρις στη διεύρυνση των συνεργασιών του σε στιχουργικό και ερμηνευτικό επίπεδο, τότε που βρήκε στο δρόμο του τον ποιητή Δημήτρη Χριστοδούλου, αλλά και τις καινούργιες φωνές που κυριαρχούσαν στο ελληνικό πεντάγραμμο (Βίκυ Μοσχολιού, Δούκισσα, Πάνος Τζανετής, Σταμάτης Κόκοτας, Γιάννης Πουλόπουλος κ.ά.). Πάντως σε ολόκληρη η δεκαετία του '60 ο Ζαμπέτας περιορίστηκε στην ηχογράφηση τραγουδιών μόνο σε δίσκους 45 στροφών, ενώ στις 33 στροφές ηχογραφούσε μόνο ορχηστρικούς δίσκους πάνω σε μελωδίες δικές του ή άλλων δημιουργών. 

Ο πρώτος ολοκληρωμένος δίσκος με καινούργια τραγούδια του Γιώργου Ζαμπέτα για τις 33 στροφές ήρθε μόλις το 1972, όταν ο συνθέτης είχε ήδη αλλάξει δισκογραφική στέγη και εντάχθηκε στο δυναμικό της Philips. Πρόκειται για το άλμπουμ «Περιπέτειες» που εκδόθηκε από την ετικέτα Olympic της Philips και περιλαμβάνει 12 καινούργια λαϊκά τραγούδια σε στίχους των Δημήτρη Χριστοδούλου, Αλέκου Καγιάντα, Διονύση Τζεφρώνη, Ξενοφώντα Φιλέρη, Νίκου Μπακογιάννη και του Ελληνοαμερικανού (με καταγωγή από την Καστοριά) ποιητή Θανάση Άθα. Βασική ερμηνεύτρια του δίσκου είναι η Βίκυ Μοσχολιού, παλιά συνοδοιπόρος του συνθέτη, με την οποία βρέθηκαν μαζί στη Philips μετά την αποχώρησή τους από την Columbia και μάλιστα είχαν ήδη προλάβει να μας δώσουν ένα χρόνο νωρίτερα το πολυτραγουδισμένο σουξέ «Ο αλήτης». Τέσσερα τραγούδια του δίσκου αποδίδει ο ίδιος ο συνθέτης, όπως το συνήθιζε ανελλιπώς σε κάθε του δίσκο 33 στροφών σε ολόκληρη τη δεκαετία του '70.

Ο δίσκος περιέχει στρωτά λαϊκά τραγούδια με τη σφραγίδα του συνθέτη τόσο στις σφριγηλές και δωρικές μελωδίες, όσο και στον χαρακτηριστικό και απόλυτα αναγνωρίσιμο ήχο του μπουζουκιού. Ακούστηκαν λίγο παραπάνω τα τραγούδια «Παιδί της νύχτας», «Ο πενηντάρης» και «Τζακ Ο' Χάρα». Ο ίδιος ο συνθέτης επιμελήθηκε και την ενορχήστρωση των τραγουδιών.

Γιώργος Ζαμπέτας: Δε θα χωρίσουμε ποτέ (1992)

Ο Γιώργος Ζαμπέτας έφυγε από τη ζωή στις 10 Μαρτίου 1992. Ήταν μόλις 67 χρόνων, αλλά είχε προλάβει να μας δώσει ένα σπουδαίο λαϊκό έργο είτε με πανέμορφα δικά του τραγούδια, είτε και με οργανικές ερμηνείες υψηλής δεξιοτεχνίας σε συνθέσεις δικές του ή άλλων δημιουργών. Την ίδια χρονιά λοιπόν η δισκογραφική εταιρεία Lyra έσπευσε να τιμήσει τη μνήμη του συνθέτη δίνοντας στην κυκλοφορία ένα πολύ ενδιαφέρον άλμπουμ με 12 τραγούδια από το αρχείο των 45 στροφών της εταιρείας, με την οποία ο Ζαμπέτας είχε μικρή και περιστασιακή συνεργασία, αφού ο κύριος όγκος των τραγουδιών του ανήκε στις εταιρείες ΕΜΙ (Columbia) και Philips.

Το άλμπουμ έχει τίτλο «Δε θα χωρίσουμε ποτέ» παρμένο από το ομώνυμο τραγούδι σε στίχους Ηρακλή Παπασιδέρη που πρώτη ερμήνευσε η Καίτη Θεοχάρη το 1967 για τις 45 στροφές. Από τα δώδεκα τραγούδια της συλλογής τα τρία ακούγονται σε δεύτερη εκτέλεση κι αυτά είναι τα εξής: «Ο χάρος» σε στίχους Χαράλαμπου Βασιλειάδη που το ερμήνευσε πρώτος ο μέγας Στράτος Παγιουμτζής το 1959, «Χάθηκες» σε στίχους Δημήτρη Χριστοδούλου ηχογραφημένο 1964 με τη φωνή του Πάρη Ευσταθίου, αλλά λίγο νωρίτερα το είχε ερμηνεύσει πρώτος ο Πάνος Τζανετής, και «Τα παλικάρια» σε στίχους Ανδρέα Αθανασίου που είχε ηχογραφήσει το 1966 πρώτη η Λόλα Τσακίρη, ενώ εδώ το ακούμε από ηχογράφηση του 1967 και πάλι από την Καίτη Θεοχάρη. Τα υπόλοιπα εννιά τραγούδια ακούγονται στις αυθεντικές πρώτες τους ηχογραφήσεις που πραγματοποιήθηκαν κατά το διάστημα 1964-1973 από γνωστούς ερμηνευτές της Lyra και συγκεκριμένα από τον Γιάννη Πουλόπουλο, τη Ρένα Κουμιώτη, τη Νέλλη Μάνου και την Καίτη Αμπάβη. Τα περισσότερα ανήκουν στα λιγότερο γνωστά τραγούδια του συνθέτη εκτός φυσικά από τα πασίγνωστα «Χάθηκες» και «Η Μαρίνα η Σαλονικιά».

Τους στίχους των τραγουδιών υπογράφουν οι δυο στενοί συνεργάτες του συνθέτη Χαράλαμπος Βασιλειάδης και Δημήτρης Χριστοδούλου, ενώ συμμετέχουν και οι στιχουργοί Άκος Δασκαλόπουλος, Ηρακλής Παπασιδέρης, Αλέκος Καγιάντας, Ανδρέας Αθανασίου και Νίκος Μπακογιάννης. Μάλιστα το μεγάλο σουξέ «Η Μαρίνα η Σαλονικιά» έχει στίχους του ίδιου του Ζαμπέτα, κάτι που δεν το συνήθιζε ο συνθέτης.

Γιώργος Ζαμπέτας: 16 Σπάνιες ηχογραφήσεις (1996)

Συμπληρώνονται σήμερα 101 χρόνια από τη γέννηση ενός πολύ ξεχωριστού λαϊκού καλλιτέχνη, άριστου δεξιοτέχνη του μπουζουκιού, σπουδαίου συνθέτη τραγουδιών και μοναδικού διασκεδαστή που άφησε εποχή με τις ζωντανές του εμφανίσεις στα κέντρα διασκέδασης κατά τη δεκαετία του '60, αλλά και με τα συχνά περάσματά του μέσα από τον παλιό ελληνικό κινηματογράφο. 

Φυσικά αναφέρομαι στον Γιώργο Ζαμπέτα (1925-1992), τον άνθρωπο που κρυβόταν πίσω από τις λαϊκές δημιουργίες ενός Μάνου Χατζιδάκι κι ενός Μίκη Θεοδωράκη, σταθερό συνεργάτη του Σταύρου Ξαρχάκου, αλλά και του Μίμη Πλέσσα, έναν ολοκληρωμένο δημιουργό που ξεκίνησε στο χώρο του καθαρόαιμου λαϊκού τραγουδιού από τις αρχές της δεκαετίας του '50, για να περάσει αργότερα και σε άλλους μουσικούς χώρους χαρίζοντάς μας υπέροχα τραγούδια, κυρίως στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του '60, όταν ευτύχησε να συνεργαστεί με νεότερους στιχουργούς, όπως ο Δημήτρης Χριστοδούλου, ο Διονύσης Τζεφρώνης, ο Αλέκος Καγιάντας και άλλοι, καθώς και με τη νεότερη γενιά των ερμηνευτών, όπως η Βίκυ Μοσχολιού, ο Σταμάτης Κόκοτας, ο Γιάννης Πουλόπουλος, ο Τόλης Βοσκόπουλος και πολλοί άλλοι.

Η δισκογραφία του Γιώργου Ζαμπέτα είναι τεράστια και αρκετά άναρχη, αφού συχνά συγχέονται οι πρωτότυπες δημιουργίες του με τις επανεκτελέσεις, αλλά και τις αμέτρητες οργανικές διασκευές των τραγουδιών του που του έδιναν την ευκαιρία να αναδείξει την απαράμιλλη δεξιοτεχνία του στο μπουζούκι. Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες συλλογές τραγουδιών του είναι το άλμπουμ «16 Σπάνιες ηχογραφήσεις» με υλικό από τις 45 στροφές που κυκλοφόρησε το 1996 από τη Mercury (Philips) με τη διευκρινιστική χρονική επισήμανση: 1964-1972. Ο τίτλος πάντως της έκδοσης δεν είναι και τόσο ακριβής, καθώς δεν μπορεί να συμφωνήσει κανείς ανεπιφύλακτα ότι πράγματι και τα 16 αυτά τραγούδια ανήκουν στις «σπάνιες ηχογραφήσεις», αφού ανάμεσά τους βρίσκουμε μερικούς πασίγνωστους τίτλους, όπως: «Ήρθα κι απόψε στα σκαλοπάτια σου», «Δεν συμφωνήσαμε», «Το αδιέξοδο», «Έχασες το τρένο», «Το καράβι», «Τα δειλινά», «Ο αράπης», «Τζακ Ο' Χάρα». Υπάρχει πάντως μια δικαιολογία, ότι κάποια από αυτά (όχι όμως όλα) μας δίνονται σε διαφορετικές εκτελέσεις από αυτές που τα έκαναν γνωστά. Προβληματική επίσης είναι η χρονική ένδειξη 1964-1972, αφού στη συλλογή περιλαμβάνονται και παλιότερες ηχογραφήσεις από την περίοδο 1961-1963, καθώς και μία ηχογράφηση του 1974! Συνεπώς το ακριβές εύρος των ηχογραφήσεων είναι το διάστημα 1961-1974.

Τα τραγούδια ερμηνεύουν (σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση) οι: Πάνος Τζανετής, Μαρινέλλα, Βίκυ Μοσχολιού, Τόλης Βοσκόπουλος, Δούκισσα, Μπέμπα Μπλανς, Γιάννης Ντουνιάς, Ζωζώ Σαπουντζάκη, Σία Ροζάκη, Μανταλένα, Μανώλης Καναρίδης, Πέτρος Αναγνωστάκης και Άννα Χρυσάφη. Ο ίδιος ο Ζαμπέτας ερμηνεύει ένα τραγούδι, ενώ με το μπουζούκι του αποδίδει με ακαταμάχητη δεξιοτεχνία το οργανικό θέμα «Ταξίμι με ζεϊμπέκικο» στο ξεκίνημα της συλλογής εν είδει εισαγωγής.

Συλλογή: Μαθήματα Πατριδογνωσίας (1991)

Μιλώντας χθες για τον μεγάλο Καραγκιοζοπαίκτη Ευγένιο Σπαθάρη είχαμε την ευκαιρία να αναφερθούμε και στις ποικίλες δισκογραφικές συνεργασίες του με σημαντικούς ανθρώπους του ελληνικού τραγουδιού. Σήμερα λοιπόν έχουμε άλλη μια δισκογραφική δουλειά με τη δική του συμμετοχή, η οποία κυκλοφόρησε το 1991 σε παραγωγή του νεοσύστατου τότε ραδιοφωνικού σταθμού 902 Αριστερά στα FM και της δισκογραφικής εταιρείας Lyra. 

Πρόκειται για το πολυσυμμετοχικό άλμπουμ «Μαθήματα Πατριδογνωσίας» που περιλαμβάνει 22 συνολικά κομμάτια, από τα οποία τα 15 είναι τραγούδια και τα υπόλοιπα 7 οργανικά θέματα. Το υλικό αποτελεί μια ευρεία σύμπραξη μεγάλου αριθμού σύγχρονων (τότε) τραγουδοποιών και ερμηνευτών, οι οποίοι ηχογραφήθηκαν ζωντανά κυρίως στους χώρους, όπου εμφανίζονταν, αλλά και στο στούντιο του ραδιοφωνικού σταθμού, προκειμένου να καλύψουν τις ανάγκες της αντίστοιχης σειράς εκπομπών του σταθμού που επιμελούνταν ο παραγωγός και συνθέτης Αλέξης Βάκης πλαισιωμένος και από άλλους παραγωγούς, όπως ο Γιώργος Αλλαμανής, ο Μωυσής Ασέρ, ο Οδυσσέας Ιωάννου και ο Δημήτρης Χατζόπουλος. Μάλιστα η συμμετοχή του Γιώργου Ζαμπέτα ηχογραφήθηκε στο σπίτι του συνθέτη μαζί με την παρέα των μαθητών του, αλλά και του γιατρού του που παίζει και μπουζούκι!

Οι συγκεκριμένες ηχογραφήσεις ξεκίνησαν το 1989, τη χρονιά δηλαδή που εγκαινιάστηκε η λειτουργία του 902 Αριστερά στα FM. Έλαβαν μέρος οι καλλιτέχνες κατά χρονική σειρά: Νίκος Ξυδάκης, Διονύσης Τσακνής, Νίκος Πορτοκάλογλου, Θανάσης Γκαϊφύλλιας, Λουκιανός Κηλαηδόνης, Θόδωρος Αναστασίου, Βασίλης Νικολαΐδης, Κώστας Θωμαΐδης, Βούλα Σαββίδη, Ελένη Τσαλιγοπούλου, Βαγγέλης Κορακάκης, Γιώργος Ανδρέου, Στέλιος Βαμβακάρης, Γιώργος Κόρος, Ψαραντώνης και τα συγκροτήματα Λαθρεπιβάτες και Βόσπορος. Μαζί τους φυσικά ο Ευγένιος Σπαθάρης και ο Γιώργος Ζαμπέτας που προαναφέραμε.

Η έκδοση περιλαμβάνει ακόμη μία ιδιαίτερη συμμετοχή, αυτή του Παύλου Σιδηρόπουλου, του μόνου που δεν βρισκόταν πια στη ζωή, αφού είχε πεθάνει μόλις δυο μήνες πριν κυκλοφορήσει ο δίσκος, ο οποίος είναι αφιερωμένος στη μνήμη του.

Ευγένιος Σπαθάρης: Ιστορίες του Καραγκιόζη (1962-1966)

Στις αρχές αυτού του μήνα, συγκεκριμένα στις 2 Ιανουαρίου, συμπληρώθηκαν 102 χρόνια από τη γέννηση ενός σπουδαίου λαϊκού καλλιτέχνη που άφησε βαθύ το στίγμα του στο σύγχρονο λαϊκό πολιτισμό μας και αγαπήθηκε όσο λίγοι από ένα ευρύτατο σύνολο ανθρώπων που μεγάλωσε μαζί του και κουβαλάει στο θυμικό του τις όμορφες ιστορίες που φέρουν το όνομά του. Ο λόγος για τον μεγάλο καραγκιοζοπαίκτη Ευγένιο Σπαθάρη (1924-2009), γιο του επίσης σημαντικού σκαπανέα του ελληνικού θεάτρου σκιών Σωτήρη Σπαθάρη (1887-1974).

Ο Ευγένιος Σπαθάρης ήταν ένας ολοκληρωμένος δημιουργός, αφού ο ίδιος σχεδίαζε και κατασκεύαζε τις κλασικές φιγούρες του Καραγκιόζη και των υπόλοιπων εμβληματικών μορφών που συγκροτούσαν εκείνον τον πολυαγαπημένο θίασο, με τον οποίο μεγαλώσαμε τρέχοντας στις γειτονιές, όπου τυχόν παιζόταν ζωντανά ο «Καραγκιόζης», ή καρφωνόμασατν στο δέκτη του ραδιοφώνου, για να τον απολαύσουμε ηχητικά με τη χαρακτηριστική φωνή του Ευγένιου Σπαθάρη που τόσο επιδέξια μεταλλάσσονταν υποδυόμενη τις φωνές όλων των ηρώων κάθε παράστασης! Άλλωστε ο σπουδαίος αυτός καλλιτέχνης δεν ήταν καθόλου τυχαία περίπτωση, αφού ανέπτυξε την τέχνη του στον απόλυτο βαθμό καταφέρνοντας να προσδώσει σ' αυτό το μάλλον περιθωριακό είδος διασκέδασης μια εγκυρότητα γνήσιου καλλιτεχνικού δημιουργήματος, πράγμα που επιβεβαιώθηκε και μέσα από τις πολυβραβευμένες εκθέσεις των εικαστικών του δημιουργιών εντός κι εκτός Ελλάδας, αλλά και από την επίδραση που άσκησε στο υπόλοιπο καλλιτεχνικό στερέωμα. Αρκεί να θυμηθούμε ότι ο Μάνος Χατζιδάκις και η χορογράφος Ραλλού Μάνου στήριξαν στις δικές του ιδέες την κλασική παράσταση χοροδράματος «Το καταραμένο φίδι» που ανέβηκε επί σκηνής το 1951, ενώ αργότερα (1991) ο Σταύρος Ξαρχάκος μαζί με τον Νίκο Γκάτσο εμπνεύστηκαν για ραδιοφωνική εκπομπή τα τραγούδια «Ο Καραγκιόζης και ο ...Τέως» (αναφορά στον έπτωτο βασιλιά) και «Ο Καραγκιόζης και τα τούβλα» (αναφορά στο διαβόητο σκάνδαλο Κοσκωτά) με ερμηνευτή τον ίδιο τον Σπαθάρη! Θυμίζω επίσης ότι στο ενδιάμεσο είχε εκδοθεί ο δίσκος «Ο Καραγκιόζης και οι Βάτραχοι» (1980) σε μουσική του Δημήτρη Λέκκα με υλικό εμπνευσμένο από το έργο του Σπαθάρη.

Από τις αρχές της δεκαετίας του '60 ο Ευγένιος Σπαθάρης μπήκε και στο χώρο της δισκογραφίας συνεργαζόμενος με τη His Master's Voice / Columbia, όπου ηχογράφησε δεκάδες από τις πανέξυπνες ιστορίες του Καραγκιόζη. Η αρχή έγινε το 1962 με μια σειρά δίσκων για τις 45 στροφές, ενώ το 1966 παρουσίασε με το λιτό τίτλο «Καραγκιόζης» τον πρώτο του δίσκο μεγάλης διάρκειας (33 στροφών), για να ακολουθήσουν δεκάδες άλλες παρόμοιες ηχογραφήσεις τα επόμενα χρόνια. Από την όμορφη αυτή δισκογραφική ανθοφορία έχω επιλέξει οκτώ κλασικές ιστορίες του Καραγκιόζη δημιουργημένες από τον Ευγένιο Σπαθάρη μέσα από τα πρώτα του 45άρια. Πρόκειται για τις ιστορίες: «O Μέγας Αλέξανδρος και το καταραμένο φίδι», «Ο Καραγκιόζης γιατρός», «Ο Καραγκιόζης γραμματικός», «Ο Καραγκιόζης φούρναρης», «Ο Καραγκιόζης και τα αινίγματα της Βεζυροπούλας», «Ο γάμος του Καραγκιόζη», « Καραγκιόζης στο δικαστήριο» και «Ο Καραγκιόζης τυφλός». 

Βασίλης Τσιτσάνης, Μαρίκα Νίνου: Αθανάτα ρεμπέτικα (1976)

Μιας και χθες μιλήσαμε για τις «μούσες» του Βασίλη Τσιτσάνη, θεωρώ πως το καταλληλότερο κλείσιμο αυτού του αφιερώματος στη μνήμη του μεγάλου δημιουργού δεν μπορεί παρά να γίνει με την κορυφαία από τις «μούσες» που βάδισαν μαζί του κατά καιρούς στο λαϊκό πεντάγραμμο. Κι αυτή φυσικά δεν είναι άλλη από τη μυθική ερμηνεύτρια Μαρίκα Νίνου (1918 ή 1922 - 1957) που το πραγματικό της όνομα ήταν Ευαγγελία Αταμιάν ή Νικολαΐδου και είχε αρμενική καταγωγή, ενώ στην Ελλάδα βρέθηκε μετά τη  Μικρασιατική Καταστροφή κι αρχικά εργαζόταν ως ακροβάτρια, πριν βρεθεί στο περιβάλλον των μεγάλων μαστόρων του ρεμπέτικου κι αποφασίσει οριστικά να ταχτεί στο τραγούδι.

H Μαρίκα Νίνου ηχογράφησε τα πρώτα της τραγούδια το 1948, συνθέσεις κυρίως του Μανώλη Χιώτη και του Γιώργου Μητσάκη, ενώ η ιστορική της γνωριμία με τον Βασίλη Τσιτσάνη ήρθε λίγο αργότερα, πιθανόν το 1949, για να ακολουθήσει η στενή συμπόρευσή τους (σε καλλιτεχνικό και προσωπικό επίπεδο), αρχικά στο περίφημο στέκι του Τζίμη του Χοντρού, με παράλληλη ηχογράφηση δεκάδων τραγουδιών σόλο ή σε ντουέτο που έχουν αφήσει εποχή. Ήδη έχουμε ασχοληθεί με τον κλασικό δίσκο της Philips για τις 33 στροφές που ηχογραφήθηκε το 1954 στην αίθουσα Παρνασσός από γαλλικό συνεργείο και σήμερα έχουμε την ευκαιρία να σταθούμε σε άλλο ένα δίσκο που διασώζει μερικές ακριβές στιγμές από τη μνημειώδη αυτή συνεργασία με ηχογραφήσεις της ίδιας εποχής για τις 78 στροφές. 

Ο δίσκος επιγράφεται «Αθάνατα ρεμπέτικα» και, όπως μας πληροφορεί ο έγκυρος μουσικός παραγωγός Γιώργος Τσάμπρας που επιμελήθηκε την ψηφιακή επανέκδοση του 1994, τα τραγούδια αυτά ηχογραφήθηκαν στις αρχές του 1954 για τις δισκογραφικές ανάγκες της ακμαίας ακόμη Ελληνικής Κοινότητας της Αιγύπτου και γιαυτό μέσα στο τραγούδι «Απόψε κάνεις μπαμ» ακούγεται από τη Μαρίκα Νίνου η ατάκα «Γιαχαμπίμπι Σεντερία» (Γλυκιά μου Αλεξάνδρεια), ενώ περιλαμβάνονται και δύο τραγούδια («Κάτω στο γιαλό», «Εύχομαι και στα δικά σου») από ηχογραφήσεις της Νίνου στην Αμερική, κάπου στις αρχές του 1955. 

Πρέπει επίσης να επισημάνουμε ότι ο δίσκος δεν περιλαμβάνει αποκλειστικά συνθέσεις του Βασίλη Τσιτσάνη, αλλά και τραγούδια του Κώστα Καπλάνη («Κάτω στο γιαλό»), του Λουκά Νταράλα («Το βουνό»), του Θόδωρου Δερβενιώτη («Εύχομαι και στα δικά σου»), καθώς κι ένα αρχοντορεμπέτικο του Μιχάλη Σουγιούλ («Ο μήνας έχει εννιά»), ενώ οι νησιώτικοι «Μπάλλοι» στο φινάλε του δίσκου έχουν διασκευαστεί για λαϊκή ορχήστρα από τον Βασίλη Τσιτσάνη. 

Οι Μούσες του Βασίλη Τσιτσάνη (1996)

Σήμερα θα σταθούμε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα έκδοση από το αρχείο της Minos-EMI που κυκλοφόρησε το 1996 με το τεύχος 13 του περιοδικού Μετρό. Το ένθετο αυτό ψηφιακό άλμπουμ περιλαμβάνει 14 τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη, όλα ερμηνευμένα από γυναικείες φωνές και γιαυτό ο δίσκος πήρε τον τίτλο «Οι μούσες του Βασίλη Τσιτσάνη».

Το υλικό του άλμπουμ διακρίνεται σαφώς σε δύο άτυπες ενότητες, μία με αυθεντικές ηχογραφήσεις από την εποχή των 78 στροφών του γραμμοφώνου κι άλλη μία με ηχογραφήσεις (σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση) από την όψιμη περίοδο του συνθέτη, δηλαδή από τα τέλη της δεκαετίας του '60 και μετά. Στην πρώτη περίπτωση ανήκουν οι κλασικές φωνές μιας Μαρίκας Νίνου, μιας Σωτηρίας Μπέλλου, μιας Ιωάννας Γεωργακοπούλου, μιας Στέλλας Χασκίλ, μιας Άννας Χρυσάφη, μιας Καίτης Γκρέυ και μιας Νταίζης Σταυροπούλου, ενώ στη δεύτερη περίπτωση έχουμε σημαντικές φωνές που λάμπρυναν το ελληνικό πεντάγραμμο κατά τις δεκαετίες του '60 και '70, όταν πια οι ηχογραφήσεις καταγράφονταν στις 45 και 33 στροφές, δηλαδή τη Χαρούλα Λαμπράκη, τη Βίκυ Μοσχολιού, τη Δήμητρα Γαλάνη, την Αλεξάνδρα και τη Λιζέτα Νικολάου. 

Δε λείπουν τα μεγάλα τραγούδια του εμβληματικού δημιουργού («Τι σήμερα, τι αύριο, τι τώρα», «Σαν απόκληρος γυρίζω», «Η Σεράχ», «Αργοσβήνεις μόνη», «Κάθε βράδυ λυπημένη», «Απόψε στις ακρογιαλιές»), αλλά ανάμεσά τους περιλαμβάνονται και κάποια λιγότερο γνωστά, όπως το ζεϊμπέκικο «Μαζί μου δεν ταιριάζεις» που ηχογραφήθηκε τη μέρα που έμπαιναν οι Γερμανοί στην Αθήνα το 1941 (αν και φυσικά κυκλοφόρησε αρκετά χρόνια αργότερα). Το υπέροχο αργό ζεϊμπέκικο «Δεν είναι όνειρο η ζωή» (ηχογραφημένο το 1968) που κλείνει το δίσκο δίνει την ευκαιρία στη Βίκυ Μοσχολιού για μια αξεπέραστη ερμηνεία αποδεικνύοντας ταυτόχρονα τη μεγάλη προσαρμοστικότητα του συνθέτη στο νέο ήχο του ελληνικού τραγουδιού. 

Τα περισσότερα τραγούδια έχουν στίχους του ίδιου του συνθέτη, ενώ ο Κώστας Βίρβος υπογράφει  τους στίχους τριών τραγουδιών («Τι σήμερα, τι αύριο, τι τώρα», «Περιπλανώμενη ζωή, «Η σκιά μου κι εγώ») και ο Νίκος Λούπας τους στίχους του χαριτωμένου «Τσολιά».

Ο Μανώλης Μητσιάς τραγουδά Βασίλη Τσιτσάνη και Μάνο Χατζιδάκι (2010)

Ο τρίτος κορυφαίος ερμηνευτής - της ίδιας γενιάς με τον Γιώργο Νταλάρα και τον Γιάννη Πάριο - που επιχείρησε μια εκτεταμένη προσέγγιση στο έργο του Βασίλη Τσιτσάνη, σε δεύτερη πάντα εκτέλεση, ήταν ο Μανώλης Μητσιάς, ένας διαχρονικός ερμηνευτής ταυτισμένος με το λεγόμενο «έντεχνο» λαϊκό τραγούδι, αλλά με συχνές προσφυγές και στις αυθεντικές πηγές του λαϊκού τραγουδιού. 

Το 2010 λοιπόν από τη Legend εκδόθηκε το διπλό ψηφιακό άλμπουμ «Από τον Τσιτσάνη στον Χατζιδάκι» που περιλαμβάνει ζωντανά ηχογραφημένο υλικό από παλιότερες συναυλίες του Μανώλη Μητσιά με τη σπουδαία Ορχήστρα Νυκτών Εγχόρδων του Δήμου Πατρέων υπό τη διεύθυνση του αρχιμουσικού της Θανάση Τσιπινάκη. Συγκεκριμένα, η έκδοση έχει περιλάβει 42 συνολικά τραγούδια σε διαλεκτική διάταξη με συνθέσεις του βάρδου του λαϊκού τραγουδιού Βασίλη Τσιτσάνη και του κορυφαίου «έντεχνου» συνθέτη Μάνου Χατζιδάκι. Τα τραγούδια του Τσιτσάνη ανθολογήθηκαν από μια διπλή συναυλία αφιερωμένη στο έργο του με τίτλο «Σου λέω λόγια μαγικά» που δόθηκε στο Συνεδριακό Πολιτιστικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Πατρών στις 18 και 19 Δεκεμβρίου 2001, ενώ τα τραγούδια του Χατζιδάκι από μια μεταγενέστερη συναυλία με τίτλο «Της γης το χρυσάφι» που δόθηκε στον ίδιο χώρο στις 17 Δεκεμβρίου 2007.

Η ιδέα της διαπλοκής του ετερόκλητου αυτού υλικού σε ένα εναιαίο σύνολο δεν προκαλεί καμία απορία για όσους παρακολουθούν τη διαδρομή στο τραγούδι του σπουδαίου ερμηνευτή. Μην ξεχνάμε άλλωστε ότι ο Μανώλης Μητσιάς υπήρξε ισόβιος συνοδοιπόρος του Μάνου Χατζιδάκι ήδη από τα πρώτα χρόνια της παρουσίας του στο ελληνικό πεντάγραμμο έχοντας πλουτίσει το προσωπικό του ρεπερτόριο με δεκάδες δικά του αριστουργηματικά τραγούδια. Και είναι γνωστή η απεριόριστη εκτίμηση που είχε ο μεγάλος συνθέτης για το έργο του Βασίλη Τσιτσάνη, για τον οποίο είχε δηλώσει κάποια στιγμή: «Πιστεύω ότι ο Τσιτσάνης είναι η μετεμψύχωση ενός Μπαχ, ενός Μπετόβεν, ενός Μότσαρτ. Αυτός ο καλλιτέχνης, χωρίς να ξέρει να βάλει στο πεντάγραμμο ούτε μια νότα, δημιουργεί αριστουργήματα! Τραγούδια που αν τα πάρουν ως βάση μεγάλοι σύγχρονοι μουσουργοί, θα συνθέσουν έργα υψηλής τέχνης...»! Λίγα χρόνια αργότερα η μεγάλη αυτή κουβέντα του Μάνου Χατζιδάκι γνώρισε μια απολύτως πειστική επιβεβαίωση με το βαρυσήμαντο ορχηστρικό έργο του Σταύρου Ξαρχάκου «Τσιτσάνη διάλογοι» (2004).

Οι ερμηνείες του Μανώλη Μητσιά είναι λιτές, σχεδόν τελετουργικές και καταφέρνουν να αναδείξουν τη φρεσκάδα και και τη διαχρονική ομορφιά των σπουδαίων αυτών τραγουδιών. Διόλου τυχαία ο Λευτέρης Παπαδόπουλος στο ένθετο σημείωμά του επισημαίνει: «Τα ’χω ακούσει χίλιες φορές αυτά τα τραγούδια με λαϊκή ορχήστρα, όπου κυριαρχούν τα μπουζούκια. Με μαντολίνα, όμως ποτέ. Τ’ άκουσα τώρα. Και έμεινα άφωνος! Άφησα για το τέλος τον Μανώλη Μητσιά. Αυτόν το μεγάλο τραγουδιστή, που δεν έχει ηλικία, όπως δεν έχει ηλικία το πάθος. Ωραιότερο Μητσιά δεν έχω απολαύσει στη ζωή μου! Φωνή αντρική, χλωρή, σχεδόν εφηβική, που μοσχοβολάει Ελλάδα και καλεί σε γιορτές, πανηγύρια, αλλά και ξαφνικούς εσπερινούς. Και όλη αυτή η πανδαισία, όχι σε κονσέρβα, αλλά μαγνητοφωνημένη από ζωντανή συναυλία». 

Να προσθέσω απλώς ότι στην ερμηνεία των τραγουδιών συμμετέχει το φωνητικό σύνολο Ηχώ. Το εξώφυλλο της έκδοσης κοσμεί μια όμορφη ζωγραφιά του Γιώργου Σταθόπουλου. 

Γιάννης Πάριος: Ο δικός μου Βασίλης Τσιτσάνης (2013)

Άλλος ένας μεγάλος Έλληνας ερμηνευτής που δοκίμασε τις φωνητικές του δυνατότητες στα τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη είναι ο Γιάννης Πάριος, ο μεγάλος ερωτικός του τραγουδιού μας, ο οποίος άλλωστε είχε ήδη δοκιμάσει τη φωνή του στο ακριβό μουσικό υλικό του Μίκη Θεοδωράκη που είχε αποφέρει το διπλό άλμπουμ «Ο ερωτικός Θεοδωράκης» (2001) από ζωντανή ηχογράφηση μεγάλης συναυλίας στο Λυκαβηττό.

Η φωνή του Γιάννη Πάριου βέβαια έχει αγαπηθεί κυρίως για τις αισθαντικές της ερμηνείες στο ερωτικό τραγούδι, αλλά ο σημαντικός αυτός ερμηνευτής δε διστάζει να ξανοιχτεί και σε άλλα πεδία κατά καιρούς, όπως είχε κάνει παλιότερα με τις εμβληματικές ερμηνείες των νησιώτικων τραγουδιών, αλλά και με την έκπληξη της συνεργασίας του με τον Μίκη Θεοδωράκη που προαναφέραμε. Με το καθαρόαιμο λαϊκό τραγούδι όμως δεν είχε κάποια προϊστορία, μέχρι να αποφασίσει να παρουσιάσει στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών επί τρεις συνεχόμενες βραδιές, από τις 23 ως τις 25 Απριλίου 2013, ένα πρόγραμμα αφιερωμένο αποκλειστικά στον μεγάλο βάρδο του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού Βασίλη Τσιτσάνη (1915-1984), το οποίο ηχογραφήθηκε ζωντανά και κυκλοφόρησε σχεδόν αμέσως σε διπλό ψηφιακό δίσκο από τη Minos-EMI, ενώ διανεμήθηκε μέσω της εφημερίδας Real News.

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει 30 συνολικά τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη που καλύπτουν ένα χρονικό διάστημα σχεδόν 40 χρόνων, από τα τέλη της δεκαετίας του '30 ως τα μέσα της δεκαετίας του '70, αφού ο μεγάλος συνθέτης δεν έπαψε ποτέ να είναι ενεργός μέχρι και το τέλος της ζωής του. Ο Ντίνος Γεωργούντζος ενορχήστρωσε το υλικό, το οποίο ξεκινάει με μια οργανική εισαγωγή, εν είδει οπερατικής ουβερτούρας, όπου διαπλέκονται οι μελωδίες μερικών από τα γνωστότερα τραγούδια του Τσιτσάνη. Μπουζούκι παίζουν ο Σπύρος Ιωαννίδης και ο Θοδωρής Κατσαρός, ενώ ένα πέρασμα κάνει με τον κλαρίνο του και ο Βασίλης Σαλέας. Στα φωνητικά συμμετέχουν ο Κώστας Αναγνώστου και η Ελένη Βαλτετσιώτη, καθώς και η οκταμελής Χορωδία του Κυριάκου Τσολάκη. Οι ερμηνείες του Γιάννη Πάριου είναι εκφραστικές και ισορροπημένες, χωρίς φωνητικές υπερβολές, αν και το χρώμα της φωνής του είχε πλέον χάσει τη γλυκύτητα του παρελθόντος. 

Γιώργος Νταλάρας: Αφιέρωμα στον Βασίλη Τσιτσάνη (2003)

18 Ιανουαρίου σήμερα, μια σημαδιακή μέρα, αφού η μοίρα το θέλησε μια τέτοια μέρα να έρθει στη ζωή, αλλά και να φύγει από αυτήν ο πρωτομάστορας του αυθεντικού λαϊκού μας τραγουδιού Βασίλης Τσιτσάνης (1915-1984). Έχουμε ήδη αναφερθεί επανειλημμένα και αναλυτικά στο μέγιστο αυτόν δημιουργό, ο οποίος μας κληροδότησε έναν αληθινό θησαυρό έξοχων λαϊκών τραγουδιών από το 1936 που βρέθηκε στην Αθήνα ίσαμε το τέλος της ζωής του, καθώς δεν έπαψε ποτέ να γράφει καινούργια τραγούδια, να τα παίζει ο ίδιος στους χώρους όπου εμφανιζόταν με την ορχήστρα του και να τα ηχογραφεί ασταμάτητα με νεότερους ερμηνευτές.

Το μικρό μας αφιέρωμα στον μεγάλο δημιουργό θα επικεντρωθεί σε μια σειρά νεότερων εκτελέσεων των τραγουδιών του από κορυφαίους Έλληνες ερμηνευτές. Η αρχή θα γίνει με τον Γιώργο Νταλάρα, έναν ερμηνευτή μπολιασμένο με τα γνήσια νάματα του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού, με το οποίο ξεκίνησε και στο οποίο επιστρέφει διαρκώς στη μεγάλη του μέχρι σήμερα διαδρομή στο ελληνικό τραγούδι. Από τις πάμπολλες ηχογραφήσεις που μας έδωσε κατά καιρούς με υλικό από τη χρυσή εποχή του ρεμπέτικου ασφαλώς ξεχωρίζουν δύο εμβληματικές εκδόσεις, πρώτα το διπλό άλμπουμ «50 Χρόνια Ρεμπέτικο» (1975) και λίγο αργότερα το θεματικό άλμπουμ «Ρεμπέτικα της Κατοχής» (1980).

Το 2003 λοιπόν από τη Minos-EMI κυκλοφόρησε το τριπλό ψηφιακό άλμπουμ «Αφιέρωμα στον Βασίλη Τσιτσάνη» με τον υπότιτλο «Ό,τι κι αν πω δε σε ξεχνώ». Το κύριο μέρος της έκδοσης (δύο ψηφιακοί δίσκοι) περιλαμβάνει 45 τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη σε ζωντανή ηχογράφηση που πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα Φίλων της Μουσικής του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών από μια σειρά αφιερωματικών παραστάσεων που παρουσιάστηκαν κατά το διάστημα 14-18 Φεβρουαρίου 2001 σε μια πολύ επιμελημένη παραγωγή που σκηνοθέτησε ο Σταμάτης Φασουλής και συμμετείχαν οι ηθοποιοί Σούλα Αθανασιάδου, Γιάννης Σκαραγκάς και Βαγγέλης Χατζηδημητρίου. Ο Γιώργος Νταλάρας επέλεξε το μουσικό υλικό των παραστάσεων αυτών και διασκεύασε κατάλληλα κάποια από τα τραγούδια του μεγάλου βάρδου. Ο ίδιος ήταν ο βασικός ερμηνευτής, ενώ έπαιξε κατά περίσταση και μπουζούκι, μπαγλαμά και κιθάρα. Δίπλα του οι σημαντικοί νεότεροι ερμηνευτές Γεράσιμος Ανδρεάτος και Ελένη Τσαλιγοπούλου, ενώ διακριτική συμμετοχή είχε η Γιώτα Δρακιά και η υπέροχη Παιδική Χορωδία του Δημήτρη Τυπάλδου. Μπουζούκι έπαιξαν ο Μανώλης Καραντίνης, ο Μανώλης Πάππος και ο Γιώργος Κοντογιάννης, ενώ την ενορχηστρωτική επιμέλεια είχε ο Κώστας Γανωσέλης.

Την έκδοση συμπληρώνει ένας τρίτος ψηφιακός δίσκος με τίτλο: «Η μάγισσα της Αραπιάς και άλλα παραμύθια...». Το υλικό του δίσκου αυτού συγκροτούν ανέκδοτες καταγραφές τραγουδιών του Τσιτσάνη που ερμηνεύει ο ίδιος μαζί με τον Γιώργο Νταλάρα από ανεπίσημες ηχογραφήσεις της περιόδου 1979-1983 που διέθετε στο αρχείο του ο σπουδαίος παραγωγός και ρέκτης του ρεμπέτικου τραγουδιού Κώστας Χατζηδουλής. Στο σπάνιο αυτό υλικό περιλαμβάνεται κι ένα παλιότερο ηχητικό ντοκουμέντο με τη φωνή του Βασίλη Τσιτσάνη που τραγουδά σε πρόβα το τραγούδι «Πέρα στα κάστρα του Γεντί», το οποίο ακούμε στην ολοκληρωμένη του μορφή από τον Γιώργο Νταλάρα από νεότερη ηχογράφηση του 2001.

Ο Δημήτρης Μαλαβέτας διαβάζει Καβάφη (1985)

Η πρόσφατη γενέθλια επέτειος του ηθοποιού και σκηνοθέτη Δημήτρη Μαλαβέτα (γεννήθηκε στις 13 Ιανουαρίου 1939), στον οποίο αναφερθήκαμε και στη χθεσινή παρουσίαση του δίσκου με απαγγελίες ποιημάτων του Κωστή Παλαμά, μας δίνει την ευκαιρία να σταθούμε και στη δεύτερη ανάλογη έκδοση με τη δική του φωνή σε απαγγελίες ποιημάτων που κυκλοφόρησε λίγο νωρίτερα από την προηγούμενη. 

Πρόκειται για το άλμπουμ «Ο Δημήτρης Μαλαβέτας διαβάζει Κώστα Καβάφη», το οποίο στην αναλογική του έκδοση κυκλοφόρησε το 1985 από τη United Records του Κώστα Γιαννίκου, για να γνωρίσει δύο ψηφιακές επανεκδόσεις, μία το 1998 από τη Legend κι άλλη μία το 1998 από τη Lyra. Το άλμπουμ περιλαμβάνει 22 συνολικά αναγνώσεις ποιημάτων του ολιγογράφου Αλεξανδρινού ποιητή Κωνσταντίνου Π. Καβάφη (1863-1933) ανθολογημένων από το μικρό ποιητικό του corpus με επιλογές από όλες τις θεματικές κατηγορίες (ερωτικά, ιστορικά, διδακτικά). Μεταξύ αυτών και τα εμβληματικά: «Η πόλις» και «Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον» (τα οποία μελοποίησε έξοχα ο Δήμος Μούτσης στην «Τετραλογία» του), «Κεριά», «Θερμοπύλες», «Επέστρεφε» (που μελοποίησε επίσης εξαιρετικά ο Θάνος Μικρούτσικος στο «Ο γέρος της Αλεξάνδρειας»), «Μέρες του 1903» (μνημειώδης η μελοποίηση του από τον Μάνο Χατζιδάκι στον «Μεγάλο Ερωτικό»), «Περιμένοντας του βαρβάρους», «Ας φρόντιζαν», «Ομνύει», «Ιθάκη» και άλλα.

Τις αισθαντικές αναγνώσεις του Δημήτρη Μαλαβέτα συνοδεύει διακριτική πιανιστική υπόκρουση από τον λόγιο συνθέτη και πιανίστα Κωνσταντίνο Κυδωνιάτη (1908-1996), δάσκαλο και μέντορα του Σταμάτη Σπανουδάκη, ο οποίος πήρε τη σκυτάλη από το δάσκαλό του συνθέτοντας με τη σειρά του την μουσική υπόκρουση του επόμενου δίσκου του Δημήτρη Μαλαβέτα με ποίηση του Κωστή Παλαμά.

Ο Δημήτρης Μαλαβέτας διαβάζει Κωστή Παλαμά (1986)

Ολοκληρώνουμε το μικρό μας αφιέρωμα στον κορυφαίο ποιητή Κωστή Παλαμά (1959-1943) με άλλη μια ενδιαφέρουσα έκδοση που περιλαμβάνει αναγνώσεις ποιημάτων του. Πρόκειται για το αναλογικό άλμπουμ «Ο Δημήτρης Μαλαβέτας διαβάζει Κωστή Παλαμά» που κυκλοφόρησε το 1986 από τη United Records του γνωστού παραγωγού Κώστα Γιαννίκου.

Ο Δημήτρης Μαλαβέτας (1939-1988), ο οποίος έφυγε πρόωρα από τη ζωή με αυτοχειρία στις 13 Ιανουαρίου του 1988, υπήρξε ένας αξιόλογος θεατρικός ηθοποιός και σκηνοθέτης που πέρασε από το Εθνικό Θέατρο, εμφανίστηκε και στην Επίδαυρο με έργα του κλασικού ρεπερτορίου, ενώ κατά τη δεκαετία του '70 και μετέπειτα καταπιάστηκε συστηματικά με το μιούζικαλ σε έργα, όπως: «Γλυκιά Ίρμα», «Λουκιανού Νεκρικοί Διάλογοι», «Ορφέας και Ευρυδίκη», «Εβίτα» και άλλα. Είχε επίσης και μια ενδιαφέρουσα δισκογραφική δραστηριότητα συνεργαζόμενος με συνθέτες, όπως ο Γιώργος Κουρουπός, ο Γιάννης Σπανός και ο Μίμης Πλέσσας με συμμετοχή στους δίσκους: «Ελένη, τραγούδι από την Ιλιάδα» (1965), «Η γλυκιά Ίρμα» (1972) και «Λουκιανού Διάλογοι» (1979). Λίγα χρόνια μάλιστα πριν δώσει τέλος στη ζωή του είχε καθιερώσει τακτικές εμφανίσεις στη μπουάτ Τιπούκειτος με απαγγελίες ποιημάτων, στο πλαίσιο των οποίων ηχογράφησε και δύο κύκλους με ποιήματα δύο κορυφαίων μας ποιητών, εντελώς διαφορετικού ύφους και με ανταγωνιστική μεταξύ τους σχέση, του Κ.Π. Καβάφη και του Κωστή Παλαμά.

Ο δίσκος λοιπόν που είναι αφιερωμένος στον Κωστή Παλαμά περιλαμβάνει δεκαέξι συνολικά ποιήματα ανθολογημένα από τις κυριότερες ποιητικές συλλογές του: «Λόγος και αντίλογος», «Ίαμβοι και ανάπαιστοι», «Καημοί της Λιμνοθάλασσας», «Η φλογέρα του βασιλιά», «Δειλοί και σκληροί στίχοι», «Σατιρικά γυμνάσματα», «Ασάλευτη ζωή», «Τα μάτια της ψυχής μου», «Ο τάφος», «Ασάλευτη ζωή» και «Δωδεκάλογος του Γύφτου». Ευαίσθητες κι εκφραστικές απαγγελίες που συνοδεύονται από ατμοσφαιρικά μουσικά θέματα συμφωνικού ύφους με την υπογραφή του Σταμάτη Σπανουδάκη.

Ο Κωστής Παλαμάς διαβάζει ποίησή του (ηχογράφηση 1930)

Σήμερα έχουμε ένα σημαντικό ηχητικό ντοκουμέντο που διασώζει τη φωνή του μεγάλου ποιητή Κωστή Παλαμά με απαγγελίες ποιημάτων του που έχουν καταγραφεί σε δίσκους φωνογράφου. Συγκεκριμένα, από το Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο της Μέλπως Μερλιέ διασώζεται μια ηχογράφηση με τη φωνή του ποιητή, την οποία κατέγραψε ο Γάλλος ελληνιστής Hubert Pernod. Η Μέλπω Μερλιέ (1889-1979), πραγματικό όνομα Μέλπω Λογοθέτη, σύζυγος του Γάλλου λαογράφου Οκτάβιου Μερλιέ, υπήρξε η ίδια σπουδαία μουσικολόγος, πιανίστρια και λαογράφος που αφιέρωσε όλη τη δραστηριότητά της στην καταγραφή και φωνογράφηση ελληνικών παραδοσιακών τραγουδιών από κάθε γωνιά του ελληνισμού κληροδοτώντας μας το εμβληματικό επώνυμο αρχείο της. 

Στα πολύτιμα λοιπόν αυτά αρχεία υπάρχει και η καταγραφή της φωνής του Κωστή Παλαμά, ο οποίος αποδέχθηκε χωρίς μεγάλη προθυμία την πρόταση να φωνογραφηθεί η απαγγελία μερικών ποιημάτων του με τη δική του φωνή. Η ηχοληψία πραγματοποιήθηκε το 1930 και περιλαμβάνει αναγνώσεις επιλεγμένων ποιημάτων από τις ποιητικές συνθέσεις «Ο τάφος» (έργο του 1898 γραμμένο με αφορμή τον ξαφνικό θάνατο του γιου του ποιητή Άλκη), «Η ασάλευτη ζωή» (1904), «Ο δωδεκάλογος του γύφτου» (1907) και «Καημοί της λιμνοθάλασσας» (1912). Ο ηχολήπτης του ιστορικού αυτού ντοκουμέντου αναφέρει σχετικά: «Στην πρώτη αυτή ηχογράφηση, ο ποιητής ήρθε λίγο συναχωμένος. Εξάλλου τον ενοχλούσε λίγο που έπρεπε να μιλήσει μπροστά από ένα μηχάνημα, και όχι μπροστά στο κοινό. Η φυσική του ντροπαλότητα και η αίσθηση ότι η φωνή του δεν ήταν τόσο καλή όσο παλιά προστέθηκαν στις υλικές δυσκολίες. Στο νο 3090 έκανε ένα λάθος ανάγνωσης: φωνή, αντί για φωτιά. Θεώρησα καλό να διατηρήσω όλες τις ηχογραφήσεις που η καθεμία τους είναι ενδιαφέρουσα από μόνη της».

Οι ιστορικές αυτές ηχογραφήσεις εκδόθηκαν για πρώτη φορά σε δίσκο 33 στροφών από τη Lyra (Διόνυσος) το 1965 στο πλαίσιο της σειράς Ελληνικά Ποιήματα, η οποία αφιέρωσε στον ποιητή δύο δίσκους που περιλαμβάνουν πέρα από το συγκεκριμένο ηχητικό ντοκουμέντο και μια σειρά αναγνώσεων παλαμικών ποιημάτων από τον λογοτέχνη και εμβληματικό κριτικό λογοτεχνίας Γιάννη Κατσίμπαλη (1899-1978).

Κωστής Παλαμάς, Σπύρος Σαμάρας: Ολυμπιακός Ύμνος (1999)

Με το άλμπουμ «Δεν ξέρω παρά να τραγουδώ» (2004) γνωρίσαμε την πλούσια λυρική πλευρά του μεγάλου μας ποιητή Κωστή Παλαμά (1859-1943). Ωστόσο υπάρχει και η άλλη πλευρά του, η επική και μεγαλόπνοη, αυτή που αντλεί την έμπνευσή της από τα μεγάλα εθνικά θέματα, η οποία και έχει τη μεγαλύτερη συμβολή στην εδραίωση του ποιητή στην πρωτοκαθεδρία μεταξύ των ομοτέχνων του στην εποχή του, αλλά και στην ακαταμάχητη υστεροφημία του στις επόμενες γενιές μέχρι τις μέρες μας.

Θα δούμε λοιπόν σήμερα ένα πειστικό δείγμα αυτής της πλευράς του μέσω μιας ποιητικής σύνθεσης που έμελλε να του δώσει το διαβατήριο για το παγκόσμιο κοινό. Αναφέρομαι βέβαια στη σύνθεση του επικού ποιήματος «Αρχαίο πνεύμ' αθάνατο» κατόπιν παραγγελίας του συγγραφέα Δημητρίου Βικέλα (1835-1908), ο οποίος διετέλεσε πρώτος πρόεδρος της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής μετά την ιστορική απόφαση της αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων που επρόκειτο να διεξαχθούν στην Αθήνα το 1896. Ο ποιητής έγραψε ένα μνημειώδες ποίημα με καίριους στίχους που επικαλούνται το "αρχαίο πνεύμα" με τη βαρυσήμαντη ιδεολογική σημειολογία που συγκροτείται από διαχρονικές αξίες, όπως η ευγενής άμιλλα, η παιδεία, η καλαισθησία και το φιλειρηνικό και ανιδιοτελές πνεύμα. Ιδού η πρώτη στροφή:

Ἀρχαῖο πνεῦμα ἀθάνατο, ἀγνέ πατέρα

τοῦ ὡραίου, τοῦ μεγάλου καί τοῦ ἀληθινοῦ,

κατέβα, φανερώσου κι ἄστραψε ἐδῶ πέρα

στή δόξα τῆς δικής σου γῆς καί τ’ οὐρανοῦ.

Το σπουδαίο αυτό κείμενο μελοποίησε ο διαπρεπής συνθέτης της Επτανησιακής Σχολής Σπυρίδων Σαμάρας (1861-1917) σε ύφος παιάνα για χορωδία και μεγάλη ορχήστρα. Ο ίδιος ο συνθέτης διηύθυνε το έργο στην τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896 στο Παναθηναϊκό Στάδιο έχοντας στη διάθεσή του ένα επιβλητικό μουσικό σύνολο που αριθμούσε σχεδόν 400 μέλη από φιλαρμονικές και χορωδίες με τη σύμπραξη του Στρατού και του Ναυτικού! Στον ίδιο μάλιστα χώρο επανεκτελέστηκε το έργο και στην τελετή έναρξης των Αγώνων του 1906 που πραγματοποιήθηκαν και πάλι στην Αθήνα. Αν και στις επόμενες πέντε δεκαετίες φάνηκε να παραμερίζεται το έργο από τις διάφορες διοργανώσεις των Αγώνων, τελικά το 1958, ενόψει των Ολυμπιακών Αγώνων του Τόκιο, η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή αποφάσισε οριστικά την καθιέρωσή του ως επίσημου Ολυμπιακού Ύμνου κι έκτοτε σηματοδοτεί το επίσημο εναρκτήριο λάκτισμα όλων των ολυμπιακών διοργανώσεων μέχρι και σήμερα.

Από τις ποικίλες δισκογραφημένες εγγραφές του έργου έχω επιλέξει μια εξαίρετη ηχογράφηση που κυκλοφόρησε από τη Motivo το 1999. Το ηχογράφημα περιλαμβάνει την εκτέλεση του Ύμνου σε διπλή εκδοχή, μία φωνητική και μία ορχηστρική, καθώς και μια σειρά ξενόγλωσσων αναγνώσεων του κειμένου στις πέντε βασικές ευρωπαϊκές γλώσσες (αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά, ισπανικά και γερμανικά). Το φωνητικό μέρος αποδίδει η σπουδαία Παιδική Χορωδία του Δημήτρη Τυπάλδου, ενώ συμμετέχει το πολυμελές Συγκρότημα Μουσικής Δωματίου «Νικόλαος Μάντζαρος» σε ενοργάνωση του Κωνσταντίνου Σαμοΐλη.

Κωστής Παλαμάς: Δεν ξέρω παρά να τραγουδώ (2004)

13 Ιανουαρίου σήμερα και μια ξεχωριστή επέτειος μας δίνει την αφορμή να περάσουμε σε έναν άλλο σημαντικό Έλληνα ποιητή. Στις 13 λοιπόν Ιανουαρίου του μακρινού 1859 γεννήθηκε στην Πάτρα από Μεσολογγίτες γονείς ο Κωστής Παλαμάς (1859-1943), πατριαρχική μορφή της λεγόμενης «Νέας Αθηναϊκής Σχολής» της λογοτεχνίας μας ή αλλιώς «Γενιάς του 1880» και κορυφαία πνευματική προσωπικότητα των νεοελληνικών γραμμάτων με ογκωδέστατο ποιητικό (κυρίως) έργο δομημένο σε μια μεγάλη σειρά μεγαλόπνοων ποιητικών συλλογών («Τραγούδια της πατρίδος μου», «Τα μάτια της ψυχής μου», «Ίαμβοι και ανάπαιστοι», «Η ασάλευτη ζωή», «Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου», «Η φλογέρα του βασιλιά», «Οι καημοί της λιμνοθάλασσας», «Ο τάφος», «Η πολιτεία και η μοναξιά», «Βωμοί» κ.ά.), αλλά και σημαντικά πεζά, θεατρικά ή δοκιμιακά κείμενα που τον κατέστησαν ως την αδιαμφισβήτητα κυρίαρχη μορφή της προπολεμικής πνευματικής ζωής του τόπου μας. Η προσφιλής του θεματολογία ανέτρεχε στην ελληνική ιστορική μνήμη αναδεικνύοντας με μεγαλόπνοη γραφή τις λαμπερές, αλλά και σκοτεινές στιγμές της διαχρονικής διαδρομής του έθνους, ενώ παράλληλα συνέθεσε και πληθώρα έργων καθαρά λυρικής πνοής που αποτύπωναν την καθημερινότητα και τις μικροχαρές και πίκρες των απλών ανθρώπων. Το ακαταμάχητο κύρος της προσωπικότητάς του συνέβαλε αποφασιστικά και στην εδραίωση της απλής λαϊκής γλώσσας (της λεγόμενης «δημοτικής») ως κυρίαρχης γλώσσας της ελληνικής λογοτεχνίας σε πλήρη αντιδιαστολή με την επίσημη γλώσσα του κράτους που εκείνη την εποχή ήταν η λόγια εκδοχή της («καθαρεύουσα»).

Είναι αξιοσημείωτη η διαχρονική δημοφιλία της παλαμικής ποίησης στο μουσικό πεδίο. Στο λόγιο χώρο ο Επτανήσιος συνθέτης Σπύρος Σαμάρας ήταν αυτός που μελοποίησε το 1896 το ποίημα «Αρχαίο πνεύμ' αθάνατο», το οποίο γράφτηκε για τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες της νεότερης εποχής και το 1958 καθιερώθηκε ως ο επίσημος ύμνος του παγκόσμιου αυτού θεσμού, ενώ ο Μανόλης Καλομοίρης έγραψε σημαντικά έργα βασισμένα στην ποίηση του Κωστή Παλαμά («Μαγιοβότανα», «Κάποια λογάκια», «Τραγούδια για φωνή και πιάνο»). Στο χώρο του απλού τραγουδιού ήδη από τη δεκαετία του '30 ο νεαρός τότε Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε αρκετά ποιήματα του Παλαμά (που δισκογραφήθηκαν πολύ αργότερα), αλλά στην επίσημη δισκογραφία πρώτος ο Γιάννης Σπανός παρουσίασε δυο θαυμάσιες μελοποιήσεις στις πρώτες του «Ανθολογίες» («Μια πίκρα», «Άφκιαστο κι αστόλιστο»), για να ακολουθήσουν ολοκληρωμένοι κύκλοι από τους συνθέτες Βασίλη Αρχιτεκτονίδη («Δυο κύκλοι»), Μιχάλη Τερζή («Ύμνος και θρήνος για την Κύπρο / Έξι τραγούδια σε ποίηση Παλαμά», «Όλη τη μουσική μες στην αγάπη βάλε»), Πέτρο Ταμπούρη («Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου»), Λουκά Θάνου («Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου»), μαζί με πληθώρα μεμονωμένων μελοποιήσεων από πολλούς συνθέτες της παλιότερης και νεότερης γενιάς (Νότης Μαυρουδής, Χρήστος Λεοντής, Σωκράτης Βενάρδος, Μιχάλης Τραγουδάκης, Αντώνης Πελεκάνος, Σταμάτης Κραουνάκης, Μιχάλης Κουμπιός, Βασίλης Παπανικολάου, Νένα Βενετσάνου, Δημήτρης Παπαδημητρίου, Ορφέας Περίδης κ.ά.).

Θα ξεκινήσουμε λοιπόν το μικρό μας αφιέρωμα στον δισκογραφημένο Παλαμά με ένα εξαιρετικό άλμπουμ που εξέδωσε το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ) το 2004, προϊόν ενός ειδικού αφιερώματος του πανεπιστημίου στον ποιητή με αφορμή την επέτειο των 60 χρόνων από το θάνατό του. Πρόκειται για μια μεγάλη παραγγελία σε νέους Έλληνες τραγουδοποιούς για σύνθεση καινούργιων τραγουδιών βασισμένων στο ποιητικό έργο του Παλαμά που έγινε με πρωτοβουλία του τότε πρύτανη και γνωστού γλωσσολόγου Γεωργίου Μπαμπινιώτη, με σκοπό όλο αυτό το υλικό να παρουσιαστεί ζωντανά στο πλαίσιο των πολιτιστικών εκδηλώσεων με τίτλο «Τεχνών Επίσκεψις στο Παλαιό Πανεπιστήμιο» που διοργανώνονται κάθε χρόνο σε ειδικό χώρο στην Πλάκα. Η συγκεκριμένη λοιπόν εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στις 26 Σεπτεμβρίου του 2003, όπου και ηχογραφήθηκε ζωντανά κι εκδόθηκε σε ψηφιακό δίσκο από το ίδιο το πανεπιστήμιο με τίτλο «Δεν ξέρω παρά να τραγουδώ».

Πρόκειται για μια εξαίρετη από κάθε άποψη έκδοση σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου (περίπου 100 σελίδων μικρού μεγέθους) που περιλαμβάνει βαρυσήμαντα κείμενα του Γεωργίου Μπαμπινιώτη, του Κώστα Γεωργουσόπουλου και του καθηγητή του ΕΚΠΑ Ιωσήφ Βιβιλάκη, μαζί με πλούσιο υλικό για το ποιητικό έργο του Παλαμά, αλλά και για τους καλλιτέχνες που συμμετέχουν στο όλο εγχείρημα. Ο ψηφιακός δίσκος είναι γενναιόδωρος σε περιεχόμενο, αφού περιλαμβάνει δεκαεννέα συνολικά πρωτότυπα τραγούδια γραμμένα από αντίστοιχο αριθμό τραγουδοποιών της νεότερης γενιάς, οι οποίοι επέλεξαν μερικά από τα ελάσσονα και χαμηλόφωνα ποιήματα μέσα από το τεράστιο corpus του ποιητή, αναδεικνύοντας έναν διάχυτο λυρισμό που κρύβεται πίσω από τις μεγαλόπνοες ποιητικές συνθέσεις του. 

Μεταξύ των εκλεκτών αυτών τραγουδοποιών βρίσκουμε ονόματα, όπως: Γιώργος Ανδρέου, Φοίβος Δεληβοριάς, Κωστής Ζευγαδέλλης, Νίκος Ζούδιαρης, Σταμάτης Κραουνάκης, Κώστας Λειβαδάς, Λουδοβίκος των Ανωγείων, Νίκος Ξυδάκης, Ορφέας Περίδης και Μελίνα Τανάγρη. Οι ίδιοι μάλιστα ερμηνεύουν στις περισσότερες περιπτώσεις τα τραγούδια τους, ενώ συμμετέχουν και αρκετοί αξιόλογοι ερμηνευτές, όπως οι: Βικτωρία Ταγκούλη, Ελένη Τσαλιγοπούλου, Ανδρέας Καρακότας, Μαρία Σπυροπούλου και Σταύρος Ψαρουδάκης. Τα τραγούδια αποδίδονται με λιτότατη οργανική συνοδεία, ένα πιάνο ή μια κιθάρα. Το συνολικό ακρόαμα δημιουργεί μια υπέροχη μυσταγωγία.

Γιάννης Κονταράτος, Ναπολέων Λαπαθιώτης: Χρονοτριβείο (2024)

Ολοκληρώνουμε σήμερα αυτό το μικρό αφιέρωμα στη δισκογραφική παρουσία του ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (1888-1944) με μια πολύ πρόσφατη έκδοση και μάλιστα τη μοναδική με περιεχόμενο αποκλειστικά αφιερωμένο στον ποιητή. Πρόκειται για τον κύκλο «Χρονοτριβείο» που κυκλοφόρησε το 2024 από τις Εκδόσεις Μετρονόμος με μουσική του νέου συνθέτη Γιάννη Κονταράτου, ο οποίος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1993, σπούδασε στο Εθνικό Ωδείο  της Νέας Σμύρνης και πήρε πτυχίο κλασικού βιολιού, ενώ σήμερα διδάσκει στην ίδια σχολή. Ο Κονταράτος έχει ήδη μια ενδιαφέρουσα μουσική παρουσία συνεργαζόμενος με πολλούς νέους καλλιτέχνες, όπως ο Αλέξανδρος Εμμανουηλίδης, η Ρίτα Αντωνοπούλου, η Ματούλα Ζαμάνη, ο Νίκος Ζουρνής και άλλοι, για να μας δώσει τελικά το 2024 την πρώτη του προσωπική δουλειά με το συγκεκριμένο δίσκο μελοποιημένης ποίησης.

Ο δίσκος περιλαμβάνει 12 μέρη, από τα οποία τα εννιά αποτελούν μελοποιήσεις αντίστοιχων ποιημάτων του Λαπαθιώτη, ένα μάλιστα από αυτά («Πού πάμε») σε διπλή εκδοχή, ενώ το άλμπουμ συμπληρώνεται με δύο οργανικά μέρη. Τα τραγούδια έχουν έντονα μελωδικό χρώμα σε ύφος μπαλάντας με συνοδεία κυρίως κιθάρας, μερικά από τα οποία είναι πολύ όμορφα («Ψυχή της νύχτας», «Επιστροφή) και καταφέρνουν να αποδώσουν κατάλληλα την ατμόσφαιρα του ποιητικού λόγου. Ο ίδιος ο συνθέτης μας εξηγεί την οπτική του απέναντι στον ποιητή: «Ποιήματα με νοσταλγικό χαρακτήρα και όχι μόνο, τα οποία βρήκαν τη σειρά τους σε ένα νοητό αέναο κύκλο και ύστερα σαν μια ιστορία μελοποιήθηκαν. Έχοντας ως μέσο τους στίχους αυτούς, βρήκα τις λέξεις που χρειαζόμουν, τις λέξεις που έψαχνα για να εκφράσω μουσικά το πέρασμα του χρόνου. Όλον εκείνον τον πόνο και τη λησμονιά για τις στιγμές και τους ανθρώπους που δεν θα ξανασυναντήσουμε πια».

Παραδόξως πάντως οι τρυφερές μπαλάντες κάποιες στιγμές δίνουν τη θέση τους σε απροσδόκητα ηχητικά ξεσπάσματα, όπως στο μακροσκελές ορχηστρικό ιντερλούδιο («Φαντάσματα»), διάρκειας σχεδόν 15 λεπτών, όπου μάλιστα η ψιθυριστή ροή του λόγου καταπνίγεται από τα έντονα ηλεκτρονικά ηχοχρώματα καθιστώντας έτσι το λόγο δευτερεύον στοιχείο στην υπηρεσία του επιβλητικού ήχου! 

Ο ίδιος ο συνθέτης είναι ο βασικός ερμηνευτής των τραγουδιών, ενώ συμμετέχουν η Ασπασία Στρατηγού, ο Παντελής Νικηφόρος, η Ναταλία Λαμπαδάκη και ο Θοδωρής Κρητικός.

Δημήτρης Μαραμής: Κυριακές μες στο χειμώνα (2006)

Παραμένοντας στη δισκογραφία του ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη θα σταθούμε σήμερα σε μια ακόμη αξιόλογη μουσική εργασία που βασίζεται σε μελοποιημένη ποίηση της γενιάς του συγκεκριμένου ποιητή. Πρόκειται για μια προσεγμένη έκδοση σε μορφή βιβλίου με ένθετο ψηφιακό δίσκο υπό το γενικό τίτλο «Κυριακές μες στο χειμώνα» που κυκλοφόρησε το 2006 από τις Εκδόσεις Σοκόλη-Κουλεδάκη. 

Το πενηντασέλιδο βιβλίο αποτελεί μια ανθολόγηση των κυριότερων ποιητών του Μεσοπολέμου, την οποία επιμελήθηκε ο Σωτήρης Τριβιζάς. Ανθολογούνται λοιπόν οι ποιητές: Κώστας Καρυωτάκης (1896-1928), Ναπολέων Λαπαθιώτης (1888-1944), Τέλλος Άγρας (1899-1944), Κώστας Ουράνης (1890-1953), Μαρία Πολυδούρη (1902-1930), Μήτσος Παπανικολάου (1900-1943), Γιώργος Κοτζιούλας (1909-1956) και Μίνως Ζώτος (1905-1932). Κοινό χαρακτηριστικό όλων των ποιητών αυτών είναι η διάχυτη πεσιμιστική διάθεση και μελαγχολία που διατρέχουν την ποίησή τους, ενώ είναι αξιοπρόσεκτο ότι όλοι τους πέθαναν πολύ νέοι.

Η έκδοση συνοδεύεται κι από ένα μικρό κύκλο τραγουδιών με τον ίδιο τίτλο που περιλαμβάνει έξι ποιήματα μελοποιημένα από τον συνθέτη και πιανίστα Δημήτρη Μαραμή, δύο του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη κι από ένα του Κώστα Καρυωτάκη, της Μαρίας Πολυδούρη, του Μήτσου Παπανικολάου και του Τέλλου Άγρα. Όμορφες μελωδίες και έντονος λυρισμός σε λιτή φόρμα με το πιάνο του συνθέτη και το βιολί του Γιώργου Παναγιωτόπουλου. Τα τραγούδια ερμηνεύει ο Κωνσταντίνος Κληρονόμος, ένας ευαίσθητος ερμηνευτής που αναδείχθηκε μέσα από τη «Δεύτερη Ακρόαση» (2004) της Μικρής Άρκτου.

Η δουλειά αυτή του Δημήτρη Μαραμή μοιάζει να λειτουργεί ως ενδιάμεσος κρίκος ανάμεσα στις δυο προσεγγίσεις του συνθέτη στον Federico Garcia Lorca, πρώτα με τα «Σονέτα του σκοτεινού έρωτα» (2004) κι αμέσως μετά με το ολοκληρωμένο άλμπουμ «Σκοτεινός έρωτας» (2007). Σε όλες αυτές τις δουλειές ο συνθέτης συνεργάστηκε με τον ποιητή και δοκιμιογράφο Σωτήρη Τριβιζά, με τον οποίο συνυπογράφει και την παραγωγή του παρόντος δίσκου.

Ανδρέας Α. Αρτέμης: Νυχτερινοί μονόλογοι (2001)

Άλλη μια ενδιαφέρουσα μουσική έκδοση με μελοποιημένο Λαπαθιώτη και άλλους ποιητές είναι η ανεξάρτητη κυπριακή παραγωγή «Νυχτερινοί μονόλογοι» που υπογράφεται από τον Κύπριο τραγουδοποιό και ποιητή Ανδρέα Α. Αρτέμη (Πάφος, 1962), που εκδόθηκε το 2001 με υλικό γραμμένο στα μέσα της δεκαετίας του '80 στην Αθήνα, όπου ζούσε τότε ο συνθέτης, ο οποίος αποτελεί μια σημαντική σύγχρονη φωνή της μαρτυρικής Μεγαλονήσου με πολύ ενδιαφέρον έργο που κατά κανόνα βασίζεται στο μελοποιημένο λόγο («Fontana amorosa», «Ο ερωτευμένος της Ρήγαινας», «Μελίσματα ήχων», «Μυθικό καλοκαίρι», «Λόγια της Κύπρου χάκινα», «Τρίλιες στο φως» κ.ά.).

Πρόκειται για μια μάλλον άγνωστη δουλειά που δεν στερείται ενδιαφέροντος, καθώς, αν και πρωτόλεια του δημιουργού, περιλαμβάνει εξολοκλήρου υλικό με μελοποιημένα ποιήματα παλιών Ελλήνων ποιητών, κυρίως της πρώτης μεσοπολεμικής γενιάς, κανείς από τους οποίους δεν βρίσκεται πια στη ζωή. Έχουμε λοιπόν τέσσερα ποιήματα του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (1888-1944), δύο της Μαρίας Αγγελάκη (1923-1991) κι από ένα των Γεώργιου Δροσίνη (1859-1951), Μυρτιώτισσας (1883-1968), Κώστα Ουράνη (1890-1953), Ζωής Καρέλη (1902-1998), Μαρίας Πολυδούρη (1902-1930), Χριστόδουλου Γαλατόπουλου (1902-1953), Ρίτας Μπούμη-Παπά (1906-1983) και Κατίνας Παΐζη (1911-1980). 

Η μουσική έχει ύφος νοσταλγικό με ρετρό διάθεση και διάχυτο λυρισμό που αναδεικνύει το μελαγχολικό χρώμα των ποιητικών κειμένων. Είναι ένα «παιχνίδι ήχων και λέξεων», όπως σημειώνει ο συνθέτης στο εσώφυλλο της λιτής έκδοσης. Αισθαντικές ερμηνείες καταθέτουν η Αθηνά Χαραλαμπίδου, ο Γιώργος Ελευθερίου και ο ίδιος ο συνθέτης.

Στέλλα Γαδέδη: Κήποι της νύχτας (1996)

Μιλώντας χθες για τη δισκογραφική παρουσία του ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη είχαμε την ευκαιρία να αναφερθούμε στην πρώτη συνθετική εργασία της κορυφαίας Ελληνίδα σολίστ του φλάουτου Στέλλας Γαδέδη (γενν. 1952), η οποία έχει καταγράψει στο ενεργητικό της αμέτρητες συμμετοχές στην Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ και στην Ορχήστρα των Χρωμάτων του Μάνου Χατζιδάκι, καθώς και εκατοντάδες ηχογραφήσεις στο στούντιο σε δουλειές άλλων έντεχνων και λόγιων συνθετών.

Το 1996 λοιπόν ο Σείριος του Μάνου Χατζιδάκι εξέδωσε το άλμπουμ «Κήποι της νύχτας» με 15 συνολικά "έντεχνες" συνθέσεις της Στέλλας Γαδέδη, στην παρθενική της εμφάνιση με την ιδιότητα αυτή, μια μουσική εργασία υψηλής αισθητικής βασισμένη αποκλειστικά σε μελοποιημένη ποίηση κυρίως ποιητών του Μεσοπολέμου, αλλά και άλλων (παλιότερων ή νεότερων). Η παρουσία του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (1893-1944) είναι κυριαρχική με έξι μελοποιημένα ποιήματα («Τραγούδι το φθινόπωρο», «Λυπήσου», «Ένα τραγούδια της αυγής», «Μελαγχολία», «Γράμμα», «Τ' αηδόνι»). Τα υπόλοιπα ανήκουν στους ποιητές Ζαχαρία Παπαντωνίου (1877-1940), Λάμπρο Πορφύρα (1879-1932), Κώστα Καρυωτάκη (1896-1928), Γιώργο Σεφέρη (1900-1971) και Γιώργο Χρονά (1948-). Αξιοσημείωτο είναι ότι ο δίσκος περιλαμβάνει και δυο οργανικά θέματα, από τα οποία το ένα («Βαλς») μαζί με το τραγούδι «Πηνελόπη Δέλτα» - σε ποίηση της Αφροδίτης Ραΐλα - προέρχονται από το ομώνυμο ντοκιμαντέρ της Όλγας Μαλέα παραγωγής 1990 για την ΕΤ1. 

Όλος ο δίσκος είναι πλημμυρισμένος από λυρικές μελωδίες με έντονα νοσταλγικά ηχοχρώματα που τονίζονται επιδέξια από την εκλεπτυσμένη ενορχήστρωση που επιμελήθηκε ο Μηνάς Αλεξιάδης σε συνεργασία με τη συνθέτρια, η οποία μάλιστα ερμηνεύει και τα τραγούδια και παίζει φλάουτο. Στην ορχήστρα συμμετέχουν και άλλοι σημαντικοί σολίστες, μεταξύ των οποίων ο Γιώργος Μουλουδάκης στην κιθάρα, ο Θόδωρος Κερκέζος στο σαξόφωνο, ο Σωκράτης Άνθης στην τρομπέτα και ο Τάσος Κάζαγλης στο κοντραμπάσο. Οι ζωγραφικοί πίνακες που κοσμούν τη φροντισμένη έκδοση ανήκουν στην ίδια τη Στέλλα Γαδέδη.

Ναπολέων Λαπαθιώτης: Μελοποιημένα ποιήματα (1967-2024)

Στις 8 Ιανουαρίου 1944 κι ενώ ο τόπος ακόμη βρισκόταν κάτω από τη στυγνή γερμανική Κατοχή, έφυγε από τη ζωή ο σπουδαίος ποιητής της Γενιάς του Μεσοπολέμου Ναπολέων Λαπαθιώτης (1888-1944), της ίδιας γενιάς με τον Κώστα Καρυωτάκη, τον Τέλλο Άγρα, τη Μυρτιώτισσα και τη Μαρία Πολυδούρη. Ο πατέρας του, με καταγωγή από την Κύπρο, ήταν στρατιωτικός, ενώ η μητέρα του είχε στενή συγγένεια με τον Χαρίλαο Τρικούπη. Το πολιτικοστρατιωτικό οικογενειακό του περιβάλλον επηρέασε και τις προσωπικές του επιλογές, οι οποίες αρχικά τον έφεραν στην πλευρά του Βενιζέλου, ειδικά όταν ο πατέρας του είχε ενεργό άνάμιξη στο κίνημα της «Εθνικής Αμύνης» (1916), αλλά αργότερα προσχώρησε στο κομμουνιστικό κόμμα αναπτύσσοντας μάλιστα έντονη αρθρογραφία στο αριστερό περιοδικό «Πρωτοπόροι», ενώ στα χρόνια της Εθνικής Αντίστασης κατά των Γερμανών εντάχθηκε στις τάξεις του ΕΛΑΣ. Δυστυχώς οι βαθιές υπαρξιακές του ανασφάλειες τον έριξαν στο σκοτεινό κόσμο των ναρκωτικών και τελικά στην αυτοχειρία.

Έγραψε μεγάλο αριθμό ποιημάτων με έντονα λυρική και πεσιμιστική διάθεση, ενώ καταπιάστηκε και με την πεζογραφία, αλλά και με τον κριτικό και δοκιμιακό λόγο. Το σύνολο του ποιητικού του έργου εξέδωσε το 1964 ο ποιητής και δοκιμιογράφος Άρης Δικταίος. Είναι εντυπωσιακή πάντως η υστεροφημία που εξασφάλισε για τον ποιητή η δημοφιλία πολλών ποιημάτων του που πέρασαν στο ευρύ κοινό μέσα από τις δεκάδες μελοποιήσεων που κοσμούν την ελληνική δισκογραφία. Η αρχή έγινε με τρία υπέροχα τραγούδια του Γιάννη Σπανού στις δύο πρώτες Ανθολογίες του, για να πάρουν στη συνέχεια τη σκυτάλη πάμπολλοι άλλοι συνθέτες μας, παλιοί και νεότεροι, όπως ο Σταύρος Κουγιουμτζής, ο Νίκος Μαμαγκάκης, ο Νότης Μαυρουδής, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Νίκος Ξυδάκης, ο Δημήτρης Παπαδημητρίου, ο Ορφέας Περίδης, ο Μιχάλης Κουμπιός, ο Δημήτρης Μαραμής και πολλοί άλλοι. Πάντως, ενώ η δισκογραφία του ποιητή είναι πλουσιότατη, στο σύνολό της σχεδόν περιορίζεται σε μεμονωμένα σκόρπια ποιήματα, με εξαίρεση το πρόσφατο άλμπουμ «Χρονοτριβείο» (2024) του Γιάννη Κονταράτου που περιλαμβάνει μελοποιημένα ποιήματα του Λαπαθιώτη, αλλά και ορχηστρικά θέματα εμπνευσμένα από την ποίησή του. Αξίζει πάντως να ξεχωρίσουμε το άλμπουμ της Στέλλας Γαδέδη «Κήποι της νύχτας» (1996) με έξι μελοποιημένα ποιήματα και το άλμπουμ του Ανδρέα Α. Αρτέμη «Νυχτερινοί μονόλογοι» με τέσσερα. Και βέβαια στο διαδίκτυο μπορεί κανείς να αλιεύσει πληθώρα μελοποιήσεων που παραμένουν εκτός δισκογραφίας, αλλά συχνά παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όπως μια θαυμάσια μελοποίηση του ποιήματος «Κλείσε τα παράθυρα»* από τον Λέσβιο συνθέτη Θόδωρο Ζουμπούλη, με τη δουλειά του οποίου θα ασχοληθούμε ξεχωριστά σε προσεχή μας παρουσίαση. 

Από την όμορφη αυτή τραγουδοποιητική ανθοφορία ασφαλώς κορυφαία στιγμή αποτελεί το αριστουργηματικό «Ερωτικό» του Νίκου Ξυδάκη με τη φωνή της Ελευθερίας Αρβανιτάκη, το οποίο μάλιστα γνώρισε και ενδιαφέρουσες ξένες διασκευές. Αξιοσημείωτο επίσης είναι ότι το ποίημα «Στη φυλακή με κλείσανε» αναδείχθηκε άτυπα ως το "σουξέ" του ποιητή, αφού γνώρισε αλλεπάλληλες μελοποιήσεις, κατά κανόνα σε λαϊκό χρώμα, από μια σειρά συνθετών εντελώς ετερόκλητου μουσικού ύφους, όπως ο ρεμπέτης Τάκης Μπίνης, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Σταύρος Κουγιουμτζής, αλλά και ο Ορφέας Περίδης!

Νίκος Τσιριγώτης: Φύρδην μίγδην (2025)

Παραμένουμε στη Λέσβο, για να σταθούμε στην καινούργια δισκογραφική δουλειά του δραστήριου ντόπιου συνθέτη Νίκου Τσιριγώτη, με τον οποίο έχουμε καταπιαστεί ήδη πολλές φορές στο παρελθόν, πάντα με αφορμή κάποια από τις εξαιρετικά ενδιαφέρουσες μουσικές εργασίες του στο χώρο του τραγουδιού. 

Πολύ πρόσφατα λοιπόν, μέσα στο 2025, ο Νίκος Τσιριγώτης εξέδωσε στη Μυτιλήνη σε ανεξάρτητη παραγωγή έναν ευρύ κύκλο τραγουδιών με το χαρακτηριστικό τίτλο «Φύρδην μίγδην». Ο τίτλος αποδίδει το περιεχόμενο της έκδοσης που επί της ουσίας αποτελεί μια συλλογή σκόρπιων τραγουδιών που γράφτηκαν κατά την τελευταία τριετία με διαφορετικές κάθε φορά αφορμές, αλλά και με διαφορετικούς στιχουργούς και ερμηνευτές. Αυτός είναι και ο λόγος που η συλλογή δεν έχει εσωτερική ομοιογένεια ύφους, αλλά διακρίνεται από μια πολυποίκιλη εκφραστική αισθητική, γεγονός ωστόσο που πιστοποιεί την άνεση και ευχέρεια του συνθέτη στη διαχείριση της τραγουδοποιητικής φόρμας.

Το άλμπουμ είναι γενναιόδωρο, καθώς περιλαμβάνει 19 κομμάτια, από τα οποία τα 16 είναι κανονικά τραγούδια με στίχους διαφόρων Λέσβιων στιχουργών, ενώ τα υπόλοιπα τρία αποτελούν οργανικές συνθέσεις. Εικόνες και χρώματα του λεσβιακού τοπίου σε μια επίμονη κατάφαση στις ομορφιές και μικροχαρές της ζωής κι ένας διαρκής νόστος στις παιδικές και νεανικές μνήμες πλημμυρίζουν τα όμορφα αυτά τραγούδια που είναι ντυμένα με μελωδικά και ρυθμικά σχήματα απ' όλο το φάσμα της ελληνικής μουσικής φτάνοντας ως τα μικρασιατικά ακούσματα, αλλά και στη ρεμπέτικη παράδοση ανάμικτα με θαυμάσιες μελωδικές νησίδες. Κάποια από τα τραγούδια στηρίζονται σε μελοποιημένο ποιητικό λόγο, όπως τα «Λιανοτράγουδα της αγάπης» σε ποίηση του Στράτη Μυριβήλη, ενώ αξιορπόσεκτο είναι το τρυφερό χασάπικο «Τα μάτια σου» που έχει στίχους του γνωστού σκηνοθέτη και τραγουδοποιού Ανδρέα Θωμόπουλου, παλιού φίλου και συνεργάτη του συνθέτη.

Στην ερμηνεία των τραγουδιών έχει επιστρατευτεί ένα μεγάλο επιτελείο τοπικών ερμηνευτών, όπως: Μιχάλης Δήσσος, Κώστας Καλδέλλης, Αμέρσσα Τσιριγώτη, Χρύσα Βέκιου, Μυρσίνη Κουτσκουδή και άλλοι. Την ηχογράφηση και μίξη ήχου έκανε ο γιος του συνθέτη Γιάννης Τσιριγώτης.

Μαρία Βρανά-Παπάλα: Έξι τραγούδια για τη Σαπφώ (2024)

Κι από την Κύπρο ταξιδεύουμε σήμερα για το βόρειο Αιγαίο, για να σταθούμε στην αιολική γη της Λέσβου που συχνά μας έχει δώσει ωραίες αφορμές για την προβολή της τοπικής πολιτιστικής ζωής, η οποία και έντονη είναι και άκρως ενδιαφέρουσα. 

Την αφορμή αυτή τη φορά μας δίνει η σύγχρονη Λέσβια ποιήτρια Μαρία Βρανά-Παπάλα, η οποία γεννήθηκε στη Μυτιλήνη το 1968 και έχει αναδειχθεί σε μια αξιόλογη ποιητική φωνή με δυναμικό παρών τα τελευταία χρόνια, τόσο σε επίπεδο εκδοτικό, όσο και σε επίπεδο ζωντανών εκδηλώσεων με ποιητικό και μουσικό περιεχόμενο. Το 2022 εξέδωσε στη Μυτιλήνη την τρίτομη ποιητική συλλογή «Ανεμόεσσα Αιολίδα», ενώ παράλληλα παρουσίασε και μια συλλογή 18 στιχουργημάτων που έγιναν τραγούδια με γενικό τίτλο «Αιγαιοπελαγίτικα ρακοτράγουδα».

Πριν από ενάμιση χρόνο, τον Αύγουστο του 2024, η Μαρία Βρανά-Παπάλα εξέδωσε ένα ενδιαφέρον πόνημα αφιερωμένο στην αρχαία Λέσβια ποιήτρια Σαπφώ, η οποία έζησε και δημιούργησε το διαχρονικό λυρικό της έργο στο πρώτο μισό του 6ου αιώνα π.Χ. Το βιβλίο επιγράφεται «Σαπφώ: Λόγος και ποίηση» και συνδυάζει τον πεζό με τον έμμετρο λόγο, καθώς η συγγραφέας επιχειρεί μια αναλυτική βιογραφική και γραμματολογική προσέγγιση της ποιήτριας με διαλεκτική εναλλαγή πεζών και ποιητικών μερών. Τα ποιήματα αποτελούν συνθέσεις της ίδιας εμπνευσμένα από το βίο και την ποιητική γραφή της αρχαίας ποιήτριας. Την εικονογράφηση του βιβλίου έκανε η Ταξιαρχούλα-Ευφροσύνη Χριστιανού.

Αξιοσημείωτο είναι ότι έξι από τα ποιήματα αυτά έχουν μελοποιηθεί με ευαισθησία από τον στενό συνεργάτη της, συνθέτη και πιανίστα Αντώνη Σπούλο και στην έκδοση τα κείμενά τους συνοδεύονται από τον αντίστοιχο «κώδικα ταχείας απόκρισης» (QR Code), ώστε να μπορεί να τα ακούσει κιόλας ο αναγνώστης του βιβλίου. Τα ερμηνεύουν επτά ντόπιες φωνές και συγκεκριμένα οι: Αθηνά Πιπίνη, Ζαχαρούλα Ιωακείμ, Μαρία Γαλάνη, Επαμεινώνδας Χαραλαμπίδης, Πλουσία Ηλία, Κορνηλία Δεσλή και Χρύσα Βέκιου.

Μιχάλης Χριστοδουλίδης: Η καρδιά μου πεθυμώντα (2000)

Άλλη μια ξεχωριστή δισκογραφική δουλειά της Αλίκης Καγιαλόγλου κυκλοφόρησε το 2000 από την ΕΜΙ με τίτλο στην κυπριακή διάλεκτο «Η καρδιά μου πεθυμώντα», μιας και ο δίσκος περιλαμβάνει μουσική γραμμένη πάνω σε κυπριακή ποίηση από τον Κύπριο συνθέτη Μιχάλη Χριστοδουλίδη. 

Ο Μιχάλης Χριστοδουλίδης, γεννημένος στην Αμμόχωστο 1944, αποτελεί την επιφανέστερη σύγχρονη μουσική προσωπικότητα της μαρτυρικής Μεγαλονήσου, ενώ έχει ήδη μια αξιοπρόσεκτη δισκογραφία στην Ελλάδα από το 1984 που πρωτοεμφανίστηκε με το soundtrack της ταινίας «Η κάθοδος των εννέα», μια δισκογραφία σχεδόν εξολοκλήρου συνδεδεμένη με τον Γιώργο Νταλάρα («Ες γην εναλίαν Κύπρον», «Των αθανάτων», «Η άσφαλτος που τρέχει») και με δουλειές που στηρίζονται συνήθως σε κυπριακή ποίηση.

Ο δίσκος περιλαμβάνει έναν κύκλο δεκαπέντε ποιημάτων αγνώστου Κύπριου ποιητή που γράφτηκαν στα μέσα του 16ου αιώνα, σίγουρα πάντως πριν από το οριακό έτος 1571, τη χρονιά που η Κύπρος υποτάχθηκε στην τουρκική κατοχή μετά από ένα σχεδόν αιώνα βενετοκρατίας. Πάντως η περίοδος της παρουσίας των Βενετών στο νησί άφησε ισχυρό το αποτύπωμά της, καθώς συνέπεσε με την εποχή της μεγάλης Ιταλικής Αναγέννησης που επηρέασε και την Κύπρο. Φαίνεται μάλιστα ότι η ισχυρή παρουσία του μεγάλου Ιταλού ποιητή Πετράρχη (14ος αι.) επηρέασε και την κυπριακή ποίηση αφήνοντας έκδηλα τα σημάδια της σε μια ευρεία συλλογή ποιημάτων στην κυπριακή διάλεκτο που βρέθηκε στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας, στην οποία η Κύπρια ειδική μελετήτρια Θέμις Σιαπκαρά-Πιτσιλλίδου έδωσε τον τίτλο «Ρίμες αγάπης» αποδίδοντας έτσι το βασικό θεματικό κέντρο των συνολικά 156 ποιημάτων της συλλογής που απλώνονται σε σχεδόν 3000 στίχους. 

Από αυτή λοιπόν τη συλλογή έχει επιλεγεί το μελοποιημένο υλικό του δίσκου. Οι λυρικές μελωδίες του συνθέτη ζωντανεύουν το χαμένο κόσμο αυτών των παλιών ποιημάτων που βρίσκουν ιδιανικούς ερμηνευτές στο πρόσωπο της Αλίκης Καγιαλόγλου και του Κϋπριου Δώρου Δημοσθένους. Εύηχα ακουστικά όργανα (φλάουτο, όμποε, βιόλα, μαντολίνο, κιθάρα, κονταμπάσο και κρουστά) συγκροτούν τη λιτή ορχήστρα που διευθύνει ο συνθέτης. Η φροντισμένη έκδοση κοσμείται με ζωγραφικούς πίνακες του Μίλτου Παντελιά. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στο Ηχογραφικό Κέντρο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών σε παραγωγή του Balkan Music Forum, ενώ η έκδοση υποστηρίχθηκε από διάφορες χορηγικές προσφορές, όπως του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού της Κύπρου, καθώς και του Πολιτιστικού Ιδρύματος της Τραπέζης Κύπρου.