Μίκης Θεοδωράκης: Πρώτη Εκτέλεση (1965)

Ο δεύτερος δίσκος της σειράς "Πρώτη Εκτέλεση" της Columbia που εκδόθηκε επίσης το 1965, είναι αφιερωμένος στο μεγάλο συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη, ο οποίος εκείνη την εποχή αποτελούσε το βαρύ πυροβολικό της εταιρίας, καθώς ολόκληρη την προηγούμενη πενταετία (1960-1965) ο συνθέτης ηχογραφούσε με καταιγιστικούς ρυθμούς τον ένα κύκλο τραγουδιών μετά τον άλλο έχοντας μάλιστα επιδοθεί συστηματικά στην προώθηση της μελοποιημένης ποίησης διαμορφώνοντας έτσι το κυρίαρχο μουσικό ρεύμα της εποχής που πήρε τη μάλλον αδόκιμη ονομασία "έντεχνο" τραγούδι.

Από το 1960 λοιπόν ο συνθέτης είχε αρχίσει να υλοποιεί τη συνειδητή απόφασή του για εκλαΐκευση της υψηλής ποίησης μέσω της μουσικής της υποστήριξης που την καθιστούσε ευκολότερα κτήμα των μεγάλων λαϊκών μαζών. Το ξεκίνημα είχε γίνει με τη μελοποίηση του "Επιτάφιου" (1958/60) του Γιάννη Ρίτσου κι ακολούθησαν τα "Επιφάνια" (1961) του Γιώργου Σεφέρη, το "Αξιον Εστί" (1964) και οι "Μικρές Κυκλάδες" (1964) του Οδυσσέα Ελύτη, ενώ ενδιάμεσα προέκυψαν σπουδαίοι άλλοι λαϊκοί κύκλοι, όπως το "Αρχιπέλαγος" (1960/1), οι δύο "Πολιτείες" (1960/64), οι "Λιποτάκτες" (1960), η "Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν" (1965), αλλά και οι εμβληματικοί θεατρικοί κύκλοι "Όμορφη πόλη" (1962), "Τραγούδι του νεκρού αδελφού" (1962), "Μαγική πόλη" (1963) και "Η γειτονιά των αγγέλων" (1963).

Απ' όλη αυτή την εξαίσια ανθοφορία, εξολοκλήρου ηχογραφημένη στην Columbia, η έκδοση της "Πρώτης Εκτέλεσης" το 1965 περιορίστηκε σε κάποιες φευγαλέες νίξεις χωρίς καμία αντιπροσωπευτικότητα και χωρίς καν τις κορυφαίες δημιουργικές στιγμές του συνθέτη. 

Έχουν λοιπόν επιλεγεί δώδεκα σπουδαία τραγούδια, με προνομιακή μεταχείριση του κύκλου "Πολιτεία Β'", απ' όπου προέρχονται τα τέσσερα ("Γωνιά γωνιά", "Βραδιάζει", "Στράτα τη στράτα", "Η μπαλάντα του Αντρίκου"), κι από ένα ή δύο τραγούδια από άλλους πέντε κύκλους: "Τραγούδι του νεκρού αδελφού" ("Απρίλης", "Προδομένη μου αγάπη"), "Λιποτάκτες" ("Δακρυσμένα μάτια"), "Μικρές Κυκλάδες" ("Του μικρού Βοριά") και "Μαγική πόλη" ("Το φεγγάρι κάνει βόλτα", "Τι να την κάνω τη χαρά"), ενώ από τη "Γειτονιά των αγγέλων" έχει επιλεγεί το τραγούδι "Δόξα τω Θεώ", αλλά παραδόξως στη δεύτερη εκτέλεσή του με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, αντί της πρώτης με τον Γιάννη Πουλόπουλο! Περιλαμβάνεται επίσης το τραγούδι "Ματωμένο φεγγάρι" που ανήκει ωστόσο στο μεταγενέστερο κύκλο "Θαλασσινά φεγγάρια" (1966/1974), προφανώς όμως είχε εκδοθεί νωρίτερα στις 45 στροφές.

Μάνος Χατζιδάκις: Πρώτη Εκτέλεση (1965)

Η μεγάλη δισκογραφική εταιρία ΕΜΙ Columbia αξιοποιώντας το τεράστιο μουσικό της οπλοστάσιο και θέλοντας να επιβεβαιώσει την κυριαρχία της στο δισκογραφικό πεδίο στα μέσα της δεκαετίας του '60 προχώρησε στην έκδοση μιας σειράς μουσικών πορτρέτων των μεγάλων συνθετών της υπό το γενικό τίτλο "Πρώτη Εκτέλεση". 

Η πρώτη σοδειά της συγκεκριμένης σειράς κυκλοφόρησε το 1965 και ήταν αφιερωμένη στους τρεις κυριότερους συνθέτες που ηχογραφούσαν στην εταιρία τον κύριο όγκο του έργου τους. Πρόκειται φυσικά για τους συνθέτες: Μάνο Χατζιδάκι, Μίκη Θεοδωράκη και Σταύρο Ξαρχάκο. Αργότερα, την επόμενη δεκαετία, θα ακολουθήσουν ανάλογα αφιερώματα και σε άλλους τρεις συνθέτες, τον Δήμο Μούτση, τον Γιάννη Σπανό και τον Γιώργο Χατζηνάσιο. Συνολικά έξι δίσκοι κατά το διάστημα 1965-1985, αν και προκαλεί μια απορία γιατί περιορίστηκαν μόνο σ' αυτούς τους συνθέτες και δεν επεκτάθηκαν και σε άλλα μεγάλα ονόματα, όπως ο Χρήστος Λεοντής, ο Γιάννης Μαρκόπουλος και ο Λουκιανός Κηλαηδόνης, που είχαν καταθέσει σημαντικό μέρος της δουλειάς τους στο ρεπερτόριο της εταιρίας.

Το 1965 λοιπόν κυκλοφόρησε η "Πρώτη Εκτέλεση" του Μάνου Χατζιδάκι με δώδεκα συνολικά τραγούδια από ηχογραφήσεις του συνθέτη κατά το διάστημα 1961-1964. Χαρακτηριστικό είναι ότι όλα προέρχονται από τον κινηματογράφο και το θέατρο, αλλά αξίζει να επισημάνουμε πως ούτε τα μισά δεν ανταποκρίνονται πλήρως στον τίτλο της έκδοσης, μιας και οι πραγματικά πρώτες τους εκτελέσεις είχαν γίνει με άλλους ερμηνευτές! Αλλά ας τα δούμε αναλυτικότερα:

• Ξημερώνει: Στίχοι του Βαγγέλη Γκούφα. Πρωτοακούστηκε στην ταινία "Η Λίζα και η άλλη" (1961) με ερμηνεύτρια την Αλίκη Βουγιουκλάκη. Την ίδια χρονιά το ηχογράφησε για τις 45 στροφές και η υπέροχη Μαίρη Λίντα.
• Είμ' αητός χωρίς φτερά: Στίχοι της Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου. Πρώτη εκτέλεση από τον Διαμαντή Πανάρετο στην ταινία "Αγάπη και θύελλα" (1961). Το ερμηνεύει συγκλονιστικά ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης συνοδευόμενος από το μπουζούκι του Γιώργου Ζαμπέτα.
• Κάνε τον πόνο σου χαρά: Στίχοι του Νίκου Γκάτσου. Αρχικά ακούστηκε σε αγγλόφωνη εκδοχή από τον διάσημο ερμηνευτή Nat King Cole στην ταινία "In the Cool of the Day" (1963), ενώ η Μαίρη Λίντα το ερμήνευσε στην ταινία "Διακοπές στην Αθήνα", αλλά και σε δίσκο 45 στροφών το 1964.
• Μια Παναγιά: Στίχοι του Νίκου Γκάτσου. Η μελωδία του τραγουδιού ακούστηκε αρχικά στην ταινία "America America" (1963), ενώ ως τραγούδι ηχογραφήθηκε το 1964 δυο φορές, μία με τον Λάκη Παππά και μία με τη Χορωδία Θάλειας Βυζαντίου.
• Το πέλαγο είναι βαθύ: Στίχοι Μάνου Χατζιδάκι, ερμηνεία από τον Στέλιο Καζαντζίδη και τη Μαρινέλλα, αν και η πρώτη εκτέλεση ανήκει στη Νάνα Μούσχουρη, ενώ η μελωδία ερμηνευμένη από χορωδία είχε πρωτοακουστεί στην ταινία "Ελλάς η χώρα των ονείρων" (1960). Αξιοσημείωτο πάντως με το συγκεκριμένο τραγούδι είναι ότι η μελωδία του στην πραγματικότητα ανήκει στον ...Μίκη Θεοδωράκη από το συμφωνικό του έργο "Ελληνική Αποκριά", απ' όπου την αλίευσε ο Χατζιδάκις!

• Ο ταχυδρόμος πέθανε - Το μαντολίνο: Δυο τραγούδια σε στίχους του συνθέτη από το θεατρικό έργο "Απόψε αυτοσχεδιάζουμε" (1961) με ερμηνεύτρια τη Ζωή Φυτούση. Από τα λίγα του δίσκου που είναι πραγματικά σε πρώτη εκτέλεση.
• Η κυρά: Στίχοι του Μάνου Χατζιδάκι και ερμηνεία του Γρηγόρη Μπιθικώτση σε πρώτη εκτέλεση από τη θεατρική παράσταση "Μαγική πόλη" (1963).
• Ο αμαξάς: Στίχοι του Αλέκου Σακελλάριου με ερμηνεύτρια την Αλίκη Βουγιουκλάκη από την ταινία "Χτυποκάρδια στο θρανίο" (1963).
• Μανούλα μου: Στίχοι του Ιάκωβου Καμπανέλλη από το θεατρικό έργο "Παραμύθι χωρίς όνομα" (1959) που τελικά συμπεριλήφθηκε στα τραγούδια της "Οδού Ονείρων" (1962) με ερμηνευτή τον Λάκη Παππά.
• Θαλασσοπούλια: Στίχοι του Νίκου Γκάτσου με πρώτη ερμηνεύτρια την Αλίκη Βουγιουκλάκη στην ταινία "Aliki My Love" (1963). Η Μαίρη Λίντα το ηχογράφησε για τις 45 στροφές το 1963.
• Οδός Ονείρων: Το επώνυμο τραγούδι της θρυλικής θεατρικής παράστασης του 1962 σε στίχους του Μάνου Χατζιδάκι και ερμηνεία του Γιώργου Μαρίνου. Πρώτη εκτέλεση.

Δυο νέα βιβλία από τις εκδόσεις "Σκαρίφημα" (2020)

Οι ευχάριστες εκπλήξεις από τις προσεγμένες εκδόσεις Σκαρίφημα συνεχίζονται με δυο ολοκαίνουργιες κυκλοφορίες λογοτεχνικών κειμένων ενταγμένες στη σειρά "Ξένη Λογοτεχνία" των εκδόσεων.

Το πρώτο έχει τίτλο Η Καταστροφή και υπογράφεται από τον Γερμανό ποιητή και πεζογράφο Χανς Έριχ Νόσσακ (1901-1977) που έχει χαρακτηριστεί ως "ο μεγαλύτερος Γερμανός αφηγητής του φανταστικού μετά τον Κάφκα". Το έργο γράφτηκε το 1943, αλλά λόγω του πολέμου εκδόθηκε πέντε χρόνια αργότερα (1948). Το θέμα του αναφέρεται στο επίκαιρο τότε γεγονός του βομβαρδισμού της γενέθλιας πόλης του συγγραφέα, του Αμβούργου, από τα συμμαχικά στρατεύματα, γνωστό με τον κωδικό "Επιχείρηση Γόμορρα", ένα θέμα ταμπού για τη γερμανική διανόηση. Ο Νόσσακ τόλμησε με δύναμη και ψυχικό σθένος να αγγίξει τις χαίνουσες πληγές από τη δύσκολη εκείνη εποχή.

Την ιδιαίτερα κατατοπιστική εισαγωγή και την ελληνική μετάφραση του έργου επιμελήθηκε ο Αλέξανδρος Κυπριώτης, ενώ η έκδοση περιλαμβάνει ως επίλογο κι ένα πολύ ενδιαφέρον κριτικό σημείωμα για τον Νόσσακ γραμμένο από τον Ζίγκφριντ Λεντς το 1976, λίγο πριν από το θάνατο του συγγραφέα.

Το δεύτερο βιβλίο προέρχεται από τη Λατινοαμερικάνικη σχολή. Τίτλος του: Mandibula. Συγγραφέας: Μόνικα Οχέδα. Η Οχέδα είναι ποιήτρια και πεζογράφος από το Εκουαδόρ (Ισημερινός), γεννημένη μόλις το 1988, ζει μόνιμα στη Μαδρίτη κι έχει ήδη εκδώσει άλλα δύο μυθιστορήματα και τρεις ποιητικές συλλογές. 

Το τρίτο της λοιπόν μυθιστόρημα με το χαρακτηριστικό τίτλο Mandibula, δηλαδή "σαγόνια" ή "οδοντοστοιχία", πρωτοκυκλοφόρησε το 2018. Το θέμα του αναφέρεται σε μια παρέα έφηβων κοριτσιών που φοιτούν σε ένα αυταρχικό σχολείο, όπου το καθολικό τάγμα Opus Dei (λατιν.: έργο Θεού) εφαρμόζει αυστηρή πειθαρχία και σκοταδιστικές εκπαιδευτικές μεθόδους, πράγμα που εξωθεί την παρέα των κοριτσιών σε ριψικίνδυνα ψυχοσωματικά "παιχνίδια" στην προσπάθειά τους να ξεφύγουν από τον ασφυκτικό κλοιό που τα εξουθενώνει σαν τα απειλητικά σαγόνια ενός κροκόδειλου, όπως αυτός που απεικονίζεται χαρακτηριστικά στο εξώφυλλο.

Η ελληνική μετάφραση του έργου υπογράφεται από την Ιφιγένεια Ντούμη.

Μάνος Χατζιδάκις: Οδός Ονείρων (1962)

Ολοκληρώνουμε αυτό το μικρό αφιέρωμα στους τρεις κορυφαίους θεατρικούς δίσκους του Μάνου Χατζιδάκι με τον πολυαγαπημένο κύκλο τραγουδιών και μουσικής από τη θρυλική παράσταση "Οδός Ονείρων".

Πρόκειται για μια ιστορική πραγματικά παράσταση σε μορφή μουσικής επιθεώρησης με θεατρικές παρλάτες, χορευτικά νούμερα και μπόλικα τραγούδια βασισμένα σε ιδέα του Μάνου Χατζιδάκι που σκηνοθέτησε με κέφι και μπρίο ο Αλέξης Σολομός πάνω σε χαριτωμένες χορογραφίες του Μανώλη Καστρινού, ενώ τα έξυπνα και χιουμοριστικά σκηνικά σχεδίασε ο Μίνως Αργυράκης απεικονίζοντας έναν δρόμο με τους ανθρώπους μιας τυπικής αθηναϊκής γειτονιάς. 

Η παράσταση ανέβηκε στις 14 Ιουνίου 1962 στο θέατρο Μετροπόλιταν της Λεωφόρου Αλεξάνδρας σχεδόν ταυτόχρονα με την παράσταση της "Όμορφης Πόλης" του Μίκη Θεοδωράκη στην απέναντι μεριά του δρόμου στο θέατρο Παρκ! Κεντρικός πρωταγωνιστής ήταν ο Δημήτρης Χορν σε ρόλο φωτογράφου-παρουσιαστή, συνοδευόμενος από μια πλειάδα σπουδαίων συμπρωταγωνιστών, όπως η Ρένα Βλαχοπούλου, η Μάρω Κοντού, ο Γιώργος Κωνσταντίνου, ο Γιώργος Μαρίνος, ο Βαγγέλης Πρωτοπαπάς, ο Γιώργος Ζωγράφος και πολλοί άλλοι.

Εκείνο που διασώζεται ευτυχώς ακέραιο από αυτή την περίφημη παράσταση είναι τα εμπνευσμένα τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι, τα οποία ερμηνεύονταν κυρίως από τους ηθοποιούς της παράστασης κι έτσι αποτυπώθηκαν στη συνέχεια και στην επίσημη ηχογράφησή τους που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά από την Columbia. Ο Δημήτρης Χορν ερμηνεύει με συγκλονιστική εκφραστική δύναμη τον "Ηθοποιό", αλλά και το γλυκόπικρο "Πάρτι", και τα δυο σε δυνατά κείμενα του συνθέτη, ο οποίος επίσης συμμετέχει ως αφηγητής στον "Πρόλογο" και τον "Επίλογο" του έργου. 

Το ομότιτλο τραγούδι σε ρυθμό αργού χασάπικου, που στο ενδιάμεσο μετατρέπεται σε ευφάνταστο οργανικό χασαποσέρβικο με το μπουζούκι του Γιώργου Ζαμπέτα, αποδίδει αισθαντικά ο Γιώργος Μαρίνος, ενώ ο Λάκης Παππάς στην πρώτη συνεργασία του με τον συνθέτη αποδίδει τρυφερά τα τραγούδια "Μανούλα μου" και "Κυρ Μιχάλης" σε στίχους του Ιάκωβου Καμπανέλλη. Το πρώτο ("Μανούλα μου") προέρχεται από τον κύκλο "Παραμύθι χωρίς όνομα", αλλά μιας και παίχτηκε και στην "Οδό Ονείρων" που εκδόθηκε νωρίτερα, τελικά δεν μπήκε στο δίσκο του 1965. Σημειώνω επίσης ότι ο ταγκό "Μια μαύρη Φορντ" που ερμηνεύει η Μάρω Κοντού, πρωτοακούστηκε σε οργανική μορφή στην ταινία "Το κοροϊδάκι της δεσποινίδος" (1960) με τον Ντίνο Ηλιόπουλο και τη Τζένη Καρέζη. 

Η ηθοποιός και τραγουδίστρια Ζωή Φυτούση ερμηνεύει με ελεγειακή ευαισθησία το τραγούδι "Έφυγε το τρένο" σε στίχους Νίκου Γκάτσου, το οποίο μάλιστα είναι μοιρασμνένο στα δύο με την παρεμβολή ενός αυτοσχεδιαστικού σκοπού πάλι από το μπουζούκι του Γιώργου Ζαμπέτα, ενώ το χαριτωμένο "Οι αδελφές Τατά" σε στίχους του Αλέξη Σολομού αποδίδουν ηθοποιοί της παράστασης και κυρίως η Μάρω Κοντού, η Ζωή Φυτούση και ο Γιώργος Ζωγράφος. 

Τέλος, το έργο περιλαμβάνει και μια σειρά όμορφα χορευτικά θέματα σε οργανική μορφή, ένα από τα οποία ("Άστρο της Ανατολής") ακούστηκε και ως κανονικό τραγούδι αργότερα από τη Μαίρη Λίντα, αλλά και τη Φλέρυ Νταντωνάκη.

Μάνος Χατζιδάκις: Όρνιθες (1965)

Το 1959 αποτελεί μια οριακή στιγμή για τη συνθετική πορεία του Μάνου Χατζιδάκι. Εκείνη τη χρονιά ο μεγάλος συνθέτης βρέθηκε και πάλι δίπλα στον κορυφαίο θεατράνθρωπο Κάρολo Κουν για μια από τις πιο ιστορικές θεατρικές παραστάσεις που ανέβηκαν ποτέ σε ελληνική σκηνή. 

Αναφέρομαι βέβαια στους "Όρνιθες", την κλασική ουτοπική κωμωδία του Αριστοφάνη που παρουσιάστηκε στα Μεγάλα Διονύσια το 414 π.Χ. αποσπώντας το 2ο βραβείο. Η παράσταση του Θεάτρου Τέχνης ανέβηκε στις 29 Αυγούστου 1959 σε σκηνοθεσία φυσικά του Καρόλου Κουν και σκηνικά και κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη πάνω στην ευρηματική μετάφραση του Βασίλη Ρώτα που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από το συντηρητικό κατεστημένο της εποχής λόγω των τολμηρών αναγωγών κωμικών στοιχείων του αρχαίου κειμένου στη σύγχρονη πραγματικότητα με αιχμηρές αναφορές στο χώρο της εκκλησίας, αντιδράσεις που έφτασαν ως το ακραίο γεγονός της διακοπής της παράστασης από τον τότε υπουργό προεδρίας Κωνσταντίνο Τσάτσο! Ανάμεσα στους εξοργισμένους θεατές ήταν κι ο μετέπειτα γνωστός θεατρικός κριτικός Κώστας Γεωργουσόπουλος, δεδηλωμένος οπαδός της σχολής Ροντήρη που αντιστρατεύονταν τη δραματική αντίληψη του Καρόλου Κουν! Νεανικές επιπολαιότητες!

Πέρα από αυτά τα μίζερα και δυσάρεστα πάντως, η παράσταση, που αργότερα έτσι κι αλλιώς ξανανέβηκε, διέθετε όλα τα χαρακτηριστικά μιας μεγάλης θεατρικής δημιουργίας, αλλά κι ένα επιπλέον ακαταμάχητο προσόν: Την αριστουργηματική μουσική του Μάνου Χατζιδάκι. Ένας απίστευτος μουσικός κατακλυσμός με συναρπαστικές μελωδίες (το τραγούδι "Ω, καλή μου ξανθιά" δύσκολα μπορεί να αφήσει ασυγκίνητο οποιονδήποτε ακροατή!), χειμαρρώδεις χορευτικούς ρυθμούς, εμπνευσμένα οργανικά ιντερμέδια συμφωνικών αποχρώσεων, όλα ιδανικά εναρμονισμένα σε ένα εξαίσιο σύνολο που τολμώ να χαρακτηρίσω ως την κορυφαία στιγμή της ελληνικής μουσικής δημιουργίας του 20ου αιώνα τουλάχιστον στο επίπεδο της επίσημης δισκογραφίας! Ειδικά εκείνο το πολυσύνθετο μέρος της "Παρόδου" με την πλημμυρίδα μουσικών θεμάτων που έχουν στριμωχθεί μέσα σε μόλις επτά λεπτά, είναι μια ανυπέρβλητη στιγμή μουσικής έμπνευσης και ανάτασης που δε βρίσκω ανάλογή της σε άλλο έργο της μουσικής μας φιλολογίας.

Το έργο δισκογραφήθηκε δυο φορές σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Η πρώτη με ερμηνευτή τον Γιώργο Μούτσιο σε μορφή καντάτας κυκλοφόρησε από τη Philips, αλλά η τελική μορφή του έργου διαμορφώθηκε το 1964 με προορισμό την παρουσίασή του την επόμενη χρονιά στην Όπερα των Βερυξελλών από τα Μπαλέτα του Μορίς Μπεζάρ. 

Αυτή είναι και η επίσημη και τελική εκδοχή του έργου που πέρασε και στη δισκογραφία με ερμηνευτές τον Γιώργο Μούτσιο, τον Σπύρο Σακκά, την Ευγενία Συριώτη και την Αγγελική Ραβανοπούλου. Παίζει η Πειραματική Ορχήστρα Αθηνών υπό τη διεύθυνση του συνθέτη και συμμετέχουν η Μικτή Χορωδία του Φεστιβάλ Αθηνών που διευθύνει η Έλλη Νικολαΐδου και η Παιδική Χορωδία των Ανακτόρων που διευθύνει ο Στέφανος Βασιλειάδης. 

Μάνος Χατζιδάκις: Ματωμένος Γάμος / Παραμύθι χωρίς όνομα (1965)

Θέλω να περάσω τώρα στην παρουσίαση τριών θεατρικών δίσκων του Μάνου Χατζιδάκι που αποτελούν συγχρόνως και τρεις από τις κλασικότερες στιγμές και της προσωπικής του εργογραφίας, αλλά και της ελληνικής δισκογραφίας στο σύνολό της. Αναφέρομαι στους δίσκους "Ματωμένος Γάμος & Παραμύθι χωρίς όνομα" (1965), "Όρνιθες" (1965) και "Οδός Ονείρων" (1962). 

Οφείλω βέβαια εισαγωγικά να αναφερθώ στη συνολική προσφορά του μεγάλου συνθέτη στο πεδίο της θεατρικής μουσικής, όπου πραγματικά μεγαλούργησε, επισημαίνοντας ότι ακριβώς σ' αυτό το πεδίο ο Χατζιδάκις παραμένει ο μεγάλος "άγνωστος" της ελληνικής μουσικής, γιατί είναι ο χώρος όπου η μουσική δημιουργία είναι εξ ορισμού θνησιγενής, καθώς ουσιαστικά χάνεται μετά την ολοκλήρωση του κύκλου παραστάσεων ενός έργου, σε αντίθεση με την κινηματογραφική μουσική - όπου επίσης μεγαλούργησε ο συνθέτης - που ακόμη κι αν παραμένει δισκογραφικά ανέκδοτη, υπάρχει η δυνατότητα να ακουστεί έμμεσα μέσω της ταινίας. 

Το 1944, σε ηλικία μόλις 19 χρονών, ο συνθέτης υπέγραψε την πρώτη του σκηνική μουσική για το θεατρικό έργο του Αλέξη Σολομού "Ο τελευταίος ασπροκόρακας" που σκηνοθέτησε ο Κάρολος Κουν εγκαινιάζοντας έτσι νωρίς νωρίς τη μακροχρόνια συνεργασία του με τους δυο σπουδαίους αυτούς θεατράνθρωπους. Ακολούθησαν πάμπολλες άλλες μουσικές του συνθέτη για τη θεατρική σκηνή που συνολικά ξεπερνούν τις εβδομήντα και που δυστυχώς ελάχιστες από αυτές μας είναι γνωστές, γιατί οι περισσότερες παραμένουν ανέκδοτες, πέρα από κάποια μεμονωμένα τραγούδια που αυτονομήθηκαν και πήραν το δικό τους λαμπρό δρόμο.

Το 1948 λοιπόν ο Μάνος Χατζιδάκις κλήθηκε από τον Κάρολο Κουν να γράψει τη μουσική και τα τραγούδια για την ιστορική παράσταση του "Ματωμένου Γάμου" του κορυφαίου Ισπανού δραματουργού Federico Garcia Lorca πάνω στη μνημειώδη ελληνική απόδοση του Νίκου Γκάτσου, η οποία είχε εκδοθεί το 1945. Ο συνθέτης ανταποκρίθηκε επάξια στο κάλεσμα του σκηνοθέτη και συνέθεσε έναν αριστουργηματικό κύκλο τραγουδιών και μουσικών θεμάτων, τα οποία ερμήνευσαν στην παράσταση οι ηθοποιοί (Βάσω Μεταξά, Έλλη Λαμπέτη, Βασίλης Διαμαντόπουλος) κι έκτοτε ξεχάστηκαν και παρέμειναν στην αφάνεια για μια ολόκληρη δεκαπενταετία, ώσπου τελικά ηχογραφήθηκαν το 1965 με ερμηνευτή τον Λάκη Παππά, τον οποίο είχε ήδη γνωρίσει και εκτιμήσει φωνητικά ο συνθέτης από τη συμμετοχή του στην παράσταση της "Οδού Ονείρων" (1962).

Στο μεταξύ το 1959 ο Χατζιδάκις βρέθηκε να συνεργάζεται με τον θεατρικό συγγραφέα και σκηνοθέτη Ιάκωβο Καμπανέλλη στην παράσταση "Παραμύθι χωρίς όνομα" που ανέβηκε τον Οκτώβριο εκείνης της χρονιάς από το Νέο Θέατρο σε σκηνοθεσία Βασίλη Διαμαντόπουλου. Το έργο του Καμπανέλλη βασίστηκε στην ομώνυμη νουβέλα της Πηνελόπης Δέλτα και αποτελεί ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα του νεοελληνικού νεορεαλιστικού δράματος. Τα τραγούδια της παράστασης ερμήνευε ο Θύμιος Μιχαλόπουλος συνοδευόμενος από μια κιθάρα κι ένα σαντούρι. Κιθάρα έπαιζε ο άσημος τότε Λάκης Παππάς, μαθητής του Γεράσιμου Μηλιαρέση. Και είναι αυτός που στη συνέχεια διέσωσε τα υπέροχα αυτά τραγούδια παίζοντάς τα στους χώρους όπου εμφανιζόταν, ώσπου συναντήθηκε και πάλι με τον Μάνο Χατζιδάκι και τα ηχογράφησαν μαζί με τα τραγούδια του "Ματωμένου Γάμου" τον Οκτώβριο του 1965 για λογαριασμό της Columbia.

Μ' αυτή την παράδοξη ιστορική διασταύρωση αυτοί οι δυο θεατρικοί κύκλοι τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι ενσωματώθηκαν στον ίδιο δίσκο που αποτελεί χωρίς αμφιβολία μια κορυφαία στιγμή της ελληνικής μουσικής, ενώ συγχρόνως επέβαλε τον νέο ερμηνευτή με το ζεστό φωνητικό ηχόχρωμα ως μια σημαντική δύναμη στο πεδίο του Νέου Κύματος, στο οποίο αμέσως μετά εντάχθηκε. Και ποιος δεν έχει ψιθυρίσει με απέραντη ευδαιμονία μελωδίες, όπως: "Τώρα νυφούλα μου χρυσή", "Νανούρισμα",  "Ήταν καμάρι της αυγής", "Στην ποταμιά σωπαίνει το κανόνι", "Ο Έκτορας κι η Ανδρομάχη", "Ρίχνω τηνκαρδιά μου στο πηγάδι"; Και ποιος δεν αναρριγά ακούγοντας το θεσπέσιο οργανικό θέμα του "Χορού" από το "Παραμύθι"; 

Μάνος Χατζιδάκις: Δεκαπέντε Εσπερινοί (1964)

Εσπερινός σημαίνει ευλάβεια Ήλιου, καθώς γυρίζει ευαίσθητος μέσα στην πόλη, γεμάτος από τις αναμνήσεις των ετών, που τέλος γέρνει στο πλάι ν' αποκοιμηθεί αφήνοντας τριγύρω του ηχώ φωτός, αποκαλυπτικές διαθέσεις και μια λεπτότατη ευωδιά αγάπης. Με Δεκαπέντε Εσπερινούς συλλέγω τη σκορπισμένη ευαισθησία μου και σας την παραδίδω έτσι όπως γεννήθηκε, στ' αληθινό της βάθρο, εκεί που οι έμποροι δε θα μπορούν να της χαλάν την όψη... 

                                                                      ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ

Δεκαπέντε μελωδίες και τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι από το θέατρο και τον κινηματογράφο, από τη "Στέλλα" (1955) ως την "Οδό Ονείρων" (1962), παιγμένα σε καθαρή οργανική μορφή για κουιντέτο οργάνων που περιλαμβάνει πιάνο, δύο κιθάρες, άρπα και κοντραμπάσο, είναι το υλικό του δίσκου "Δεκαπέντε Εσπερινοί" που εκδόθηκε από την Columbia το 1964, αν και η πρώτη του κυκλοφορία φαίνεται πως έγινε στην Αμερική την ίδια χρονιά από τη Philips (Peters International).

Θεσπέσιες μελωδίες σε καθαρή μορφή, δίχως ορχηστρικά ή φωνητικά φτιασίδια, αναδεικνύουν την αστείρευτη και βαθιά μελωδική φύση του συνθέτη. Έργο οριακό για την ελληνική δισκογραφία, χωρίς καμία εμπορική σκοπιμότητα, που ωστόσο παραμένει διαχρονικά αγαπημένο και δε χάνει ούτε στο ελάχιστο τη φρεσκάδα και γοητεία του. Αποτέλεσε μάλιστα και το προφανές πρότυπο του συνθέτη Γιάννη Σπανού που λίγο αργότερα ηχογράφησε τις δικές του μελωδίες με τον ίδιο οργανικό συνδυασμό.

Ο Μάνος Χατζιδάκις, λες και ήθελε να ξορκίσει το βάρος που τον βασάνιζε από την ανεξέλεγκτη επιτυχία των "Παιδιών του Πειραιά" που του είχαν χαρίσει τρία χρόνια νωρίτερα το όσκαρ και τον έκαναν διάσημο, φρόντισε να βάλει αυτό ακριβώς το τραγούδι πρώτο πρώτο στο δίσκο διαγράφοντας αποφασιστικά τον οικείο χρωματισμό του μπουζουκιού με τα ευγενικά ηχοχρώματα του πιάνου και των εγχόρδων της νέας εκδοχής κι επαναφέροντας έτσι τη μελωδία στο βάρος που πραγματικά της αναλογούσε. Κι αν ίσως σας ξενίζει αυτό που λέω, προσπαθήστε να αποκωδικοποιήσετε τη φράση του ίδιου του συνθέτη στο παραπάνω σημείωμα "...σας την παραδίδω έτσι όπως γεννήθηκε, στ΄αληθινό της βάθρο, εκεί που οι έμποροι δε θα μπορούν να της χαλάν την όψη..."!

Τα υπόλοιπα θέματα προέρχονται κυρίως από το θέατρο, αλλά και από ανεξάρτητα τραγούδια. Από το έργο "Απόψε αυτοσχεδιάζουμε" (1961) ο συνθέτης φρόντισε να συμπεριλάβει και τα τρία τραγούδια ("Ο ταχυδρόμος πέθανε", "Το μαντολίνο", "Η πέτρα") και μάλιστα όλα μαζί στη σειρά πριν από το φινάλε με το γλυκύτατο "Τριαντάφυλλο" από το θεατρικό "Δόνα Ροζίτα" (1959) του Λόρκα.

Ο ίδιος ο συνθέτης παίζει πιάνο μ' αυτόν τον απάμιλλο και άμεσα αναγνωρίσιμο τρόπο. Δίπλα του τέσσερις εξαίσιοι μουσικοί: Οι κορυφαίοι κιθαριστές Γεράσιμος Μηλιαρέσης και Δημήτρης Φάμπας, η Αλίκη Κρίθαρη στην άρπα και ο Ανδρέας Ροδουσάκης στο κοντραμπάσο. Ένας μνημειώδης δίσκος κι ένα πολύτιμο πετράδι στο θησαυροφυλάκιο του ελληνικού τραγουδιού.

Μάνος Χατζιδάκις: Το χαμόγελο της Τζοκόντας (1965)

Μικρός πρόλογος

Μπαίνοντας στην καινούργια χρονιά κι αφήνοντας πίσω το ζοφερό και δίσεκτο 2020, νιώθεις ότι η καθημερινότητά σου χρειάζεται ξανά ένα χαμόγελο. 

Όταν έρχονται τα μαύρα σύννεφα της ζορισμένης σου ζωής που δε σου δίνουν το περιθώριο να ξεμυτίσεις πέρα από τη γειτονιά σου, κλεισμένος σε μια κάμαρα να κοιτάζεις αδιάφορα την αχνή προσωπογραφία της μητέρας σου από την άλλη διάσταση, σε ρυθμούς μονότονους σαν το ατέρμονο κοντσέρτο της γριάς βροχής που σε παρασέρνει σ' έναν αμήχανο χορό με τη σκιά σου, αλλά κι όταν τύχει να βγεις για λίγο έξω και σκέφτεσαι πάντα μην ξεχαστείς για τη βραδινή επιστροφή, γιατί καραδοκεί ο αόρατος δολοφόνος, τότε ξαφνικά βγάζεις μια δυνατή κραυγή κι ανοίγεις το μεγάλο παράθυρο να μπει ο απροσδόκητος ήλιος του Γενάρη μ' αυτό το μυστήριο χαμόγελο που σε αναστατώνει...  

Απρίλης του 1965. Νέα Υόρκη. Ο διάσημος ήδη και περιζήτητος στον καλλιτεχνικό κόσμο της Αμερικής Έλληνας συνθέτης Μάνος Χατζιδάκις βρίσκεται στο στούντιο παρέα με έναν άλλο διάσημο συνθέτη και μουσικό παραγωγό, τον σπουδαίο Quincy Jones, και μαζί επιμελούνται την ηχογράφηση ενός ορχηστρικού κύκλου τραγουδιών που θα ετοιμαστεί και θα κυκλοφορήσει την ίδια χρονιά στην Αμερική από τη δισκογραφική εταιρία Fontana. Ο τίτλος του δίσκου είναι Gioconda's Smile και περιλαμβάνει δώδεκα ορχηστρικές μελωδίες που φλερτάρουν έντονα με το πεδίο της συμφωνικής γραφής.

Φυσικά αναφέρομαι στον μυθικό δίσκο του Μάνου Χατζιδάκι "Το χαμόγελο της Τζοκόντας", όπως ονομάστηκε στην ελληνική του έκδοση την ίδια χρονιά από την Columbia, με τη διαφορά ότι η ελληνική εκδοχή είχε μονοφωνικό ήχο και το αρχικό corpus των δώδεκα κομματιών περιορίστηκε στα δέκα, καθώς αφαιρέθηκαν τα μέρη "Ο στρατιώτης" και "Οι αθλητές" κατά την επιθυμία του συνθέτη που θεώρησε (και μάλλον είχε δίκιο) ότι αυτά τα δύο μέρη δεν είχαν οργανικό δέσιμο με τα υπόλοιπα, πράγμα που είναι εμφανές και από μια απλή ακρόαση.

Από άποψη μορφολογίας θα έλεγα ότι το έργο αποτελεί μια σουίτα οργανικών θεμάτων με έντονα ποιητική διάθεση, την οποία άλλωστε υπογραμμίζει και ο συνθέτης παραθέτοντας μικρά συνοδευτικά κείμενα για κάθε μουσικό μέρος με εικόνες από μια κυριακάτικη βόλτα στις μεγάλες νεοϋορκέζικες λεωφόρους μέσα στο ανώνυμο πλήθος και στην αφόρητη μοναξιά ενός άγνωστου σε μια ξένη πόλη. Είναι εικόνες με αινιγματικά νοήματα που δημιουργούν αμέσως το συνειρμό με το αιώνιο και ανεξήγητο χαμόγελο της Τζοκόντας που ξαφνικά μορφοποιείται στο πρόσωπο μιας άγνωστης γυναίκας που χάνεται στο δρόμο...

Οι μελωδίες του συνθέτη έχουν βρει σ' αυτό το έργο την απόλυτη έκφρασή τους. Κάποιες ήταν ήδη γνωστές μέσα από φευγαλέα κινηματογραφικά θέματα, αλλά οι περισσότερες είναι πρωτότυπες, αν και ο αρχικός σχεδιασμός του έργου είχε ξεκινήσει το 1962 σε μορφή κύκλου τραγουδιών που προορίζονταν για τη Γαλλίδα τραγουδίστρια Jacqueline Daneau. Το τελικό θέμα του έργου ("Χορός με τη σκιά μου") ως κανονικό πλέον τραγούδι με στίχους του συνθέτη το επανέφερε στην επικαιρότητα το 1998 η Δήμητρα Γαλάνη μέσα από τον ομότιτλο προσωπικό της δίσκο αποκλειστικά με τραγούδια του Χατζιδάκι.

Η ενορχήστρωση του έργου, περίτεχνη και λεπτοδουλεμένη, κινείται μεταξύ ποπ και συμφωνικής γραμμής, με έντονη την παρουσία κλασικών οργάνων, όπως το τσέμπαλο, τα έγχορδα και το μαντολίνο. Ορισμένα μέρη, πρωτίστως το, κατά τη γνώμη μου, κορυφαίο όλων "Κοντσέρτο", έχουν ένα αδρό μπαρόκ χρωματισμό, στοιχείο που χαρακτήριζε τον συνθέτη και σε άλλα "αμερικανικά" έργα του, όπως το υπέροχο "Noble Dame" από το "Reflections". 

2021! Καλή χρονιά σε όλους!