Γιώργος Νικητόπουλος, Μίλτος Σαχτούρης: Τα δώρα (2022)

Αν και οι μελοποιήσεις της δυσπροσάρμοστης στα συμβατικά προσωδιακά πλαίσια ποίησης του Μίλτου Σαχτούρη (1919-2005) είναι εκ των πραγμάτων λιγοστές μέσα στον πλούσιο κατάλογο της μελοποιημένης ποίησης και περιορίζονται σε σποραδικές απόπειρες διάσπαρτες σε διάφορους δίσκους πολλών δημιουργών (Μάνος Χατζιδάκις, Νίκος Κυπουργός, Γιάννης Σπανός, Σταύρος Κουγιουμτζής, Κυριάκος Σφέτσας, Angelique Ionatos, Νίκος Ξυδάκης, Μάρω Βουμβάκη και κυρίως Μιχάλης Σιγανίδης), αίφνης στην πολύ πρόσφατη εποχή και συγκεκριμένα μέσα στο 2022 είχαμε μαζεμένες δύο ολοκληρωμένες μουσικές εργασίες αποκλειστικά βασισμένες σε ποίηση δική του, τις μοναδικές άλλωστε στη μέχρι τώρα δισκογραφία. Η πρώτη κατά σειρά με τίτλο «Πασιφάη» ανήκει στην πιανίστρια και συνθέτρια Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, κόρη της αείμνηστης διευθύντριας της περίφημης Χορωδίας Τρικάλων. 

Την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε και το άλμπουμ «Τα δώρα» με τη συνθετική υπογραφή του Γιώργου Νικητόπουλου που αποτελεί και τη δεύτερη μόλις δισκογραφική του κατάθεση για λογαριασμό των εκδόσεων Μετρονόμος μετά το άλμπουμ «Κάτι από σένα» που είχε κυκλοφορήσει το 2017. Πρόκειται για ένα ενδιαφέροντα κύκλο τραγουδιών ανάμικτων με απαγγελίες μαζί με ένα οργανικό θέμα που μοιράζει άτυπα το δίσκο σε δυο μικρές ενότητες. Από μουσικής άποψης τα τραγούδια κινούνται σε ένα πεδίο «έντεχνης» μελοποιίας με φευγαλέες αναφορές στην παράδοση και έντονη χρήση πνευστών οργάνων στην ενορχήστρωσή τους που επιμελήθηκε ο συνθέτης μαζί με τον Νεοκλή Νεοφυτίδη. Εκτός από πιάνο (που παίζει ο ενορχηστρωτής), λαούτο και κρουστά, όλα τα υπόλοιπα όργανα της ορχήστρας είναι πνευστά (ξύλινα ή χάλκινα), όπως: Κλαρινέτο, σαξόφωνο, τρομπέτα, κόρνο, τρομπόνι και τούμπα. Η μελοποιία ακολουθεί εμφανώς τον ποιητικό ρυθμό κι έτσι δεν μπορούμε να βρούμε «κανονικά» τραγούδια με διακριτό στίγμα ύφους. Τα επιλεγμένα ποιήματα προέρχονται από τη συγκεντρωτική έκδοση Ποιήματα Άπαντα (Κέδρος, 2007), κυρίως από την πρώιμη ποιητική συλλογή «Παραλογαίς» (1948). 

Η παρουσία πάντως αξιόλογων ερμηνευτών συμβάλλει στην καλή τελική εντύπωση που αφήνει η ακρόαση του υλικού. Απαγγέλλει ο ηθοποιός Χρήστος Στεργιόγλου. Τραγουδούν τρεις ερμηνεύτριες της νέας γενιάς, η Ηρώ Σαΐα, η Αγγελική Τουμπανάκη και η Παυλίνα Κουτσή. Ο συνθέτης σημειώνει σχετικά: «Τρεις γυναίκες για το φως, το σκοτάδι, την αλήθεια, το χώμα και το νερό στην ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη. Πίσω από κάθε τοίχο. Νερό. Καθαρό. Μες στις καρδιές». Στα φωνητικά συμμετέχουν επίσης ο συνθέτης και ο Νεοκλής Νεοφυτίδης.

Μιχάλης Σιγανίδης, Μίλτος Σαχτούρης: Οι άλλοι (2009)

Ο ελεύθερος στίχος της ποιητικής γραφής του Μίλτου Σαχτούρη (1919-2005) δεν ευνοεί την εύκολη μελοποιία και γιαυτό ο ποιητής δεν ανήκει στην κατηγορία των ομοτέχνων του που γνώρισαν την εύνοια των μουσικών, αλλά δεν απουσιάζει κιόλας από τη δισκογραφία της μελοποιημένης ποίησης. Πρώτος ο Μάνος Χατζιδάκις προσέγγισε μουσικά τον ποιητή με τα «Δύο ναυτικά τραγούδια» («Ο βαρκάρης των κεραυνών», «Ένας ναύτης στο φεγγάρι»), έργο 2, γραμμένο το 1947. Πολλά χρόνια αργότερα ο μαθητής του μεγάλου συνθέτη Νίκος Κυπουργός μας έδωσε το πρωτόλειο τραγουδάκι «Ο τρελός λαγός» (1970), για να πάρει τη σκυτάλη το 1975 ο Γιάννης Σπανός εντάσσοντας στην «Τρίτη Ανθολογία» του το τραγούδι «Στρατιώτης ποιητής» και το 1982 ο Σταύρος Κουγιουμτζής με το υπέροχο «Ο ναύτης» (ίδιο με το ένα από τα ποιήματα που μελοποίησε και ο Χατζιδάκις) από το άλμπουμ «Μικραίνει ο κόσμος».

Ωστόσο υπάρχει ένας νεότερος συνθέτης που σχεδόν ταυτίστηκε με τον ποιητή, αφού δημιούργησε ακόμη και μουσικό σχήμα με το όνομά του (Φίλοι του Μίλτου Σαχτούρη). Είναι ο Μιχάλης Σιγανίδης, εξαίρετος κοντραμπασίστας που εντάσσεται στην άτυπη Σχολή της Θεσσαλονίκης, καθώς ξεκίνησε ως μέλος του συγκροτήματος Χειμερινοί Κολυμβητές, ενώ κατά καιρούς συνέπραξε και με πολλά άλλα σχήματα, όπως οι Primavera en Salonico (μαζί με τη Σαβίνα Γιαννάτου), Χάνομαι Γιατί Ρεμβάζω και Συγκρότημα Λαμπράκη. Συμπορεύεται επίσης επί χρόνια με άλλους εκλεκτούς μουσικούς, όπως ο Κώστας Βόμβολος και ο Φλώρος Φλωρίδης κυρίως σε τζαζ μουσικές παραγωγές και μαζί τους μας έδωσε και τις δύο πρώτες οργανικές τζαζ δουλειές του με τίτλο «Krok Trio» (1987-1988), ενώ το 1988 παρουσίασε τον πρώτο κύκλο τραγουδιών του με τίτλο «Μκρός αδελφός». Στη συνέχεια η προσωπική του δισκογραφία μοιάζει να συμπορεύεται σχεδόν αποκλειστικά με την ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη, του οποίου ποιήματα βρίσκουμε στις δουλειές: «Το πρωί και το βράδυ» (1990), «Το τρένο φάντασμα φίλος» (1995), «Τρία τραγούδια» (1996), «Μικρές αγγελίες» (1999), «Κύριε-Καφενείο» (2008).

Ως επιστέγασμα λοιπόν όλης αυτής της ενδιαφέρουσας συνοδοιπορίας το 2009 εκδόθηκε το άλμπουμ «Μιχάλης Σιγανίδης και Φίλοι Μίλτου Σαχτούρη: Οι άλλοι» που αποτελεί μια συγκεντρωτική έκδοση ζωντανών ηχογραφήσεων του Μιχάλη Σιγανίδη με το σχήμα Φίλοι του Μίλτου Σαχτούρη (αυτοί είναι «Οι άλλοι» του τίτλου) στη μουσική σκηνή Αυλαία κατά το τριήμερο 28-30 Απριλίου 2009. Ουσιαστικά πρόκειται για μια αναδρομή στη συνολική μουσική διαδρομή του καλλιτέχνη με ποικίλες συνεργασίες και πάντα με έντονη την παρουσία του Μίλτου Σαχτούρη, εδώ με πέντε συνολικά ποιήματα και με τη φωνή του ίδιου του ποιητή να κάνει ένα μικρό πέρασμα. Αυτοσχεδιαστικοί ρυθμοί και τζαζ χρώματα, ακόμη και λόγιες αναφορές (π.χ. ένα μεταφρασμένο lied του Schubert) σε μια σειρά πεζοτράγουδων που, πέρα από την ποίηση του Σαχτούρη, έχουν στίχους του συνθέτη ανάμικτους με αναγνώσεις Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και Λέοντα Κουκούλα, μαζί με αναφορές στον Βασίλη Τσιτσάνη («Μην απελπίζεσαι») και τον Τάκη Μουσαφίρη («Και μόνο που με κοιτάς λιώνω»)! Τα φωνητικά μέρη αποδίδουν, εκτός από τον συνθέτη, και οι: Αλκίνοος Ιωαννίδης, Λίνος Ιωαννίδης, Σαβίνα Γιαννάτου, Θοδωρής Ρέλλος και Victoria Velikova. Πιάνο παίζει ο Αντώνης Ασινέγκος.

Ο Μίλτος Σαχτούρης διαβάζει Σαχτούρη (1977)

Σαν σήμερα, στις 29 Μαρτίου 2005, έφυγε από τη ζωή ο σπουδαίος ποιητής Μίλτος Σαχτούρης (1919-2005), κορυφαίος εκπρόσωπος της μεταπολεμικής ποιητικής γενιάς με στιβαρό έργο που κινείται στο πεδίο του υπερρεαλισμού και του συμβολισμού. Γεννήθηκε στην Αθήνα, αλλά η καταγωγή του ήταν από την Ύδρα, ενώ το οικογενειακό γενεαλογικό του δέντρο ανατρέχει μέχρι τα χρόνια της Επανάστασης του 1821, αφού προπάππος του ήταν ο Υδραίος ναύαρχος Γεώργιος Σαχτούρης. 

Με πρώτο μέντορά του τον ποιητή και ζωγράφο Νίκο Εγγονόπουλος ο Σαχτούρης έκανε την εμφάνισή του στα γράμματα στο τέλος του πολέμου με την πρωτόλεια ποιητική συλλογή «Η λησμονημένη», για να ακολουθήσει το 1948 η συλλογή «Παραλογαίς» που τον καθιέρωσε ως αξιοπρόσεκτη νέα φωνή στα λογοτεχνικά μας πράγματα. Έκτοτε είχε συνεχή παρουσία με αλλεπάλληλες ποιητικές συλλογές, συνολικά δεκατέσσερις, ως τα τέλη της δεκαετίας του '90, ενώ ο εκδοτικός οίκος Κέδρος έκανε κατά καιρούς διάφορες συγκεντρωτικές εκδόσεις με πιο ολοκληρωμένη την έκδοση του 2007 με τίτλο «Ποιήματα Άπαντα» (1945-1998).

Το 1977 η δισκογραφική εταιρεία Lyra στο πλαίσιο της σειράς Ελληνικά Ποιήματα υπό την ετικέτα Διόνυσος εξέδωσε ένα άλμπουμ αφιερωμένο στον Μίλτο Σαχτούρη με μια ανθολογία από το σύνολο του ποιητικού του έργου της περιόδου 1948-1971 με τίτλο «Ο Μίλτος Σαχτούρης διαβάζει Σαχτούρη». Έχουν ανθολογηθεί λοιπόν ποιήματα από τις ποιητικές συλλογές: «Παραλογαίς» (1948), «Με το πρόσωπο στον τοίχο» (1952), «Όταν σας μιλώ» (1956), «Τα φάσματα» ή «Η χαρά στον άλλο δρόμο» (1958), «Ο περίπατος» (1960), «Τα στίγματα» (1962), «Σφραγίδα» ή «Η όγδοη σελήνη» (1964) και «Το σκεύος» (1971). Τα ποιήματα απαγγέλλει με καθηλωτική εκφραστική ακρίβεια ο ίδιος ο ποιητής.

Μαρινέλλα: Τα ωραιότερα τραγούδια μου (1974)

Έφυγε χθες από τη ζωή μια μεγάλη κυρία του ελληνικού τραγουδιού, η Κυριακή Παπαδοπούλου, η αγαπημένη και εμβληματική ερμηνεύτρια Μαρινέλλα, δύο περίπου μήνες πριν συμπληρώσει τα 88 της χρόνια αφήνοντας πίσω της μια βαριά παρακαταθήκη αξεπέραστων ερμηνειών από μια τεράστια καριέρα έξι περίπου δεκαετιών, από το 1956 που πρωτοανέβηκε στο πάλκο. 

Γεννήθηκε στις 19 Μαΐου 1938 στη Θεσσαλονίκη και από το 1957 συνέδεσε στενά την καριέρα της με τον Στέλιο Καζαντζίδη, μετέπειτα σύζυγό της (1964-1966), δίπλα στον οποίο πορεύτηκε επί μία περίπου δεκαετία περιορίζοντας πάντως την παρουσία της στο ρόλο της δεύτερης φωνής για πολλά χρόνια κι έτσι τη βρίσκουμε στις πρώτες δισκογραφικές της καταθέσεις ως τα μέσα της δεκαετίας του '60 είτε στο καθαρώς λαϊκό ρεπερτόριο του ηχογραφούσε ο Καζαντζίδης, είτε και στις ιστορικές συνεργασίες τους με τον Μίκη Θεοδωράκη (στην πρώτη «Πολιτεία») και τον Μάνο Χατζιδάκι. Μικρές σποραδικές «παρασπονδίες» από το δευτερεύοντα αυτό ρόλο είχαμε στις πρώτες δουλειές του Χρήστου Λεοντή («Καταχνιά», 1964, «Ανάσταση ονείρων», 1966), καθώς και σε κάποια σκόρπια 45άρια με τραγούδια του Απόστολου Καλδάρα και του Μπάμπη Μπακάλη, όταν της δόθηκε η ευκαιρία να ερμηνεύσει κάποια τραγούδια ως πρώτη φωνή. 

Η οριακή στιγμή της καριέρας της ήρθε μετά το χωρισμό της από τον Καζαντζίδη (1966), όταν πια μπόρεσε ελεύθερα να χτίσει τη μεγαλειώδη προσωπική της διαδρομή ως η κυρίαρχη γυναικεία φωνή του ελαφρολαϊκού ρεπερτορίου με πρώτο μεγάλο σταθμό το άλμπουμ «Σταλιά σταλιά» (1968) που περιείχε τις πρώτες κοσμαγάπητες επιτυχίες της με συνθέσεις του Γιώργου Ζαμπέτα, του Μίμη Πλέσσα, του Γιώργου Κατσαρού και του Νάκη Πετρίδη. Παράλληλα οι ζωντανές της εμφανίσεις στα μεγάλα νυχτερινά κέντρα της εποχής γνώριζαν μεγάλη απήχηση στο κοινό και διαμόρφωσαν μια προσωπική εικόνα μεγάλης ντίβας με ακαταμάχητη σκηνική λάμψη. Ακολούθησαν αλυσιδωτές ηχογραφήσεις δίσκων που γνώριζαν ευρύτατη επιτυχία με τραγούδια των συνθετών που προαναφέραμε, αλλά και πολλών άλλων, όπως ο Γιάννης Σπανός, ο Άκης Πάνου, ο Γιώργος Χατζηνάσιος και ο Τόλης Βοσκόπουλος που υπήρξε και ο δεύτερος σύζυγός της (1973-1981). Η κορύφωση της καριέρας της πάντως ήρθε το 1976 μέσα από την απροσδόκητη για το κοινό συνάντησή της με τον Κώστα Χατζή που απέφερε το περίφημο «Ρεσιτάλ», έναν από τους εμπορικότερους δίσκους στην ιστορία της ελληνικής δισκογραφίας. Με τους ίδιους ρυθμούς συνέχισε τη λαμπρή της πορεία και μετά τη δεκαετία του '80 συνεργαζόμενη και με νεότερους συνθέτες, όπως ο Τάκης Μουσαφίρης, ο Βασίλης Δημητρίου, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Αλέξης Παπαδημητρίου, ο Αντώνης Στεφανίδης, ο Στέφανος Κορκολής, ο Σταμάτης Κραουνάκης και πολλοί άλλοι.

Το 1974 η δισκογραφική εταιρεία Philips, όπου η Μαρινέλλα ηχογραφούσε σχεδόν αποκλειστικά τα τραγούδια της, εξέδωσε ένα μικρό αφιερωματικό άλμπουμ για την ερμηνεύτρια με τον τυπικό τίτλο «Τα ωραιότερα τραγούδια μου». Περιλαμβάνει δεκατέσσερα επιλεγμένα τραγούδια που καλύπτουν την περίοδο 1967-1973, το διάστημα δηλαδή της καθιέρωσής της ως πρώτου ονόματος του ελληνικού πενταγράμμου. Από τρία τραγούδια υπογράφουν οι συνθέτες Γιώργος Ζαμπέτας, Γιώργος Κατσαρός και Γιώργος Χατζηνάσιος, από δύο ο Μίμης Πλέσσας και ο Νάκης Πετρίδης κι ένα τραγούδι ο Άκης Πάνου. Στίχους έγραψαν μεταξύ άλλων ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, ο Δημήτρης Χριστοδούλου, ο Πυθαγόρας, ο Διονύσης Τζεφρώνης και η Σέβη Τηλιακού. Τα περισσότερα τραγούδια του άλμπουμ είναι πασίγνωστα και πολυτραγουδισμένα, όπως: «Σταλιά σταλιά», «Τι να φταίει», «Άνοιξε πέτρα», «Απόψε σε θέλω», «Όταν σημάνει εσπερινός», «Πάλι θα κλάψω», «Πυρετός», «Πίσω από τις καλαμιές», «Συμβιβαζόμαστε».

Ανδρέας Κάλβος: Έκδοση «Καθημερινής» (2014)

Κλείνοντας αυτό τον αφιερωματικό κύκλο στους ποιητές του Μεγάλου Αγώνα δε θα μπορούσαμε να παραλείψουμε έναν ακόμη κορυφαίο εκπρόσωπο της Επτανησιακής Σχολής, συντοπίτη και σχεδόν συνομήλικο του εθνικού μας ποιητή, έναν εμβληματικό δημιουργό που το μικρό σε όγκο ποιητικό του έργο το αφιέρωσε εξολοκλήρου στην Επανάσταση του 1821 και στην ασίγαστη νοσταλγία του για την αγαπημένη του πατρίδα ζώντας ο ίδιος το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του σε ξένους τόπους, όπως η Ιταλία, η Ελβετία, η Γαλλία και η Αγγλία, όπου άλλωστε και πέθανε.

Ο λόγος φυσικά για τον ζακυνθινό ποιητή Ανδρέα Κάλβο (1792-1869), ο οποίος ξεκίνησε την ενασχόλησή του με το λόγο συνθέτοντας κάποια πρωτόλεια ιταλικά ποιήματα, μεταξύ των οποίων κι έναν ύμνο για τον Ναπολέοντα που ωστόσο αργότερα αποκήρυξε θυμίζοντας την αντίστοιχη ενέργεια του Μπετόβεν με τη σύνθεση της «Ηρωικής Συμφωνίας» που αρχικά ήταν αφιερωμένη στον Ναπολέοντα, πριν αυτός εκδηλώσει τις δικτατορικές ηγεμονικές του διαθέσεις διαψεύδοντας τα οράματα της Γαλλικής Επανάστασης. Το ελληνικό έργο του Κάλβου αριθμεί μόλις είκοσι επίσημα ποιήματα («Ωδές») που συγκροτούν ένα corpus δομημένο σε δύο διαδοχικές ποιητικές συλλογές των δέκα ποιημάτων η καθεμιά με τίτλους Η Λύρα (Γενεύη, 1824) και Λυρικά (Παρίσι, 1826). Πρόκειται για ποιήματα πύρινου πατριωτικού τόνου εμπνευσμένα από τον απελευθερωτικό αγώνα των συμπατριωτών του και γραμμένα την εποχή που η Επανάσταση βρισκόταν εν εξελίξει.

Στο πλαίσιο της εξαιρετικής σειράς Έλληνες Ποιητές που προσέφερε το 2014 η εφημερίδα Καθημερινή εκδόθηκε και ο αφιερωματικός τόμος για τον Ανδρέα Κάλβο σε μορφή βιβλίου 120 περίπου σελίδων που περιλαμβάνει μιαν άκρως εμπεριστατωμένη εργοβιογραφία και ανθολογία του ποιητή υπογεγραμμένη από τον Ευριπίδη Γαραντούδη, καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ο τόμος συνοδεύεται και από ένθετο ψηφιακό δίσκο με αναγνώσεις ποιημάτων του Κάλβου. Περιλαμβάνονται συνολικά οκτώ ποιήματα («Ο φιλόπατρις», «Εις θάνατον», «Εις τον Ιερόν Λόχον», «Τα ηφαίστεια», «Εις Σάμον», «Εις Σούλι», «Πρόλογος», «Ο ωκεανός»). Τα έξι πρώτα ποιήματα απαγγέλλει με πολύ εκφραστικό τόνο ο καλός ηθοποιός Δημήτρης Καταλειφός, ενώ τα άλλα δύο ο καθηγητής Ευριπίδης Γαραντούδης.

Διονύσιος Σολωμός: Έκδοση «Καθημερινής» (2014)

Θα επικεντρώσουμε τη σημερινή μας παρουσίαση αποκλειστικά στον εθνικό μας ποιητή και δημιουργό του Εθνικού Ύμνου της πατρίδας μας, τον Διονύσιο Σολωμό (1798-1857) που μας κληροδότησε αθάνατα μνημεία λόγου, όπως οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», η «Γυναίκα της Ζάκυθος» και ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν», έναν ποιητή πάντως που ανατράφηκε με ιταλική κυρίως παιδεία και κατείχε την ιταλική ως μητρική του γλώσσα συνηθίζοντας μάλιστα πολλά ποιήματά του να τα συνθέτει πρώτα σ' αυτή τη γλώσσα και στη συνέχεια να τα μεταγλωττίζει ο ίδιος στα ελληνικά!

Το 2014 η εφημερίδα Καθημερινή προσέφερε στους αναγνώστες της μια μεγάλη ποιητική σειρά με γενικό τίτλο Έλληνες Ποιητές αφιερωμένη στους κορυφαίους δημιουργούς του ποιητικού λόγου από την εποχή του Κάλβου και του Σολωμού ως τη Μεταπολεμική Γενιά του Μανώλη Αναγνωστάκη και του Τάσου Λειβαδίτη. Στο πλαίσιο λοιπόν της εξαίρετης αυτής σειράς διανεμήθηκε και ένα αφιέρωμα στον Διονύσιο Σολωμό σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου (140 σελίδων) με ένθετο ψηφιακό δίσκο. Την επιμέλεια των κειμένων και την ανθολόγηση των ποιημάτων του Διονυσίου Σολωμού έκανε ο δημοσιογράφος Μιχάλης Ν. Κατσιγέρας (1946-2018), ο γνωστός «Φιλίστωρ» της εφημερίδας, συγγράφοντας για την έκδοση μιαν άκρως ενδιαφέρουσα και εκτενή εισαγωγή για το βίο και το έργο του μεγάλου μας ποιητή.

Ο ένθετος ψηφιακός δίσκος μας χαρίζει μερικές μελοποιημένες στιγμές από την ποίηση του Σολωμού διαχρονικού χαρακτήρα, αφού διατρέχουν σχεδόν δύο αιώνες μουσικής από τον 19ο αιώνα και δώθε, κυρίως με Επτανήσιους συνθέτες, δηλαδή τους Ζακυνθινούς Παύλο Καρρέρ (1829-1896), Γεώργιο Δελλαπόρτα (1867-1919), Ιωάννη Τσακασιάνο (1853-1908), Σπύρο Καψάσκη (1909-1967) και Τίμο Αρβανιτάκη (γενν. 1947), τον Κερκυραίο Νικόλαο Μάντζαρο (1795-1896), αλλά και άλλους λόγιους συνθέτες μας, όπως ο Θεόδωρος Σπάθης (1883-1943) και Θεόδωρος Καζάσογλου (1908-1984). Λόγιες μελωδίες, αλλά και ζακυνθινές σερενάτες ηχογραφημένες σε διαφορετικούς χρόνους συνιστούν το σώμα του μουσικού αυτού απανθίσματος. Τραγουδούν διάφοροι λυρικοί ερμηνευτές, όπως ο διάσημος βαρύτονος Κώστας Πασχάλης, η μεσόφωνος Κική Μορφονιού και ο τενόρος Σταύρος Μπερής. Συμμετέχει επίσης ως αφηγητής στον κατά Καζάσογλου «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» ο μεγάλος ηθοποιός Δημήτρης Μυράτ. Μαζί τους η ιστορική Χορωδία και Μαντολινάτα του Σπύρου Καψάσκη και το σύγχρονο μουσικό σύνολο Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος.

Ρήγας Φεραίος, Διονύσιος Σολωμός: Εις μνήμην (1999)

Άλλη μια δισκογραφική «συνάντηση» του Ρήγα με τον Σολωμό μας προσφέρει μια έκδοση της Lyra σε παραγωγή του Τρίτου Προγράμματος της ΕΡΤ με τίτλο «Ρήγας-Σολωμός: Εις μνήμην» που κυκλοφόρησε το 1999 με αφορμή τη επέτειο των 200 χρόνων από το θάνατο του Ρήγα Φεραίου ή Βελεστινλή (1757-1798) και τη γέννηση του Διονυσίου Σολωμού (1798-1857), η οποία ήρθε ως συνέχεια της έκδοσης ειδικού επετειακού βιβλίου με τον ίδιο τίτλο μέσα στο 1998.

Ο δίσκος αποτελεί καταγραφή ηχογραφημένου μουσικοποιητικού δρώμενου, που παρουσιάστηκε την Παρασκευή 29 Μαΐου 1998 στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού ενταγμένο σε ένα ευρύτερο πλαίσιο εορταστικών εκδηλώσεων γα τα 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα και από τη γέννηση του Σολωμού. Η παράσταση αυτή αποτελούσε έναν ισορροπημένο συνδυασμό λόγου (επικεντρωμένου στον αγώνα για την ελευθερία) και μουσικής (δημώδους και έντεχνης). Τη μουσική υπογράφουν σημαντικοί λόγιοι συνθέτες μας, όπως ο Αντώνιος Σιγάλας, ο Νικόλαος Μάντζαρος, ο Σπυρίδων Ξύνδας, ο Παύλος Καρρέρ και οι νεότεροι Δημήτρης Λάγιος και Γιώργος Τσαγκάρης.

Το πλούσιο αυτό υλικό απέδωσαν οι λυρικοί τραγουδιστές Μάρθα Αράπη (υψίφωνος), Διονύσης Τρούσσας (βαρύτονος) και Ελένη Λιώνα (μεσόφωνος), καθώς και η παραδοσιακή ερμηνεύτρια Κατερίνα Παπαδοπούλου και οι ηθοποιοί Κάτια Δανδουλάκη, Εύα Κοταμανίδου, Γιάννης Φέρτης και Μηνάς Χατζησάββας, ενώ συνέπραξαν η Δημοτική Συμφωνική Ορχήστρα Αθηνών υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Τσαγκάρη, η Ανδρική Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπέρη, το Παραδοσιακό Σύνολο Αρχείου Ελληνικής Μουσικής, η Παιδική Χορωδία του Τρίτου Προγράμματος και το φωνητικό σύνολο Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος. Στο πιάνο ο Φρίξος Δ. Μόρτζος.  Μέρος του υλικού περιέχεται και στο δίσκο «Ρήγας-Σολωμός: 200 Χρόνια» που παρουσιάσαμε χθες.

Ρήγας Βελεστινλής, Διονύσιος Σολωμός: 200 Χρόνια (1998)

Το 1998 ήταν ένα επετειακό έτος αφιερωμένο σε δυο μεγάλες μορφές του ελληνισμού που υπηρέτησαν την πατριωτική ιδέα μέσα από το ποιητικό τους έργο. Τη χρονιά λοιπόν εκείνη συμπληρώθηκαν 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα Βελεστινλή (1757-1798) και τη γέννηση του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού (1798-1857). Είναι χαρακτηριστικό ότι το άθροισμα του βίου αυτών των δύο εμβληματικών μορφών, από τη γέννηση του Ρήγα (1757) ως το θάνατο του Σολωμού (1857) μας δίνει έναν πλήρη αιώνα ζωής, λες και έγινε μια μεταφυσική μετακένωση της επαναστατικής γραφής του πρώτου στον ποιητή των «Ελεύθερων πολιορκημένων» κατά τη στιγμιαία «συνάντησή» τους σ' αυτόν τον κόσμο! Πάντως η επέτειος των 200 χρόνων τιμήθηκε γενναιόδωρα από την ελληνική δισκογραφία, καθώς εκείνη τη χρονιά (ή την αμέσως επόμενη) κυκλοφόρησαν πάμπολλες αφιερωματικές εκδόσεις βασισμένες στον ποιητικό και μελοποιημένο λόγο των δύο αυτών μορφών, όπως το σημαντικό άλμπουμ «Καντάτα Ελευθερίας» του Χρήστου Λεοντή ή ο «Θούριος» του Ρήγα που είδαμε μόλις χθες. Κι ακριβώς στην ίδια γραμμή θα συνεχίσουμε και σήμερα παρουσιάζοντας κατά σειρά δύο ακόμη ανάλογου περιεχομένου επετειακές εκδόσεις.

Η πρώτη έχει ακριβώς αυτόν τον τίτλο: «Ρήγας Φεραίος - Διονύσιος Σολωμός: 200 Χρόνια», με την επισήμανση ότι ο χρονικός προσδιορισμός των 200 χρόνων αναφέρεται στο θάνατο του Ρήγα και στη γέννηση του Σολωμού που συνέβησαν την ίδια χρονιά. Πρόκειται για ένα ψηφιακό άλμπουμ εξαιρετικού ενδιαφέροντος ως προς το περιεχόμενο και ιδιαίτερα επιμελημένο ως προς την παραγωγή του που εκδόθηκε από την Εμπορική Τράπεζα το 1998 και είναι μοιρασμένο δε δύο ενότητες αντίστοιχες με τους δύο ποιητές. Η ενότητα του Ρήγα αναπτύσσεται σε πέντε μέρη που καλύπτουν αποσπασματικά τα γνωστότερα επαναστατικά του ποιήματα, όπως ο «Θούριος» που αποδίδεται με βάση τη μουσική καταγραφή του συνθέτη Ιωάννη Δ. Μαργαζιώτη, ο «Πατριωτικός ύμνος» (ή «Όλα τα έθνη πολεμούν»), το «Δεύτε παίδες των Ελλήνων» τραγουδισμένο πάνω στη μελωδία της «Μασσαλιώτιδας», το «Τι καρτερείτε φίλοι κι αδελφοί» (το ποίημα αυτό από κάποιους αποδίδεται στον Στέφανο Κανέλλο) με μουσική του Ελβετού συνθέτη Hans Georg Nagely (1773-1836) και το «Ο καιρός αδελφοί της Ελευθερίας φτάνει» που αποδίδεται και στον ιστορικό (και πρωθυπουργό) Σπυρίδωνα Τρικούπη.

Πιο εκτενής είναι η αφιερωματική ενότητα στον Διονύσιο Σολωμό που περιλαμβάνει δεκαπέντε συνολικά μέρη, από τα οποία τα ένδεκα καλύπτουν τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» μελοποιημένο από τον Κερκυραίο συνθέτη Νικόλαο Μάντζαρο (1795-1872). Περιλαμβάνεται επίσης μια μελοποιημένη από άγνωστο δημιουργό απόδοση του ελεγειακού ποιήματος «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη», καθώς επίσης και όμορφες μελοποιήσεις μερικών άλλων ποιημάτων του Σολωμού μη επαναστατικού περιεχομένου, όπως η πολυτραγουδισμένη «Ξανθούλα» (εδώ με μουσική αγνώστου δημιουργού), η «Φαρμακωμένη» σε μουσική του Ζακυνθινού συνθέτη  Παύλου Καρρέρ (1829-1896) και «Η Αυγούλα πού να 'ναι» σε μουσική του επίσης Κερκυραίου συνθέτη Σπυρίδωνος Ξύνδα (1812/14-1896).

Όλα τα έργα ερμηνεύονται από τη Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπέρη. Στο πιάνο συνοδεύει ο Φρίξος-Διονύσης Μόρτζος, ενώ τα σόλο φωνητικά μέρη αποδίδουν οι Στέλιος Ζαμπετάκης, Ανδρέας Κουρκούτης και Νίκος Μαυροειδής. Η έκδοση είναι ιδιαίτερα επιμελημένη με πλούσιο πληροφοριακό υλικό που επιμελήθηκε ο Γιώργος Κωνστάντζος (1950-2023), διδάκτωρ του Ιονίου Πανεπιστημίου και ιδρυτικό μέλος του συλλόγου Αρχείο Ελληνικής Μουσικής. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε το υπερσύγχρονο ηχογραφικό κέντρο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.

Ρήγας Βελεστινλής: Θούριος (1998)

Το πρόσφατο αφιέρωμά μας στο «Άξιον Εστί», συνδυασμένο μάλιστα και με τα εμβληματικά έργα «Πνευματικό Εμβατήριο» και «Ρωμιοσύνη» του Μίκη Θεοδωράκη, θα μπορούσε να εκληφθεί και ως τιμητικό προανάκρουσμα για την επέτειο της 25ης Μαρτίου και του μεγάλου ξεσηκωμού του 1821 που οδήγησε στη γέννηση του νεότερου ελληνικού κράτους.

Απολύτως φυσιολογικά λοιπόν μπορούμε να περάσουμε τώρα σε δυο μεγάλες πνευματικές μορφές που έχουν συνδέσει το έργο τους με την εθνική παλιγγενεσία, μία προεπαναστατική και μία σύγχρονη της Επανάστασης. Στην πρώτη περίπτωση ανήκει ο Ρήγας Βελεστινλής και στη δεύτερη ο Διονύσιος Σολωμός. Δίνουμε λοιπόν το προβάδισμα στον Ρήγα για ιστορικούς λόγους, αφού ανήκει στη φωτισμένη εκείνη γενιά λογίων του έθνους που αφιέρωσαν τη ζωή και το έργο τους στην πνευματική αφύπνιση των ραγιάδων χτίζοντας έτσι την ελληνική εκδοχή του «διαφωτισμού» που είχε λάμψει στο ευρωπαϊκό στερέωμα καθ' όλη τη διάρκεια του 18ου αιώνα.

Ο Ρήγας Βελεστινλής ή  Φεραίος (1757-1798) αποτελεί - μαζί με τον Αδαμάντιο Κοραή - τη σημαντικότερη προδρομική μορφή της Επανάστασης του 1821. Έζησε έναν περιπετειώδη βίο μετακινούμενος ασταμάτητα από τη γενέτειρά του, το Βελεστίνο του Βόλου, στη Ζαγορά, στα Αμπελάκια, στο Λιτόχωρο, στο Άγιο Όρος και κατόπιν στην Κωνσταντινούπολη, στο Βουκουρέστι, στη Βιέννη, στην Τεργέστη και τελικά στο Βελιγράδι, όπου και βρήκε μαρτυρικό θάνατο με απαγχονισμό. Το έργο του στο μεγαλύτερο μέρος του έχει οραματικό χαρακτήρα και διαπνέεται από τις ιδέες του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης. Ξεχωριστή θέση στο έργο αυτό κατέχει ο περίφημος «Θούριος», ένα μακροσκελές επικό ποίημα με πατριωτικό και επαναστατικό περιεχόμενο  που γράφτηκε το 1797 και διαδόθηκε αστραπιαία από στόμα σε στόμα σε όλο τον σκλαβωμένο ελληνισμό, ενώ η συνοδευτική του μελωδία, γραμμένη από άγνωστο δημιουργό, πέρασε στο θησαυροφυλάκιο της παραδοσιακής μας κληρονομιάς τραγουδισμένη με παραλλαγές σε όλες της γωνιές του ελληνισμού.

Η έκδοση του «Θουρίου» από την Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης "Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα" κυκλοφόρησε το 1998 ως επετειακό αφιέρωμα για τα 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα και φέρει την υπογραφή του Πρωτοπρεσβύτερου π. Χρήστου Δ. Κυριακόπουλου, ο οποίος επωμίστηκε τη μουσική επιμέλεια, τη διδασκαλία του υλικού και τη διεύθυνση των ορχηστρικών και χορωδιακών συνόλων που το αποδίδουν. Το άλμπουμ περιλαμβάνει μια σειρά από παραλλαγές της μελωδίας του «Θουρίου» συνδυασμένες με άλλες προεπαναστατικές μελωδίες, οργανικές ή φωνητικές, ανώνυμων δημιουργών από διάφορα ελληνικά μέρη (Ήπειρος, Θεσσαλία, Θράκη, Χαλκιδική), καθώς και δημώδεις μελωδίες του παλιού ιεροψάλτη και μουσικού Αντώνιου Σιγάλα (19ος αι.), ο οποίος μας κληροδότησε πληθώρα μελοποιημένων εκκλησιαστικών ύμνων.

Μίκης Θεοδωράκης, Γιώργος Νταλάρας: Το Άξιον Εστί / Ρωμιοσύνη (2006)

Ολοκληρώνουμε σήμερα αυτόν τον ευρύ κύκλο των δισκογραφικών καταγραφών του «Άξιον Εστί», αυτού του αγέραστου αριστουργήματος που μας χάρισε η ποιητική έμπνευση του Οδυσσέα Ελύτη και η μουσική ιδιοφυία του Μίκη Θεοδωράκη. Σειρά λοιπόν έχει άλλη μια ζωντανή ηχογράφηση του έργου, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών στις 10 και 11 Νοεμβρίου 2005 με αφορμή τα ογδοηκοστά γενέθλια του συνθέτη. Όπως και η έκδοση του 2002 που είδαμε χθες, και πάλι έχουμε ένα πρόγραμμα με δύο μεγάλες συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη, με την εμβληματική «Ρωμιοσύνη» να συνοδεύει το κύριο μέρος του προγράμματος που ανήκε στον «Άξιον Εστί».

Η «Ρωμιοσύνη» γράφτηκε από τον συνθέτη το 1966 πάνω σε επιλεγμένους στίχους από την ποιητική συλλογή «Αγρύπνια» του Γιάννη Ρίτσου που εκδόθηκε το 1954. Η πρώτη εκτέλεση του έργου πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα του "Κάστρου" στην Αθήνα στις 25 Φεβρουαρίου 1966 με σολίστ τον Γρηγόρη Μπιθικώτση συνοδευόμενο από τη Λαϊκή Ορχήστρα του Γιάννη Διδίλη υπό τη διεύθυνση του συνθέτη και με τους ίδιους συντελεστές στη συνέχεια ηχογραφήθηκε και κυκλοφόρησε σε δίσκου από την Columbia. Στην καινούργια εκτέλεση του έργου σολίστ ήταν ο Γιώργος Νταλάρας, ενώ ο ηθοποιός Γιώργος Κιμούλης διάβαζε εμβόλιμα αποσπάσματα από το ποιητικό έργο.

Η εκτέλεση του «Άξιον Εστί» με επικεφαλής και πάλι τον Γιώργο Νταλάρα ήταν η δεύτερη ζωντανή με τον ίδιο ερμηνευτή, αφού είχε προηγηθεί η γνωστότερη εκτέλεση του 1988 στο Ηρώδειο. Συμμετείχε επίσης ο βαρύτονος Τάσης Χριστογαννόπουλος στο ρόλο του ψάλτη, ενώ ο Γιώργος Κιμούλης απήγγειλε τα τρία «αναγνώσματα» του έργου.

Στην εκτέλεση των δύο έργων έλαβε μέρος η Λαϊκή Ορχήστρα "Μίκης Θεοδωράκης" και η Ορχήστρα Σύγχρονης Μουσικής της ΕΡΤ , την οποία διηύθυνε ο αρχιμουσικός Ανδρέας Πυλαρινός. Έλαβαν επίσης μέρος η Χορωδία της ΔΕΗ υπό τη διεύθυνση του Κωστή Κωνσταντάρα, η Χορωδία του Δήμου Αθηναίων υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπερή και η Νεανική Χορωδία του Λεοντείου Λυκείου Νέας Σμύρνης υπό τη διεύθυνση της Κατερίνας Βασιλικού.

Μπορεί λοιπόν να κλείνουμε εμείς εδώ τον κύκλο του «Άξιον Εστί», αλλά η αλήθεια είναι ότι το έργο δεν έπαψε ποτέ να παίζεται δημόσια και να δοκιμάζουν να αναμετρηθούν μαζί του καλλιτέχνες όλου του φάσματος του ελληνικού τραγουδιού. Άλλωστε η μεγάλη αυτή αλυσίδα των αλλεπάλληλων εκτελέσεων ξεκίνησε ήδη αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση, όταν ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης μαζί με τον συνθέτη επανέφεραν το έργο στο προσκήνιο σε μια μεγάλη συναυλία που πραγματοποιήθηκε στο Λυκαβηττό το 1977. Ακολούθησαν εκτελέσεις με τον Μανώλη Μητσιά, τον Σταμάτη Κόκοτα, τον Δημήτρη Μπάση, τον Κώστα Μακεδόνα, αλλά και τον ...Σάκη Ρουβά (2015) σε μια εντελώς άστοχη έμπνευση που είχε σκοπό να τιμηθούν τα ενενηκοστά γενέθλια του μεγάλου συνθέτη!

Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννης Κότσιρας: Το Άξιον Εστί / Πνευματικό Εμβατήριο (2002)

Η επισκόπηση των δισκογραφικών φανερωμάτων του «Άξιον Εστί» συνεχίζεται με άλλη μια ζωντανή ηχογράφηση του έργου, τη δεύτερη ιστορικά που πραγματοποιήθηκε στο Ηρώδειο, όπου για πρώτη φορά το 1988 ο Μίκης Θεοδωράκης είχε παρουσιάσει το έργο  με τη φωνή του Γιώργου Νταλάρα. Αυτή τη φορά εμπιστεύτηκε μια διαφορετική «λαϊκή» φωνή που ο ίδιος τουλάχιστον θεωρούσε αντάξια ενός τόσο απαιτητικού έργου. Πρόκειται για τον Γιάννη Κότσιρα που τότε ακόμη - καθώς η συναυλία πραγματοποιήθηκε στις 21 Μαΐου 2001 - βρισκόταν στην αρχή της καριέρας του, αν και ήδη είχε κατακτήσει μια ευρύτατη δημοφιλία με τα τραγούδια της Ευανθίας Ρεμπούτσικα και του Παναγιώτη Καλαντζόπουλου.

Η συναυλία λοιπόν αυτή στο Ηρώδειο ήταν μοιρασμένη σε δυο μεγάλες ενότητες, καθεμιά από τις οποίες περιλάμβανε κι ένα μεγάλο έργο μελοποιημένης ποίησης του Μίκη Θεοδωράκη. Το πρώτο μέρος ήταν αφιερωμένο στο «Πνευματικό Εμβατήριο», καταγραμμένο και ως «Αρκαδία V», που συνέθεσε ο Μίκης το 1969 κατά την περίοδο του κατ' οίκον περιορισμού του στο ορεινό χωριό Ζάτουνα της Αρκαδίας. Το έργο είναι βασισμένο στην επική ποιητική σύνθεση του Άγγελου Σικελιανού κι εκδόθηκε το 1945, όταν η Ελλάδα έβγαινε από τη λαίλαπα της γερμανικής κατοχής αναζητώντας απεγνωσμένα μια ελπίδα για αναγέννηση. Το μελοποιημένο έργο ηχογραφήθηκε για πρώτη φορά το καλοκαίρι του 1970 στο Λονδίνο με παρόντα τον ελεύθερο πλέον συνθέτη και πρώτους ερμηνευτές τη Μαρία Φαραντούρη, τον Αντώνη Καλογιάννη και τον Γιάννη Θεοχάρη. Στην εκτέλεση του 2001 εκτός από τον Γιάννη Κότσιρα, έλαβαν μέρος ο βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και η μεσόφωνος Ιωάννα Φόρτη, ενώ τη διεύθυνση της ορχήστρας είχε ο Ανδρέας Πυλαρινός.

Το δεύτερο μέρος της συναυλίας στο Ηρώδειο ήταν αφιερωμένο στο «Άξιον εστί», το μελοποιημένο αριστούργημα του Οδυσσέα Ελύτη που αριθμούσε ήδη πάμπολλες εκτελέσεις τα προηγούμενα χρόνια, ελληνικές και ξένες, στις οποίες ήρθε να προστεθεί και η συγκεκριμένη με τον Γιάννη Κότσιρα στο ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή, τον Ανδρέα Κουλουμπή στο ρόλο του ψάλτη και τον Γιάννη Φέρτη στο ρόλο του αφηγητή. Την Ορχήστρα "Μίκης Θεοδωράκης" διηύθυνε ο ίδιος ο Μίκης, ενώ συμμετείχε η Χορωδία της ΕΡΤ υπό τη διεύθυνση του Αντώνη Κοντογεωργίου, η Ανδρική Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας, η Νεανική Χορωδία του Λεοντείου Λυκείου της Νέας Σμύρνης και η Χορωδία του Λυκείου Ελληνίδων. Στο φινάλε της συναυλίας ο ίδιος ο Μίκης ερμήνευσε τα δυο εμβληματικά τραγούδια του «Άξιον Εστί» («Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ», «Ένα το χελιδόνι»).

Σημειώνει ο Μίκης στο εσώφυλλο της έκδοσης: «Το "Πνευματικό Εμβατήριο" και το "Άξιον Εστί" κυκλοφορούν με νέους ερμηνευτές. Είναι η τρίτη, αν δεν κάνω λάθος, ελληνική έκδοση του έργου μέσα σε σαράντα περίπου χρόνια κι αυτό το γεγονός από μόνο του δείχνει τη σημασία, το βάρος και την ευθύνη του εγχειρήματος. Θέλω να υπογραμμίσω και να εξάρω την παρουσία του Γιάννη Κότσιρα χωρίς φυσικά να υποτιμώ την αξία και τη συμβολή των άλλων συντελεστών. Όμως ο ρόλος του Λαϊκού Τραγουδιστή υπήρξε και είναι ρόλος – κλειδί γι’ αυτά τα δύο Λαϊκά Ορατόρια ακριβώς γιατί αφ’ ενός επιβεβαιώνει με τον καλλίτερο τρόπο την πεμπτουσία του λαϊκού μουσικού στοιχείου και αφ’ ετέρου τα «παντρεύει» μέσω της μαγείας που εξασκεί η γνήσια λαϊκή φωνή και ερμηνεία με το πλατύ κοινό της χώρας μας. Μετά τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τον Γιώργο Νταλάρα έρχεται τώρα να σταθεί στο πλάι τους άξιος συνεχιστής ο Γιάννης Κότσιρας».

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (Πανεπιστήμιο Κρήτης, 1999)

Στις 31 Μαΐου 1996 επί πρυτανείας του αείμνηστου καθηγητή Γιώργου Γραμματικάκη το Πανεπιστήμιο Κρήτης απένειμε το Χρυσό Μετάλλιο του ιδρύματος στον μεγάλο Έλληνα συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη τιμώντας τα 70 χρόνια του (που είχαν συμπληρωθεί την προηγούμενη χρονιά), ενώ ένα μήνα αργότερα, την 1η Ιουλίου, το ίδιο πανεπιστήμιο είχε την πρωτοβουλία μιας μεγάλης συναυλίας αφιερωμένης στον συνθέτη. Επιλέχθηκε το εμβληματικό έργο «Το Άξιον Εστί» σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, το οποίο εκτελέστηκε στο Κηποθέατρο Νίκος Καζαντζάκης του Ηρακλείου, ενώ την επόμενη ημέρα η συναυλία επαναλήφθηκε και στο Θέατρο Ερωφίλη του Ρεθύμνου.

Πρόκειται για μία μάλλον άγνωστη εκτέλεση του σπουδαίου έργου, η οποία ωστόσο απέσπασε την απόλυτη επιδοκιμασία του συνθέτη που την κατέταξε στις τρεις καλύτερες του έργου του (μαζί με την ιστορική πρώτη του 1964 και τη ζωντανή εκτέλεση στο Ηρώδειο το 1988). Την ευθύνη της συναυλίας είχε η Χορωδία Φραγκίσκος Λεονταρίτης του Πανεπιστημίου Κρήτης υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Ψαρουδάκη, ενώ συνέπραξαν η Μικτή Χορωδία του Δήμου Ηρακλείου (διευθυντής ο Γιάννης Κιαγιαδάκης) και η Μικτή Χορωδία του Δήμου Ρεθύμνου (διευθυντής ο Μπάμπης Πραματευτάκης). Στο ρόλο του τραγουδιστή ο Γιώργος Χυντηράκης, ψάλτης ο σπουδαίος βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και αφηγητής ο Βαγγέλης Στεφανάκης. Τη Μικρή Συμφωνική Ορχήστρα διηύθυνε ο Μύρων Μιχαηλίδης, τότε καλλιτεχνικός διευθυντής του Πολιτιστικού Κέντρου Ηρακλείου. Μπουζούκι έπαιξαν ο Γιάννης Λυδάκης και ο Μανώλης Ταμπακάκης, σαντούρι ο Πέτρος Ταμπούρης, κιθάρα ο Νίκος Παπακωνσταντίνου, κρουστά ο Γιώργος Παντερμαράκης και πιάνο ο David McClurkin.

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (1988)

Το «Άξιον Εστί» των Μίκη Θεοδωράκη και Οδυσσέα Ελύτη αξιώθηκε και μιας μεγάλης σειράς «ελληνικών» επανεκτελέσεων ζωντανά ηχογραφημένων παρουσία κοινού είτε στο Ηρώδειο, είτε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, είτε και σε πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. 

Από τις επανεκτελέσεις αυτές η πρώτη και γνωστότερη είναι αυτή που ηχογραφήθηκε στο Θέατρο Ηρώδου του Αττικού στις 17 Σεπτεμβρίου 1988 σε μια συναυλία που έδωσε ο Μίκης Θεοδωράκης με σκοπό να ενισχύσει οικονομικά την προσπάθεια ανέγερσης νέου Μουσείου της Ακρόπολης, έργο ζωής της τότε υπουργού πολιτισμού Μελίνας Μερκούρη. Μάλιστα η Μελίνα μεσολάβησε να παραχωρηθεί ο ιερός χώρος του Ηρωδείου στον μεγάλο συνθέτη, κάτι θα γινόταν για πρώτη φορά για «αριστερό» καλλιτέχνη, αφού ο χώρος αυτός στο παρελθόν ήταν διαθέσιμος αποκλειστικά και μόνο για καλλιτέχνες του συντηρητικού ιδεολογικού χώρου! Τον είχαν άλλωστε αρνηθεί ευθέως στον Μίκη παλιότερα αναγκάζοντάς τον να δηλώσει σε διεθνή μέσα ενημέρωσης ότι θα εγκατέλειπε την Ελλάδα, πράγμα που ενόχλησε αφάνταστα την τότε κυβέρνηση που έσπευσε ως αντάλλαγμα να του παραχωρήσει το θέατρο Λυκαβηττού! Γελοιότητες!

Στη συγκεκριμένη λοιπόν εκτέλεση το ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή είχε ο Γιώργος Νταλάρας, παλιότερος ήδη συνεργάτης του συνθέτη από την εποχή των «18 Λιανοτράγουδων» (1974) και του «Ραντάρ» (1981). Στο ρόλο του ψάλτη ο βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και αφηγητής ο ηθοποιός Νικήτας Τσακίρογλου. Την Αθηναϊκή Συμφωνική Ορχήστρα διηύθυνε φυσικά ο συνθέτης, ενώ συμμετείχε και Μικρή Λαϊκή Ορχήστρα με επικεφαλής τους μεγάλους δεξιοτέχνες του μπουζουκιού και διαχρονικούς συνεργάτες του συνθέτη Κώστα Παπαδόπουλο και Λάκη Καρνέζη. Συμμετείχαν επίσης ο Τάτσης Αποστολίδης στο βιολί, ο Σωτήρης Ταχιάτης στο βιολοντσέλο και ο Νίκος Γκίνος στο κλαρινέτο. Έλαβε μέρος και το Αθηναϊκό Χορωδιακό Σύνολο υπό τη διεύθυνση της Έλλης Νικολαΐδου. Επισημαίνουμε ότι στα μέρη του «Ναοί στο σχήμα τ' ουρανού» και «Δοξαστικόν» για πρώτη φορά έχουμε συμμετοχή λαϊκού τραγουδιστή. 

Αξίζει να παραθέσουμε σχετικό κείμενο που έγραψε ο συνθέτης για τη συγκεκριμένη μεγάλη συναυλία που επανέφερε στο προσκήνιο το εμβληματικό αυτό αριστούργημα: 

«Είκοσι πέντε χρόνια πέρασαν από την πρώτη ηχογράφηση του έργου. Σε μια εποχή μεγάλης έντασης σαν τη σημερινή που κάνει τη φωνή του ποιητή και το έργο του μουσικού ν’ ακούγεται πολύ αχνά, πιστεύω ότι η εκτέλεση του «Άξιον Εστί» στο Ηρώδειο, με τους καινούργιους του ερμηνευτές, αποτελεί σταθμό για την καριέρα του έργου, γιαυτό αποφάσισα την ηχογράφησή του. Η ηχογράφηση έγινε χωρίς τη βοήθεια πολυκάναλων μαγνητοφώνων, έτσι ώστε να μην είναι δυνατή καμιά επεξεργασία στο στούντιο. Ήθελα η συναυλία αυτή να καταγραφεί με όλη την αλήθεια της ζωντανής εκτέλεσης, όπου ακούγεται ακόμα κι η ανάσα του κοινού. Ο Γιώργος Νταλάρας ερμηνεύοντας το «Άξιον Εστί» δικαιώθηκε για την αγάπη του στο έργο και την επιμονή του να ξανακουστεί και δικαιώθηκα κι εγώ που τον πίστεψα απ' την αρχή. Η Μελίνα Μερκούρη εμπνευσμένη από το πνεύμα της Ακρόπολης μας βρήκε συμπαραστάτες στην προσπάθειά της. Εμείς της οφείλουμε ένα μεγάλο ευχαριστώ για την ευαισθησία της και την πρωτοβουλία να αναλάβει την παραγωγή και τη διοργάνωση των συναυλιών αυτών, θέτοντας τις υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού». 

Αξιοσημείωτο επίσης είναι ότι στην ίδια συναυλία παίχθηκε και ο κύκλος «Romancero gitano» σε ποίηση Federico Garcia Lorca με τον Κώστα Κοτσιώλη στην κιθάρα και ερμηνευτές τη Μαρία Φαραντούρη και τον Πέτρο Πανδή.

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (γερμανική έκδοση, 1983)

Άλλη μια πολύ ενδιαφέρουσα ξένη ερμηνεία του αριστουργηματικού έργου «Το Άξιον Εστί» σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη και μουσική του Μίκη Θεοδωράκη έχει σειρά σήμερα. Πρόκειται για μια «γερμανική» εκτέλεση σε μετάφραση του Dirk Mandel που ηχογραφήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 1982 στην αίθουσα Gewandhaus της Λειψίας, ενώ λίγους μήνες νωρίτερα με τους ίδιους συντελεστές είχε παρουσιαστεί ζωντανά στη Δρέσδη στα πλαίσια του ετήσιου μουσικού φεστιβάλ της τότε ανατολικογερμανικής πόλης.

Στην συγκεκριμένη έκτέλεση έλαβαν μέρος ο βαθύφωνος Gunther Emmerlich (στο ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή), ο βαρύτονος Gothart Stier (στο ρόλο του ψάλτη) και ο Friedrich Wilhelm Junge (στο ρόλο του αφηγητή). Μπουζούκι έπαιξε ο Λάκης Καρνέζης και σαντούρι το Erik Kross. Συμμετείχε η Ορχήστρα της Μουσικής Ακαδημίας της Δρέσδης "Carl Maria von Weber" υπό τη διεύθυνση του Μίκη Θεοδωράκη, καθώς και η Παιδική Χορωδία της Φιλαρμονικής της Δρέσδης, η Χορωδία Beethoven της Δρέσδης και η Χορωδία ΕΟS Kreuzschule της Δρέσδης. Συνολικά έλαβαν μέρος 500 εκτελεστές!

Το ηχογράφημα αυτό αρχικά κυκλοφόρησε σε διπλό αναλογικό δίσκο το 1983 από την Eterna, ενώ γνώρισε και δύο μεταγενέστερες ψηφιακές επανεκδόσεις, μία το 1998 από τη Berlin Classics και μία το 2005 από την Edel Classics ως πρώτο μέρος ενός ευρύτερου πακέτου έξι συνολικά ψηφιακών δίσκων αφιερωμένων στο συμφωνικό έργο του Μίκη Θεοδωράκη.

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (σουηδική έκδοση, 1980)

Συμπληρώνονται σήμερα 30 χρόνια από το θάνατο του κορυφαίου Έλληνα ποιητή Οδυσσέα Ελύτη (1911-1996), ο οποίος έφυγε από τη ζωή στις 18 Μαρτίου 1996 αφήνοντας πίσω του μια βαριά ποιητική παρακαταθήκη σφραγισμένη μάλιστα με τη διεθνή αναγνώριση που επικυρώθηκε με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1979. 

Έχουμε μιλήσει επανειλημμένα για το σπουδαίο έργο του ποιητή και για τη δυναμική παρουσία του στην ελληνική δισκογραφία μέσα από τις δεκάδες μελοποιήσεις ολοκληρωμένων ποιητικών κύκλων ή και σκόρπιων ποιημάτων του, ώστε δε βρίσκω το λόγο να τα επαναλάβουμε πάλι εδώ. Αν βέβαια κάτι ξεχωρίζει λίγο περισσότερο μέσα σ' αυτό το ανεκτίμητο θησαυροφυλάκιο είναι η επική ποιητική σύνθεση «Το Άξιον Εστί» που εκδόθηκε το 1959 από τον εκδοτικό οίκο Ίκαρος και στάθηκε ο βασικός λόγος για την απονομή του μεγάλου βραβείου της Σουηδικής Ακαδημίας. 

Θα χτίσουμε λοιπόν το μικρό μας αφιέρωμα στον ποιητή πάνω σ' αυτό το εμβληματικό αριστούργημα, το οποίο αξιώθηκε μιας εξίσου εμβληματικής μελοποίησης από τον Μίκη Θεοδωράκη σε μορφή λαϊκού ορατορίου, η οποία ξεκίνησε στο Παρίσι το 1960 και ολοκληρώθηκε στην Αθήνα το 1963, για να γνωρίσει την πρώτη δημόσια εκτέλεσή του στις 24 Μαΐου 1964 για λογαριασμό του ΡΙΚ της Κύπρου, ενώ λίγους μήνες αργότερα, στις 19 Οκτωβρίου 1964, παρουσιάστηκε και στην Αθήνα στο Θέατρο Rex με τους βασικούς συντελεστές (Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Μάνος Κατράκης, Θεόδωρος Δημήτριεφ, Χορωδία Θάλειας Βυζαντίου) που συμμετείχαν και στην ιστορική πρώτη δισκογραφική έκδοση του έργου που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά από την EMI Columbia.

Το αφιέρωμά μας λοιπόν περιλαμβάνει μερικές έγκυρες μεταγενέστερες επανεκτελέσεις του έργου, δύο ξένες (μία σουηδική και μία γερμανική) και κάποιες ελληνικές (σε ζωντανή ηχογράφηση). Η πρώτη από αυτές είναι η λεγόμενη «σουηδική» και έχει ένα ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον, αφού πρόκειται για την εκτέλεση που παρουσιάστηκε κατά την τελετή απονομής του Νόμπελ στον ποιητή και ηχογραφήθηκε λίγο αργότερα (26 Νοεμβρίου 1979) στην Stocholm Konserthaus της Σουηδίας. Η εκτέλεση έγινε στη σουηδική γλώσσα σε μετάφραση του Ingemar Rhedin με Σουηδούς καλλιτέχνες και ορχήστρα, ενώ ο δίσκος εκδόθηκε το 1980 και ανατυπώθηκε για την ελληνική αγορά από τη Lyra. Τα φωνητικά μέρη αποδίδουν οι Björn Thulin και Rolf Leanderson, ενώ αφηγητής είναι ο Björn Gedda. Μπουζούκι παίζουν ο Ale Moller και ο Χρήστος Μητρέντζης. Συμμετέχουν οι ορχήστρες Göteborgs Ungdomssymfoniorkester και Konserthuset, Stockholm, καθώς και η χορωδία Collegium Musicum υπό τη διεύθυνση του Sam Claeson. 

Μίμης Πλέσσας: Δημήτρης Ποταμίτης (2009)

Θα κλείσουμε κάπου εδώ αυτόν τον κύκλο με τη θεατρική μουσική του Μίμη Πλέσσα επιστρέφοντας στον άνθρωπο που μας έδωσε την αφορμή γι' αυτό το αφιέρωμα, τον σπουδαίο θεατράνθρωπο Δημήτρη Ποταμίτη (1945-2003), με τον οποίο ο μεγάλος συνθέτης είχε πολύχρονη και ιδιαίτερα γόνιμη συνεργασία, όπως είδαμε άλλωστε στην παρουσίαση του δίσκου με τη μουσική της παράστασης «Η φάρμα των ζώων». Το άλμπουμ «Δημήτρης Ποταμίτης», ενταγμένο στη θεατρική σειρά των αφιερωμάτων της Legend στον Μίμη Πλέσσα, περιλαμβάνει τη μουσική που έγραψε ο συνθέτης για δυο θεατρικές παραστάσεις που σκηνοθέτησε ο Δημήτρης Ποταμίτης. 

Η πρώτη από αυτές ήταν η θεατρικοποιημένη διασκευή του μυθιστορήματος «Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι», του μοναδικού που έγραψε ο μεγάλος Ιρλανδός δραματουργός Όσκαρ Ουάιλντ, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1890, σε μια εποχή που αντιμετώπισε έντονες αντιδράσεις από τη συντηρητική βικτωριανή ηθική για το τολμηρό του περιεχόμενο, τον περίφημο αρχετυπικό μύθο του πορτρέτου και της αναζήτηση της αιώνιας νεότητας, όπως το μακρινό του πρότυπο, ο Φάουστ του Γκαίτε, στις αρχές του ίδιου αιώνα. Το έργο ανέβηκε από το Θέατρο Έρευνας του Δημήτρη Ποταμίτη κατά την περίοδο 1976-1977 σε θεατρική διασκευή Ροζίτας Σώκου, ενώ στη συνέχεια παίχθηκε και στο Θέατρο της Δευτέρας του ΕΙΡΤ κι εντάχθηκε και στη σειρά εκπομπών Από το Ελληνικό και Ξένο Δραματολόγιο της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, όπου μεταδόθηκε τον Ιούλιο του 1977. Συμμετείχαν οι ηθοποιοί: Δημήτρης Ποταμίτης, Τρύφων Καρατζάς, Άννα Αδριανού, Πάνος Χατζηκουτσέλης, Χρήστος Κωνσταντόπουλος, Γιώργος Χριστοδούλου, Μάκης Ρευματάς. Εδώ ακούμε ένα μέρος της ατμοσφαιρικής μουσικής που συνέθεσε ο Μίμης Πλέσσας με τον Δημήτρη Ποταμίτη να αποδίδει τα αφηγηματικά μέρη.

Το δεύτερο έργο είναι ο «Γάμος του Φίγκαρο», μια παλιά κωμωδία σε μορφή τριλογίας που έγραψε το 1778 ο Γάλλος θεατρικός συγγραφέας Μπομαρσέ εμπνέοντας μάλιστα δύο δημοφιλέστατες κωμικές όπερες, μία του Μότσαρτ («Οι γάμοι του Φίγκαρο») και μία του Ροσίνι («Ο κουρέας της Σεβίλλης»). Ο Δημήτρης Ποταμίτης διασκεύασε το έργο στα ελληνικά κι εγραψε τους στίχους των τραγουδιών που έντυσε μουσικά ο Μίμης Πλέσσας για την παράσταση του έργου, το οποίο παρουσιάστηκε στο Θέατρο Λυκαβηττού τον Ιούλιο του 1981 στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών. Τα τραγούδια ερμήνευσαν οι ηθοποιοί της παράστασης.

Μίμης Πλέσσας: Το παλκοσένικο ανθεί, αρ.2 (2009)

Σήμερα θα σταθούμε στο δεύτερο άλμπουμ με τίτλο «Το παλκοσένικο ανθεί» (αρ. 2) που εξέδωσε η Legend το 2009, πάντα με μουσική για το θέατρο του μεγάλου συνθέτη Μίμη Πλέσσα. 

Το άλμπουμ περιλαμβάνει μουσική του συνθέτη για δύο ακόμη θεατρικές παραστάσεις, από τις οποίες παλιότερη είναι το έργο «Ουτοπία» σε κείμενο και στίχους του Κώστα Βίρβου, το οποίο μάλιστα εκδόθηκε αμέσως και σε αυτοτελή έκδοση το 1976 από την EMI Columbia. Εδώ ο Βίρβος εμπνέεται από τα διαχρονικά αρχέτυπα της φαντασιακής λογοτεχνίας, όπως η «Ατλαντίδα» και η «Πολιτεία» του Πλάτωνα και η «Νεφελοκωκκυγία» του Αριστοφάνη, αλλά και η νεότερη «Ουτοπία» του Thomas Mor και η μελλοντολογική λογοτεχνία του Ιουλίου Βερν ως το εφιαλτικό «1984» του George Orwell. Η μουσική του Μίμη Πλέσσα μας χαρίζει μια εμπνευσμένη ποπ όπερα που ερμηνεύουν οι ηθοποιοί και τραγουδιστές της παράστασης, όπως:  Βάσια Ζήλου, Αλέξης (Κώστας Μπίγαλης), Χρήστος Γριτσόπουλος, Ιορδάνης Χατζηιωάννου, Σοφία Χρήστου και Μηνάς Κωνσταντόπουλος.

Το δεύτερο έργο του άλμπουμ είναι και πάλι μια παιδική θεατρική παράσταση με τίτλο «Το παραμύθι με τα αινίγματα» (ή: «Η βασίλισσα με τα αινίγματα») βασισμένο σε κέιμενο του Γιώργου Οικονομίδη που αφηγείται την ιστορία ενός φιλομαθούς παλικαριού που ξεκινά μια σειρά περιπλανήσεων, ώσπου ανακαλύπτει τον έρωτα προσπαθώντας να κατακτήσει μια πριγκίπισσα. Το κείμενο διασκεύασε κατάλληλα και σκηνοθέτησε ο Μανούσος Μανουσάκης σε συνεργασία με το θεατρικό σχήμα Θίασος του Ονείρου, ένα σχήμα που είχε μια ενδιαφέρουσα θεατρική δραστηριότητα κατά τις δεκαετίες του '80 και '90 επικεντρωμένο κυρίως στο παιδικό και μουσικό θέατρο. Τα αφηγηματικά μέρη του έργου αποδίδει η Δέσποινα Μανουσάκη, ενώ τραγουδούν κι εδώ οι ηθοποιοί της παράστασης: Δημήτρης Πετρόπουλος, Τζώνυ Θεοδωρίδης, Κώστας Πανουργιάς, Κατερίνα Γούναρη, Γωγώ Κώνστα και Ευαγγελία Βαλσαμά. 

Μίμης Πλέσσας: Το παλκοσένικο ανθεί (2009)

Με τίτλο «Το παλκοσένικο ανθεί» εκδόθηκαν δύο ψηφιακά άλμπουμ μέσα στο 2009 από τη Legend με θεατρική μουσική του Μίμη Πλέσσα. Το πρώτο από τα άλμπουμ αυτά περιλαμβάνει μουσική που συνέθεσε ο πολυγραφότατος συνθέτης για δύο παιδικές παραστάσεις που παρουσιάστηκαν κατά την περίοδο 1982-1983 από τον θεατρικό όμιλο Θίασος 81. 

Εδώ αξίζει να επισημάνουμε ότι το συγκεκριμένο θεατρικό σχήμα δημιουργήθηκε το 1981 με πρωτεργάτες τους ηθοποιούς Νανά Νικολάου, Νίκο Δαφνή και Γιώργο Μιχαλάκη σε μια προσπάθεια ανεξάρτητης δραστηριότητας στο χώρο του παιδικού θεάτρου που είχε συνεχή παρουσία για πάνω από είκοσι χρόνια και είχε συνεργασίες με εκλεκτούς συγγραφείς, όπως ο Ευγένιος Τριβιζάς, αλλά και συνθέτες, όπως ο Νότης Μαυρουδής, ο Μίμης Πλέσσας, ο Σάκης Τσιλίκης, ο Μίνως Μάτσας κ.ά..

Ο δίσκος λοιπόν καταγράφει την πλούσια μουσική του Μίμη Πλέσσα για τις παιδικές παραστάσεις «Ο Μάγος του Οζ» και «Μια φορά κι ένα νερό». Και οι δυο παραγωγές ήταν πλημμυρισμένες με τραγούδια βασισμένα σε στίχους του παλιού αγωνιστή και ποιητή Δημήτρη Ραβάνη-Ρεντή (1925-1996). Το έργο «Ο Μάγος του Οζ» φυσικά αποτελεί θεατρική διασκευή του παιδικού μυθιστορήματος του Lyman Frank Baum που γράφτηκε το 1900, ενώ το 1939 έγινε η βάση του ομώνυμου χολιγουντιανού μιούζικαλ με σκηνοθεσία του Βίκτορ Φλέμινγκ και πρωταγωνίστρια τη Τζούντι Γκάρλαντ. Στη μουσική της παράστασης ο συνθέτης συνεργάστηκε με τον γιο του Αντώνη Πλέσσα. Τα τραγούδια ερμηνεύουν οι ηθοποιοί της παράστασης, όπως: Τάκης Χρυσούλης, Βασίλης Καΐλας, Νανά Νικολάου, Νίκος Δαφνής και Αλίκη Αλεξανδράκη. Η μουσική του έργου πρωτοκυκλοφόρησε σε ανεξάρτητη έκδοση το 1982 από την ετικέτα Ρυθμός.

Μίμης Πλέσσας: Μάγεψέ με κι άσε με να ονειρευτώ (2009)

Άλλη μια σημαντική έκδοση της Legend με θεατρική μουσική του Μίμη Πλέσσα στο πλαίσιο της μεγάλης σειράς που έδωσε στην κυκλοφορία το 2009 η συγκεκριμένη δισκογραφική εταιρεία έχει σήμερα το λόγο. Με γενικό τίτλο «Μάγεψέ με κι άσε με να ονειρευτώ» η έκδοση μας προσφέρει τη μουσική για δύο θεατρικές παραστάσεις βασισμένες σε κείμενα αρχαίων ποιητών, του νεότερου ρήτορα και σατιρικού συγγραφέα Λουκιανού (2ος αι. μ.Χ.) και του κορυφαίου δραματικού ποιητή της κλασικής Αθήνας Αισχύλου (5ος αι. π.Χ.).

Το πρώτο μέρος της έκδοσης περιλαμβάνει το έργο «Λουκιανού διάλογοι», βασισμένο σε ευφάνταστα κείμενα του Λουκιανού στην εύστοχη νεοελληνική απόδοση-διασκευή του λαϊκού στιχουργού Κώστα Βίρβου. Το έργο ανέβηκε στο Θέατρο Άννας Συνοδινού στο Λυκαβηττό το καλοκαίρι του 1979 στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Μαλαβέτα με τη συμμετοχή μιας πλειάδας εκλεκτών ηθοποιών και τραγουδιστών, όπως: Δημήτρης Μαλαβέτας, Δημήτρης Ψαριανός, Μαρία Τζομπανάκη, Πέμυ Ζούνη, Δήμητρα Χατούπη, Σάκης Μπουλάς, Κώστας Μπίγαλης, Κατιάνα Μπαλανίκα, Σοφία Σεϊρλή, Μέμη Σπυράτου και πολλοί άλλοι. Στη γυναικεία μάλιστα χορωδία έχουμε ονόματα όπως της Ξανθίππης Καραθανάση, της Σοφίας Βόσσου, της Ελίνας Παπανικολάου και της Κλεοπάτρας. Τα τραγούδια της παράστασης έγραψε ο Μίμης Πλέσσας στη δεύτερη μάλιστα δουλειά του πάνω σε κείμενα του Λουκιανού με τη συνεργασία του Κώστα Βίρβου, αφού είχε προηγηθεί ο κύκλος «Λουκιανού Νεκρικοί Διάλογοι» (1974). Αξιοσημείωτο είναι ότι και τα τραγούδια της παράστασης «Λουκιανού διάλογοι» εκδόθηκαν επίσης σε δίσκο το 1979 από τη Lyra.

Η έκδοση συμπληρώνεται με τη μουσική του Μίμη Πλέσσα για μία παράσταση της τραγωδίας «Επτά επί Θήβας» του Αισχύλου που διδάχθηκε το 467 π.Χ. και κέρδισε το πρώτο βραβείο. Η συγκεκριμένη παράσταση ανέβηκε τη σεζόν 1986-1987 σε μετάφραση και σκηνοθεσία του Δημήτρη Βλάσση γνωρίζοντας μεγάλη επιτυχία, ενώ αξιώθηκε και διεθνούς περιοδείας. Η πλούσια μουσική του Μίμη Πλέσσα περιλαμβάνει μια σειρά χορωδιακών τραγουδιών που αποδίδουν ηθοποιοί της παράστασης.

Μίμης Πλέσσας: Στιγμές θεάτρου, αρ.1 (2009)

Από την ίδια σειρά της Legend με μουσική και τραγούδια για τον κινηματογράφο και το θέατρο του χαλκέντερου συνθέτη Μίμη Πλέσσα εκδόθηκε το 2009 και το θεατρικό άλμπουμ «Στιγμές Θεάτρου», αρ.1, με τη μουσική για θεατρικές παραστάσεις του 1975, ένα χρόνο μετά τη Μεταπολίτευση, όταν ο συνθέτης βρισκόταν στο απόγειο του δημιουργικού του οίστρου συνεχίζοντας να γράφει ακατάπαυστα μουσική για τον κινηματογράφο, αλλά και αλλεπάλληλους κύκλους τραγουδιών παράλληλα με τη σταθερή ενασχόλησή του με τη θεατρική σκηνή, η οποία παρέμενε κατά κανόνα έξω από τα φώτα της δημοσιότητας.

Ο δίσκος περιλαμβάνει κυρίως τη μουσική και τα τραγούδια της δίπρακτης μουσικής επιθεώρησης «Ο γενικός γραμματεύς», μιας παλιάς μουσικής κωμωδίας που είχε γράψει το 1893 ο Ηλίας Καπετανάκης (1858-1922). Η παράσταση ανέβηκε το 1975 στο Εθνικό Θέατρο σε σκηνοθεσία Ντίνου Δημόπουλου, σκηνικά και κοστούμια του Γιάννη Μιγάδη και χορογραφία της Μαρίας Χορς. Στη διανομή των ρόλων συμμετείχαν εκλεκτοί ηθοποιοί του Εθνικού Θεάτρου, όπως ο Γιάννης Αργύρης, ο Βασίλης Κανάκης, η Μιράντα Ζαφειροπούλου, ο Θόδωρος Μορίδης, ο Νάσος Κεδράκας, ο Γιώργος Τσιτσόπουλος και ο Δημήτρης Μαλαβέτας. Η μουσική επένδυση του έργου από τον Μίμη Πλέσσα είναι πλημμυρισμένη από τραγούδια σε στίχους του Ντίνου Δημόπουλου που ερμηνεύουν οι ηθοποιοί της παράστασης.

Συμπληρωματικά ο δίσκος περιλαμβάνει κι ένα μικρό μέρος (ένα οργανικό θέμα και δυο σύντομα τραγουδάκια) από τη μουσική του συνθέτη για την παράσταση της κλασικής κωμωδίας του αρχαίου κωμωδιογράφου Μένανδρου (4ος αι. π.Χ.) «Ο δύσκολος», της μοναδικής που σώζεται πλήρης από το τεράστιο έργο του ποιητή, η οποία παίχτηκε στα Λήναια το 316 π.Χ. Το έργο ανέβηκε στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος το 1975 σε σκηνοθεσία Μιχάλη Μπούχλη και σκηνικά και κοστούμια επίσης του Γιάννη Μιγάδη, όπως και στην προηγούμενη παράσταση που προαναφέραμε. Έπαιξαν οι ηθοποιοί Βασίλης Γκόπης, Δημήτρης Ναζίρης, Πόπη Άλβα, Γιώργος Λέφας, Γιώργος Βλαχόπουλος και άλλοι. Τα δυο τραγούδια της παράστασης που έχουν περιληφθεί στο δίσκο ερμηνεύουν οι ίδιοι οι ηθοποιοί.

Μίμης Πλέσσας, Δημήτρης Ποταμίτης: Η φάρμα των ζώων (2009)

Σαν σήμερα, πριν από 81 χρόνια, στις 13 Μαρτίου 1945 γεννήθηκε στη Λεμεσσό της Κύπρου ο σπουδαίος θετράνθρωπος Δημήτρης Ποταμίτης (1945-2003), ο οποίος μεγάλωσε στην Αμμόχωστο κι εγκαταστάθηκε από το 1962 στην Αθήνα για σπουδές στη φιλοσοφική σχολή και στη δραματική σχολή του Εθνικού Θεάτρου, όπου αξιώθηκε να έχει δασκάλους μεταξύ άλλων την Κατίνα Παξινού και τον Άγγελο Τερζάκη, ενώ στη συνέχεια είχε την ευκαιρία να αναπτύξει μια ζηλευτή θεατρική δραστηριότητα, αρχικά πλάι σε μυθικά πρόσωπα, όπως ο Μάνος Κατράκης, η Κατίνα Παξινού, ο Θάνος Κωτσόπουλος και η Έλσα Βεργή, για να εδραιώσει την παρουσία του στο θεατρικό γίγνεσθαι της πρωτεύουσας από το 1972 και μετά μέσα από την ίδρυση του περίφημου Θεάτρου Έρευνας, όπου σκηνοθέτησε επί τριάντα σχεδόν συνεχή χρόνια δεκάδες κλασικά έργα του ελληνικού και διεθνούς ρεπερτορίου.

Το αλληγορικό αριστούργημα του Τζορτζ Όργουελ «Η φάρμα των ζώων» (γραμμένο το 1945) σε θεατρική διασκευή του Πίτερ Χολ ανέβηκε στη σκηνή του Εθνικού Θεάτρου (Κοτοπούλη) κατά τη σεζόν 1993-1994 σκηνοθετημένο από τον Δημήτρη Ποταμίτη με τη συμμετοχή σπουδαίων ηθοποιών, όπως: Μαρία Αλκαίου, Γιώργος Μούτσιος, Βιβέτα Τσιούνη, Σπύρος Φασιανός, Γιώργος Μπαγιώκης, Μαρία Σκουλά και άλλοι. Τη μουσική και τα τραγούδια της παράστασης έγραψε ο Μίμης Πλέσσας και τα ερμήνευσε ο επταμελής Χορωδία Φίλων της Μοντέρνας Μουσικής του Δημήτρη Παπαδημητρίου. Την ελληνική απόδοση του κειμένου έκανε ο Ερρίκος Μπελιές, ενώ τα αφηγηματικά μέρη της παράστασης απέδωσαν ο συνθέτης και η σύζυγός του Λουκίλα Καρρέρ. 

Το μουσικό υλικό της παράστασης εκδόθηκε για πρώτη φορά σε ψηφιακό δίσκο το 2009 ενταγμένο στη μεγάλη διπλή σειρά Μουσική και τραγούδια του Μίμη Πλέσσα (μία για τον κινηματογράφο και μία για το θέατρο) που εξέδωσε η δισκογραφική εταιρεία Legend ως δεύτερο μέρος της ενότητας Στιγμές Θεάτρου.

Γιώργος Μαρίνος: Πορτρέτο (1980)

Έφυγε χθες από τη ζωή ο Γιώργος Μαρίνος (1939-2026), ένας πολυσχιδής και πολυτάλαντος καλλιτέχνης, ηθοποιός, ερμηνευτής και χαρισματικός σόουμαν, ο οποίος σπούδασε υποκριτική στη δραματική σχολή του Εθνικού Θεάτρου και του Γιώργου Θεοδοσιάδη, ενώ την πρώτη επίσημη εμφάνισή του έκανε το 1962 συμμετέχοντας ως ηθοποιός και τραγουδιστής στην ιστορική παράσταση «Οδός Ονείρων», όπου αξιώθηκε να ερμηνεύσει το ομότιτλο τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι στην πρώτη του εκτέλεση. Παράλληλα είχε αρχίσει να εμφανίζεται σποραδικά και στον ελληνικό κινηματογράφο σε ταινίες, όπως: «Η αυγή του θριάμβου» (1960), «Ο τρίτος δρόμος» (1963), «Για τη καρδιά της ωραίας Ελένης» (1967), «Όμορφες μέρες» (1970) κ.ά. Την απόλυτη πάντως καταξίωση γνώρισε κατά τη δεκαετία του '70 μέσα από την πολύχρονη συνεχή παρουσία του στη μπουάτ Μέδουσα ως ευρηματικός σόουμαν, πρωτοπόρος του είδους του στην Ελλάδα, αλλά και με προγράμματα στην τηλεόραση.

Ο Γιώργος Μαρίνος διέθετε πολύ εκφραστική φωνή κι αυτό τον βοήθησε να έχει μια ιδιαίτερα εκτεταμένη δισκογραφική παρουσία είτε με σκόρπια 45άρια (κατά τη δεκαετία του '60), είτε με ζωντανές ηχογραφήσεις, αλλά και αρκετές προσωπικές δουλειές ή συμμετοχές σε δουλειές διαφόρων συνθετών. Οι πιο αξιόλογοι δισκογραφικοί του σταθμοί ήταν οι εξής: «Μια ζωντανή παρουσίαση» (1970), «Σκηνές και εικόνες» (1972), «Παράσταση» και «Λουκιανού Νεκρικοί Διάλογοι» (1974), «Η αγωγή του πολίτου» (1975), «Ροζ προκηρύξεις» (1976), «Τα χαμένα χρόνια» (1977), «Γιώργος Μαρίνος» (1979), «Ό,τι ανεβαίνει κατεβαίνει» (1982), «Μόνο άντρες» (1983), «Στον αστερισμό της Μέδουσας» (1984), «Αυτός ο Γιώργος» (1991) και «Ο παίκτης» (1993).

Από τη γόνιμη συνεργασία του Γιώργου Μαρίνου με τη δισκογραφική εταιρεία Polydor (Philips) κατά το διάστημα 1970-1974 ανθολογήθηκαν μερικές χαρακτηριστικές ερμηνευτικές στιγμές  του κι αποτέλεσαν το υλικό ενός «Πορτρέτου» του που εξέδωσε η εταιρεία το 1980. Το άλμπουμ περιλαμβάνει δεκατέσσερα τραγούδια σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση, από τα οποία σχεδόν τα μισά είναι ζωντανά ηχογραφημένα και προέρχονται από το δίσκο «Μια ζωντανή παρουσίαση» (1970). Πρόκειται για συνθέσεις του Μάνου Χατζιδάκι, του Γιώργου Κριμιζάκη, του Βασίλη Κουμπή, του Δημήτρη Νήρα και του Γιώργου Δασκαλόπουλου. Περιλαμβάνονται επίσης τραγούδια του μακροχρόνιου συνεργάτη του Νίκου Δανίκα από το άλμπουμ «Σκηνές και εικόνες» (1972), καθώς και του Μίμη Πλέσσα από το δίσκο «Λουκιανού Νεκρικοί Διάλογοι» (1974), αλλά και σκόρπια τραγούδια (κυρίως από τις 45 στροφές) του Γιάννη Σπανού, του Άκη Πάνου και του Γιάννη Μαρκόπουλου. Σε κάποια τραγούδια συμμετέχει ως δεύτερη φωνή η Κατιάνα Μπαλανίκα.

Δόμνα Σαμίου: Σουραύλι (1974)

Από το 1973 η Δόμνα Σαμίου ξεκίνησε την αποκλειστική της συνεργασία με τη μεγάλη δισκογραφική εταιρεία EMI Columbia, η οποία κάλυψε ολόκληρη τη δεκαετία του '70 και στάθηκε ιδιαίτερα γόνιμη με μια σειρά προσωπικών δίσκων ιστορικής πια σημασίας, πάντα επικεντρωμένων βέβαια στην παραδοσιακή μας μουσική. Ο πρώτος καρπός αυτής της συνεργασίας υπήρξε το σπουδαίο άλμπουμ «Έχε γεια Παναγιά» και ακολούθησε την επόμενη χρονιά ο δίσκος «Σουραύλι», ο οποίος μάλιστα είχε και διεθνή διανομή με μια γαλλική επανέκδοση στο πλαίσιο της σειράς της Columbia "Great Solos" (1975).

Όπως λέγαμε και χθες, η Δόμνα Σαμίου δεν περιορίστηκε στο ρόλο της ερμηνεύτριας που την έκανε γνωστή κι αγαπημένη σε ολόκληρο τον ελληνισμό, αλλά από πολύ νωρίς επιδόθηκε στη μελέτη, καταγραφή και συλλογή παραδοσιακού υλικού απ' όλη την Ελλάδα λειτουργώντας ως συστηματική μουσικολόγος και συχνά δημοσιοποιώντας τους καρπούς των ερευνών της μέσα από αμέτρητες ραδιοφωνικές παραγωγές που είχε αρχίσει να επιμελείται και να παρουσιάζει ήδη από τη δεκαετία του '50. Η συγκεκριμένη λοιπόν έκδοση ανήκει σ' αυτή την πτυχή της δραστηριότητάς της, αφού έχουμε να κάνουμε αποκλειστικά με οργανικό υλικό χωρίς την ανάγκη φωνητικής ερμηνείας, παρά μονάχα με δεξιοτέχνες παραδοσιακών οργάνων που η ίδια επέλεξε, εναρμόνισε και διηύθυνε. Ειδικότερα μάλιστα έχουμε να κάνουμε με σκοπούς χορευτικούς ή καθιστικούς που έχουν για κεντρικό ηχητικό φορέα τον «αυλό» στις ποικίλες εκδοχές του, δηλαδή τη φλογέρα (σουραύλι), το κλαρίνο, τη γκάιντα, τη μαντούρα, την πίπιζα κια άλλα. Έχουν επιλεγεί σκοποί από τη Μακεδονία (Φλώρινα), τη Θράκη, τη Θεσσαλία, τη Ρούμελη, την Κρήτη, τα Δωδεκάνησα και τη Σμύρνη.

Σε ένα τέτοιο δίσκο προφανώς οι κύριοι πρωταγωνιστές είναι οι σολίστες των παραδοσιακών οργάνων που συνεργάστηκαν με τη Δόμνα Σαμίου. Φλογέρα και πίπιζα παίζει ο Αριστείδης Βασιλάρης, κλαρίνο ο Κυριάκος Κωστούλας, καβάλι και γκάιντα ο Θεόδωρος Κεκές, μαντούρα ο Αντώνης Περιστέρης, κανονάκι ο Νίκος Στεφανίδης, σαντούρι ο Αριστείδης Μόσχος, βιολί ο Αλέκος Αραπάκης, λαούτο ο Σταύρος Αδριανός, νταούλι ο Ηλίας Βασιλάκης και τουμπελέκι ο Μαθιός Μπαλαμπάνης. Το καλαίσθητο εξώφυλλο επιμελήθηκε ο ζωγράφος Ράλλης Κοψίδης.

Δόμνα Σαμίου: Στης πικροδάφνης τον ανθό (1976)

Η εμβληματική θεραπαινίδα της ελληνικής παράδοσης Δόμνα Σαμίου (1928-2012) έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα, στις 10 Μαρτίου 2012, αφήνοντας πίσω μια βαριά παρακαταθήκη μέσα από τη συστηματική και ισόβια σχεδόν ενασχόλησή της με τους θησαυρούς του παραδοσιακού μας τραγουδιού είτε ως μελετήτρια και συλλέκτρια, είτε ως ερμηνεύτρια, είτε και ως παραγωγός αμέτρητων ραδιοφωνικών εκπομπών από τα μέσα της δεκαετίας του '50 που έκανε την επίσημη εμφάνισή της στα μουσικά μας πράγματα. Η πρώτη ολοκληρωμένη της δισκογραφική δουλειά με τίτλο «Ταξίδι στην Ελλάδα» εκδόθηκε το 1964, ενώ από τις αρχές της επόμενης δεκαετίας είχε συνεχή δισκογραφική παρουσία, αρχικά με ιστορικά άλμπουμ, όπως τα «Έχε γεια Παναγιά» (1973), «Σουραύλι» (1974), «Ελληνικά κάλαντα» (1974), «Στης πικροδάφνης τον ανθό» (1976) και «Ξενιτεμένο μου πουλί» (1979), και στη συνέχεια με πάμπολλες άλλες ηχογραφήσεις σε στούντιο ή ζωντανά από συναυλίες της, συνήθως με θεματικό χαρακτήρα.

Μία τέτοια σημαντική δισκογραφική κατάθεση της Δόμνας Σαμίου αποτελεί και το άλμπουμ «Στης πικροδάφνης τον ανθό» που εκδόθηκε το 1976 από την EMI Columbia. Το περιεχόμενό του είναι ένα μικρό απάνθισμα παραδοσιακών τραγουδιών από διάφορες περιοχές της ελληνικής επικράτειας με την ιστορική της έννοια, όπως: Ήπειρος, Δωδεκάνησα και Κάρπαθος, Κρήτη, Μακεδονία, Μυτιλήνη, Κύπρος, Νάξος και Κυκλάδες. Η επιλογή καλύπτει όχι μόνο γεωγραφικά, αλλά και μουσικολογικά ένα ευρύ φάσμα της ελληνικής παράδοσης με μια ποικιλία ρυθμών και θεμάτων που εντάσσονται ωστόσο αρμονικά σε ένα ομοιογενές σύνολο. Τραγούδια ερωτικά, αλλά και περιπαικτικά, άλλοτε επίσης αφηγηματικά (σαν τις παλιές παραλογές) ή ηρωικού περιεχομένου, τα οποία αποδίδει σεμνά και τελετουργικά η ίδια η Δόμνα Σαμίου με λιτή οργανική συνοδεία αυθεντικών παραδοσιακών οργάνων (κλαρίνο, ούτι, σαντούρι, βιολί, λαούτο, νταούλι, ντέφι) ή ακόμη και χωρίς οργανική συνοδεία σεβόμενη την αυθεντική τους μορφή, όπως επέζησαν στους τόπους καταγραφής τους.

Εκτός από την ίδια τη Δόμνα Σαμίου σε κάποια τραγούδια συμμετέχουν ερμηνευτικά ο Μανώλης Φιλιππάκης και ο Χρίστος Σίκκης μαζί με οκταμελή χορωδία, μέλος της οποίας είναι και ο γνωστός χατζιδακικός ερμηνευτής Ευτύχιος Χατζηττοφής. Κλαρίνο παίζει ο Ναπολέων Σααδεδήν, ούτι ο Πέτρος Καλύβας, βιολί ο Αλέκος Αραπάκης, σαντούρι ο Αριστείδης Μόσχος, λαούτο ο Δημήτρης Νομικός, νταούλι ο Γιώργος Ψαθάς και ντέφι ο Χρήστος Λήτος. Το εξώφυλλο του δίσκου κοσμεί έργο του λαϊκού ζωγράφου Σταμάτη Λαζάρου.

Νίκος Σκαλκώτας: Ο χορός των κυμάτων (Έργα για ορχήστρα) (2021)

Ένα χρόνο μετά την κυκλοφορία του Νεοκλασικού Σκαλκώτα από τη δισκογραφική εταιρεία Naxos εκδόθηκε ένα δεύτερο άλμπουμ από την ίδια εταιρεία με συμφωνικά έργα του Νίκου Σκαλκώτα (1904-1949) υπό το γενικό τίτλο «Dance of the Waves» (Χορός των κυμάτων). Ο δίσκος περιλαμβάνει συνθέσεις της μεσαίας κυρίως δημιουργικής περιόδου του συνθέτη στο μεταίχμιο της διαμονής του σε Γερμανία και Ελλάδα.

Το κύριο σώμα του δίσκου καλύπτεται με τους 12 «Ελληνικούς Χορούς» της πρώτης σειράς από το σύνολο των 36 χορών που συνέθεσε ο Σκαλκώτας εμπνευσμένος από την ελληνική παράδοση ήδη ευρισκόμενος ακόμη στη Γερμανία και τους ολοκλήρωσε μετά τον επαναπατρισμό του στην Ελλάδα καλύπτοντας συνολικά μια ολόκληρη δημιουργική πενταετία (1931-1935). Όλοι οι χοροί επιγράφονται με βάση την τοπική τους προέλευση, ενώ αρκετοί χοροί έχουν την ίδια ονομασία, όχι γιατί έχουν την ίδια μελωδική βάση, αλλά γιατί έχουν την ίδια προέλευση. Γιαυτό και βρίσκουμε μέσα στο corpus των χορών αρκετούς «Κλέφτικους» ή «Κρητικούς» χορούς εντελώς διαφορετικούς μεταξύ τους.

Το δεύτερο έργο του δίσκου είναι το έξοχο μπαλέτο «Η θάλασσα», σύνθεση του 1949 βασισμένη στο πιανιστικό έργο «Η γη και η θάλασσα της Ελλάδας». Εδώ έχουν επιλεγεί τρία μέρη του έργου συγκροτώντας μια μικρή σουίτα με τους επιμέρους τίτλους: «Η τράτα», «Νυχτερινό», «Ο χορός των κυμάτων».

Το άλμπουμ συμπληρώνεται με τη «Σουίτα αρ.1» για μεγάλη ορχήστρα, έργο δωδεκαφθογγικής μουσικής που γράφτηκε στο Βερολίνο το 1929 και επανασυντέθηκε από μνήμης στην Αθήνα το 1935 δομημένο σε έξι μέρη (Overture, Tema con variazioini, Marcia, Ramanza, Siciliano, Finale). Το έργο δεν εκτελέστηκε ποτέ όσο ζούσε ο συνθέτης, καθώς η πρώτη του εκτέλεση πραγματοποιήθηκε μόλις το 1970 από τη Birmingham Symphony Orchestra.

Και πάλι τα έργα ερμηνεύονται από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών υπό τη διεύθυνση του Στέφανου Τσιαλή. Οι ηχογραφήσεις πραγματοποιήθηκαν στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών τον Ιούλιο του 2019.

Νίκος Σκαλκώτας: Ο νεοκλασικός Σκαλκώτας (2020)

Με αφορμή τη σημερινή γενέθλια επέτειο του κορυφαίου λόγιου συνθέτη μας Νίκου Σκαλκώτα (1904-1949), ο οποίος ήρθε στη ζωή στις 8 Μαρτίου 1904 στη Χαλκίδα, είναι μια καλή ευκαιρία να ανοίξουμε μια παρένθεση στη συνεχή ροή δισκογραφικών εργασιών από το χώρο του απλού τραγουδιού, για να θυμηθούμε ότι αυτός ο τόπος γέννησε και μερικούς εξέχοντες δημιουργούς διεθνούς ακτινοβολίας που υπηρέτησαν το λόγιο πεδίο της μουσικής, ενίοτε μάλιστα ενταγμένοι στα πιο πρωτοποριακά ρεύματα της εποχής τους. 

Κι ακριβώς αυτά τα χαρακτηριστικά ενσαρκώνει με τον πιο πειστικό τρόπο ο Νίκος Σκαλκώτας, ο οποίος ανατράφηκε σε ένα μουσικό οικογενειακό περιβάλλον και η ροπή του προς τη μουσική έμοιαζε περίπου νομοτελειακή. Ήδη στα δέκα του χρόνια βρέθηκε μαθητής στο Ωδείο Αθηνών, απ' όπου αποφοίτησε με δίπλωμα βιολονίστα, για να συνεχίσει τις σπουδές του στην Ανωτάτη Μουσική Σχολή του Βερολίνου, όπου μάλιστα βρέθηκε δίπλα στον Κουρτ Βάιλ, ενώ την ίδια εποχή άρχισε να συνθέτει και τα πρώτα έργα του συνδυάζοντας τις ελληνικές παραδοσιακές καταβολές του με πρωτοποριακά μουσικά ρεύματα, όπως η τζαζ και η ατονικότητα που εκείνη την εποχή είχε αρχίσει να κυριαρχεί στην ευρωπαϊκή μουσική με πρωτεργάτη τον μεγάλο Αυστριακό συνθέτη Άρνολντ Σένμπεργκ. Την έντονη μουσική του δραστηριότητα στη Γερμανία διέκοψε η άνοδος του Χίτλερ στην εξουσία, η οποία ανάγκασε τον συνθέτη να επαναπατριστεί το 1933 οριστικά και να αφιερώσει την υπόλοιπη ζωή του στη σύνθεση εργαζόμενος παράλληλα ως ταπεινός βιολονίστας στα πίσω αναλόγια της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών (που υπήρξε η μετεξέλιξη της ιστορικής Ορχήστρας του Ωδείου Αθηνών).

Παρά το περιορισμένο γενικά ενδιαφέρον της διεθνούς κλασικής δισκογραφίας για τους Έλληνες συνθέτες λόγιας μουσικής, η αλήθεια είναι ότι ο Νίκος Σκαλκώτας εδώ και μερικές δεκαετίες απολαμβάνει μιας ιδιαίτερης δημοφιλίας που μεταφράζεται σε δεκάδες ηχογραφήσεις έργων του που γίνονται κτήμα του διεθνούς μουσικόφιλου κοινού. Θυμίζω κυρίως τη γιγαντιαία εκδοτική προσπάθεια της σουηδικής εταιρείας Bis, η οποία έχει ήδη εκδώσει τα άπαντα του συνθέτη σε μια σειρά εκτελέσεων και ηχογραφήσεων υψηλών ποιοτικών προδιαγραφών. Σχετικά πρόσφατα ο Σκαλκώτας πέρασε και στο ρεπερτόριο της εταιρείας Naxos, όπου έχουν εκδοθεί δύο πολύ ενδιαφέροντα άλμπουμ, στα οποία θα σταθούμε σ' αυτό το μικρό αφιέρωμα.

Το πρώτο λοιπόν χρονικά από αυτά τα άλμπουμ κυκλοφόρησε το 2020 με τίτλο «The Neoclassical Skalkottas» («Ο νεοκλασικός Σκαλκώτας») και περιλαμβάνει τέσσερις συνθέσεις νεοκλασικού ύφους γραμμένες τα τελευταία χρόνια της ζωής του συνθέτη (1946-1949). Η πρώτη σύνθεση επιγράφεται «Μικρή Συμφωνία» σε σι ύφεση μείζονα για ορχήστρα και γράφτηκε το 1948. Πρόκειται για μια χαριτωμένη τετραμερή σύνθεση αποτελούμενη από τα μέρη: i. Andante sostenuto - Allegro, ii. Andante triste, iii. Scherzino - Molto vivace, iv. Vivacissimo (finale). Η δεύτερη σύνθεση έχει τίτλο «Κλασική Συμφωνία» για ορχήστρα πνευστών, δύο άρπες και κοντραμπάσο, γράφτηκε το 1947 ως ένα είδος σπονδής στην κλασική συμφωνία του 18ου αιώνα (Haydn, Mozart) και είναι επίσης τετραμερής με μια μικρή εισαγωγή που τη διαδέχονται τρία γοργά ρυθμικά μέρη, για να κλείσει με ένα εύθυμο εμβατήριο. Το τρίτο έργο ονομάζεται «Τέσσερις εικόνες» για ορχήστρα, είναι γραμμένο κατά το διάστημα 1948-1949 και μοιάζει περισσότερο με ποιμενική σουίτα προγραμματικού χαρακτήρα που περιγράφει τον κύκλο καλλιέργειας ενός αμπελιού από τη σπορά ως το θέρισμα και το πάτημα των σταφυλιών. Το έργο βασίστηκε σε μια πιανιστική σύνθεση με τίτλο «Η γη και η θάλασσα της Ελλάδας», από την οποία προέκυψε επίσης το αριστουργηματικό μπαλέτο «Η θάλασσα». Το άλμπουμ κλείνει με το «Αρχαίον ελληνικόν εμβατήριον», ένα σύντομης διάρκειας συμφωνικό κομμάτι για μικρή ορχήστρα που γράφτηκε στο διάστημα 1946-1947.

Τα έργα ερμηνεύει η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών υπό τη διεύθυνση του αρχιμουσικού Στέφανου Τσιαλή. Οι ηχογραφήσεις πραγματοποιήθηκαν στο ηχογραφικό κέντρο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών από τον Ιούνιο ως τον Οκτώβριο του 2018.

Νίκος Πιτλόγλου: Ουράνιο τόξο (2004)

Λέγαμε χθες ότι το 2004, τη χρονιά των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας, ο Βασίλης Λέκκας παρουσίασε το διπλό ψηφιακό άλμπουμ «Όρθιοι», μαζί με το οποίο διανεμήθηκε κι ένα CD single με τίτλο «Ουράνιο τόξο» με μουσική του συνθέτη Νίκου Πιτλόγλου, ο οποίος γεννήθηκε το 1967 και σπούδασε πιάνο, σαξόφωνο και κιθάρα, ενώ από τα μέσα της δεκαετίας του '90 εμφανίστηκε στη δισκογραφία με μια σειρά παιδικών δίσκων, πριν αρχίσει να παρουσιάζει τραγούδια συνεργαζόμενος με γνωστούς ερμηνευτές, όπως η Μαρίζα Κωχ, ο Βασίλης Λέκκας, ο Παντελής Θαλασσινός, ο Παντελής Θεοχαρίδης, ο Μανώλης Μητσιάς κια άλλοι.

Το μικρής διάρκειας λοιπόν άλμπουμ «Ουράνιο τόξο» - τίτλο συνηθισμένο στην ελληνική δισκογραφία με ποικίλες κατά καιρούς ομότιτλες εκδόσεις (Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Μιχάλης Δέλτα, Έλενα Παπαρίζου, Μαρίζα Κωχ κ.ά.) - γράφτηκε με αφορμή τους Ολυμπιακούς Αγώνες επικεντρωμένο στη βασική ιδέα της επιστροφής των Αγώνων στη γενέθλια γη τους και στην ανάδειξη του αυθεντικού Ολυμπιακού Πνεύματος, αιτήματα που βέβαια παραμένουν ανεκπλήρωτα. Ο συνθέτης έγραψε μια σειρά οργανικών θεμάτων που αποτελούν προέκταση του ομώνυμου τραγουδιού με στίχους του Γιάννη Γιαβάρα και ερμηνεία του Βασίλη Λέκκα. Μορφές της ελληνικής μυθολογίας και τελετουργικές έννοιες του αρχαίου ολυμπιακού πνεύματος αποτελούν τις ευθείες αναφορές που πηγάζουν από τα έξι οργανικά θέματα του έργου, το οποίο κλείνει με ένα δεύτερο τραγούδι που επίσης ερμηνεύει ο Βασίλης Λέκκας με συνοδεία παιδικής χορωδίας.

Αξιοσημείωτο είναι ότι  ο συνθέτης πολλά χρόνια αργότερα ένιωσε την ανάγκη να επανέλθει στο υλικό αυτής της δουλειάς και να το επεξεργαστεί εκ νέου εμπλουτίζοντάς το με πρόσθετα μέρη και στη μορφή αυτή κυκλοφόρησε σε δίσκο το 2017 με τίτλο «Ο Πήγασος και το ουράνιο τόξο».