Μάνος Λοΐζος: Καλημέρα ήλιε (1973)

Μετά τα "Μικροαστικά" ένας ακόμη δίσκος που πέρασε από τη λογοκρισία στη χαλαρή περίοδο του 1973 ήταν ο δίσκος "Καλημέρα ήλιε" του Μάνου Λοΐζου, που κυκλοφόρησε λίγες ημέρες μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, τον Δεκέμβρη του 1973 (αν και συχνά αναφέρεται ως έτος έκδοσης το 1974).

Είχαν προηγηθεί οι τρεις υπέροχοι λαϊκοί δίσκοι ("Ο Σταθμός", "Θαλασσογραφίες", "Να 'χαμε, τι να 'χαμε"), οι οποίοι ήδη είχαν εδραιώσει την παρουσία του συνθέτη στο δισκογραφικό προσκήνιο. Όλες αυτές οι πρώτες καταθέσεις του είχαν τους ίδιους συνεργάτες, τόσο στους στίχους (Λευτέρης Παπαδόπουλος), όσο και στους ερμηνευτές (Γιάννης Καλατζής, Γιώργος Νταλάρας) κι έτσι ο ανήσυχος δημιουργός θέλησε να ανανεώσει τη δουλειά του επωφελούμενος μάλιστα από την ψευδεπίγραφη και σύντομη προσπάθεια του καθεστώτος για κάποια φιλελευθεροποίηση και χαλάρωση των ασφυκτικών περιορισμών της λογοκρισίας.
Ήταν η ίδια εποχή που βρήκαν την ευκαιρία να επιστρέψουν από την αυτοεξορία τους στο εξωτερικό πολλοί πνευματικοί δημιουργοί. Ένας απ' αυτούς ήταν και ο ποιητής Δημήτρης Χριστοδούλου, ήδη πολύ γνωστός στο χώρο του τραγουδιού από τις σημαντικές συνεργασίες του στα χρόνια του '60 με τον Μίκη Θεοδωράκη, τον Κώστα Χατζή, τον Χρήστο Λεοντή και τον Γιώργο Ζαμπέτα. Μέσα στο 1973 μάλιστα είχε ήδη κυκλοφορήσει ο δίσκος του "Για μια σταγόνα αλάτι" με μουσική του Μίμη Πλέσσα. Δικούς του λοιπόν στίχους αποφάσισε να μελοποιήσει ο Μάνος Λοΐζος για την καινούργια του δουλειά. 

Έτσι προέκυψε ο εξαιρετικός κύκλος τραγουδιών "Καλημέρα Ήλιε" (ο πρώτος από τους τρεις "μαύρους" δίσκους του Λοΐζου, μαζί με τα "Τραγούδια του δρόμου" και τα "Νέγρικα") με δώδεκα υπέροχα τραγούδια, από τα οποία τα δύο έχουν στίχους του ίδιου του συνθέτη, ενώ υπάρχει κι ένα οργανικό θέμα. Πρόκειται για τραγούδια σκοτεινά με μια διάχυτη διάθεση πικρίας και απογοήτευσης, που αντανακλούν έντονα το περιρρέον κλίμα της δύσκολης εκείνης εποχής. Οι αναφορές στα πολιτικά πράγματα είναι επίμονες, αλλά πάντα υπαινικτικές για τον φόβο των Ιουδαίων. Γιαυτό συχνά στίχοι πολιτικής στόχευσης ντύνονται τον μανδύα του ερωτικού τραγουδιού. 

Ο δίσκος κλείνει εντυπωσιακά με το ομότιτλο τραγούδι σε στίχους του ίδιου του συνθέτη, το οποίο ανατρέπει το κυρίαρχο κλειστοφοβικό κλίμα του υπόλοιπου έργου και δίνει ένα δυναμικό σύνθημα για τη "νέα" εποχή. Το τραγούδι αυτό, παρόλο που γράφτηκε με παιχνιδιάρικη διάθεση για χάρη της κόρης του συνθέτη Μυρσίνης, μετατράπηκε σε εμβληματικό παιάνα τα μεταγενέστερα χρόνια, ενώ η δημοτικότητά του έγινε αφορμή να κερδίσει ολόκληρη η δουλειά ευρεία αποδοχή κι ας μην είναι αυτό το καλύτερο τραγούδι του δίσκου! Θυμάμαι, έφηβος τότε, ήμουν γοητευμένος από τη μελωδία του "Μια καλημέρα", ενώ αργότερα "κόλλησα" στα τραγούδια "Ας μην είχες τόσα λάθη", "Όταν σε είδα να ξυπνάς" και - πάνω απ' όλα - το εξαίσιο "Με φάρο το φεγγάρι", μια μελαγχολική μπαλάντα έξοχης ποιητικής γραφής, που τη θεωρώ ως την κορύφωση του δίσκου:

Τις λέξεις μου τις έχασα χαράματα στο δρόμο  |  σε μια στροφή τα γράμματα τα πήρε μια βροχή  |  και τα φιλιά π' αστράφτανε στα χείλη απ' τον πόνο  |  γίναν πανιά και άλμπουρα χωρίς επιστροφή...

Ερμηνευτές του δίσκου ήταν δύο καινούργιοι τραγουδιστές, ο Κώστας Σμοκοβίτης και η Αλέκα Αλιμπέρτη. Η τελευταία έμοιαζε σαν υποκατάστατο της Μαρίας Φαραντούρη και ίσως γι' αυτόν το λόγο δεν μπόρεσε τελικά να σταθεί για πολύ στο χώρο, παρά τη θαυμάσια φωνή της. Συμμετείχε επίσης η Χάρις Αλεξίου, στην πρώτη της συνεργασία με τον συνθέτη, ενώ ο ίδιος ο Λοΐζος ερμηνεύει υποβλητικά το πιο μελαγχολικό τραγούδι του σπουδαίου αυτού δίσκου.

Μάνος Λοΐζος: Τραγούδια του δρόμου (1974)

Αμέσως μετά την κυκλοφορία του "Καλημέρα Ήλιε" κι ενώ ήδη είχαμε μπει στη μεταπολίτευση, ο Μάνος Λοΐζος ξαναμπαίνει στο στούντιο για την ηχογράφηση ενός νέου κύκλου τραγουδιών που θα ονομαστεί "Τραγούδια του Δρόμου". Με το δίσκο αυτό ολοκληρώνω σήμερα την πολιτική τριλογία του συνθέτη ("Καλημέρα ήλιε", "Τραγούδια του δρόμου", "Τα νέγρικα"), αφιερωμένη στην αυριανή επέτειο του Πολυτεχνείου.

Ήδη από τα μέσα του '60 ο συνθέτης, άγνωστος ακόμη, σχεδίαζε δύο φιλόδοξους κύκλους τραγουδιών που σκόπευε να τους ονομάσει "Τα εργατικά" και "Τα μεταπολεμικά", βασισμένους σε στίχους του Γιάννη Νεγρεπόντη, της Κωστούλας Μητροπούλου και του φίλου του Φώντα Λάδη. Και πράγματι έγραψε αρκετά τραγούδια για το σκοπό αυτό, όπως "Ο δρόμος", που μάλιστα ηχογραφήθηκε με την υπέροχη Σούλας Μπιρμπίλη, "Τ' ακορντεόν", "Τρίτος Παγκόσμιος" και "Στρατιώτης". Στα χρόνια της Δικτατορίας συνέχισε να γράφει τραγούδια ανάλογου περιεχομένου, άλλα σε δικούς του στίχους κι άλλα σε στίχους του στενού του φίλου Λευτέρη Παπαδόπουλου. Όλο αυτό το διάσπαρτο υλικό παρέμενε ανέκδοτο και αναξιοποίητο και ακριβώς αυτό αποτέλεσε και το περιεχόμενο του δίσκου "Τραγούδια του δρόμου". 

Δε χρειάζεται να γράψουμε και πολλά αξιολογικά σχόλια για τον αριστουργηματικό αυτό κύκλο, μιας και τα περισσότερα τραγούδια του είναι πλέον κλασικά και δεν έπαψαν ποτέ να ακούγονται, ιδιαίτερα μάλιστα σε πολιτικές εκδηλώσεις, φεστιβάλ πολιτικών νεολαιών, σχολικές γιορτές κλπ. Το εμβληματικό τραγούδι "Ο δρόμος" είναι αυτό που έδωσε και τον τίτλο στο δίσκο, μαζί με το ομότιτλο "Τραγούδι του δρόμου" σε ποίηση F.G. Lorca και ελληνική απόδοση Νίκου Γκάτσου, το οποίο μάλιστα είναι και το πρώτο πρώτο τραγούδι που είχε ηχογραφήσει το 1962 ο συνθέτης με ερμηνευτή τον Γιώργο Μούτσιο. Και τα δυο αυτά τραγούδια εδώ τα ερμηνεύει με απαράμιλλη ευαισθησία ο ίδιος ο συνθέτης που διέθετε εξαιρετικά εκφραστική φωνή. Και είναι από τις σπάνιες περιπτώσεις που οι δεύτερες εκτελέσεις ξεπερνούν τις πρώτες! Να επισημάνω επίσης ότι το χορωδιακό τραγούδι "Δώδεκα παιδιά" εδώ ακούγεται σε τρίτη εκτέλεση, αφού προηγήθηκαν άλλες δύο, μία φωνητική και μία οργανική, στο δίσκο "Καλημέρα ήλιε". 

Ο δίσκος στο σύνολό του έχει πανέμορφα τραγούδια, όλα με άμεσες αναφορές στην πρόσφατη ιστορία του τόπου από τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια ίσαμε τα χρόνια της Δικτατορίας. Πολλά απ' αυτά ακούστηκαν πολύ και ταυτίστηκαν με ιδεολογικούς και πολιτικούς αγώνες στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια. Τους στίχους υπογράφουν οι Κωστούλα Μητροπούλου, Γιάννης Νεγρεπόντης, Λευτέρης Παπαδόπουλος και ο ίδιος ο συνθέτης, ενώ το τραγούδι του Λόρκα αποτελεί τη μοναδική συνεργασία του Λοΐζου με τον μεγάλο στιχουργό Νίκο Γκάτσο. Τα περισσότερα τραγούδια τα ερμηνεύει ο συνθέτης και μαζί του οι καινούργιοι τότε τραγουδιστές Βασίλης Παπακωνσταντίνου και Αλέκα Αλιμπέρτη. 

Προσωπικά από τον σπουδαίο αυτό δίσκο έχω μια ξεχωριστή αδυναμία στα τέσσερα τραγούδια που έχουν στίχους του Λευτέρη Παπαδόπουλου ("Ο αρχηγός", "Μη με ρωτάς", "Συρματοπλέγματα", "Θα κλείσω το παράθυρο"). Τρυφερές μπαλάντες εξαίσιας μελωδικής έμπνευσης με φόντο ένα σκοτεινό περιβάλλον καταδίωξης και θανάτου. Και τα τέσσερα θα μπορούσαν άνετα να αποτελέσουν το ιδανικό soundtrack μιας ταινίας με θέμα το συγκλονιστικό χρονικό εκείνων των τριών ημερών που κατέληξαν στην τραγωδία του Πολυτεχνείου!

Μάνος Λοΐζος: Αφιέρωμα - Ζωντανή ηχογράφηση από το Ολυμπιακό Στάδιο (1985)

Τρία χρόνια μετά μετά το θάνατο του Μάνου Λοΐζου, στις 13 Σεπτεμβρίου 1985, διοργανώθηκε μια μεγάλη συναυλία μνήμης και τιμής για τον συνθέτη στο Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας που πλημμύρισε από τα πλήθη των ανώνυμων ανθρώπων που αγάπησαν το δημιουργό και τα τραγούδια του θεμελιώνοντας έτσι τα πρώτα λιθαράκια μιας μυθικής υστεροφημίας που συνεχίζει να χτίζεται ως σήμερα. 

Στη συναυλία έλαβαν μέρος πέντε δημοφιλέστατοι ερμηνευτές που είχαν στηρίξει μεγάλο κομμάτι της προσωπικής τους καριέρας στα τραγούδια του Λοΐζου. Πρώτος και καλύτερος ο Γιώργος Νταλάρας, ερμηνευτής σε τέσσερις μεγάλους δίσκους του συνθέτη (Ο Σταθμός, Θαλασσογραφίες, Νάχαμε τι νάχαμε, Τα τραγούδια μας) και μαζί του ο Γιάννης Καλατζής (Ο Σταθμός, Θαλασσογραφίες, Νάχαμε τι νάχαμε), η Χάρις Αλεξίου (Καλημέρα ήλιε, Τα τραγούδια της Χαρούλας), ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου (Τραγούδια του δρόμου, Για μια μέρα ζωής) και η Δήμητρα Γαλάνη (Για μια μέρα ζωής). Μόνο η Μαρία Φαραντούρη (Τα νέγρικα) έλειπε από τους βασικούς του ερμηνευτές κι αυτό γιατί εκείνες τις μέρες ήταν ετοιμόγεννη! Ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, στενός φίλος και επί χρόνια συνεργάτης του συνθέτη - υπολογίζεται ότι έχει γράψει τους στίχους στα μισά περίπου τραγούδια του (και μάλιστα τα καλύτερα) -, ήταν παρών στη συναυλία και μάλιστα την προλόγισε. 

Η συναυλία μεταδόθηκε ζωντανά στο πανελλήνιο από το Δεύτερο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και λίγο αργότερα μαγνητοσκοπημένη από την ΕΡΤ. Το μεγαλύτερο μέρος από το υλικό της ζωντανής ηχογράφησης από αυτή την ιστορική βραδιά κυκλοφόρησε στο τέλος της ίδιας χρονιάς σε διπλό άλμπουμ από τη Minos με τίτλο Αφιέρωμα. Μετά από παρέμβαση του Μανώλη Ρασούλη εξαιρέθηκαν όσα τραγούδια είχαν δικούς του στίχους. Αξιοσημείωτο πάντως είναι ότι στο πρόγραμμα περιλαμβάνονταν και δυο τραγούδια που δεν γράφτηκαν από τον Μάνο Λοΐζο, αλλά από άλλους δημιουργούς και αφιερώθηκαν σ' αυτόν. Πρόκειται για το συγκλονιστικό "Πρωινό τσιγάρο" του Νότη Μαυρουδή σε στίχους του Άλκη Αλκαίου και το συγκινητικό "Αντίο φίλε" του Χρήστου Νικολόπουλου σε στίχους του Λευτέρη Παπαδόπουλου. Την ενορχηστρωτική επιμέλεια ανέλαβε ο Φαίδων Λιονουδάκης, ενώ μεταξύ των μουσικών ήταν ο Χρήστος Νικολόπουλος (μπουζούκι), ο Χρήστος Ζέρβας (βιολί), ο Πλούταρχος Ρεμπούτσικας (βιολοντσέλο), ο Τάκης Μπουρμάς (μπάσο) και ο Νίκος Τουλιάτος (κρουστά).

Μάνος Λοΐζος, Γιώργος Νταλάρας: Τα τραγούδια μας (1976)

Πριν από δύο μόλις ημέρες συμπληρώθηκαν 38 ολόκληρα χρόνια από τον πρόωρο θάνατο του Μάνου Λοΐζου (1937-1982) κι έτσι βρίσκω την ευκαιρία να επανέλθω στον αγαπημένο συνθέτη και να ολοκληρώσω την παρουσίαση της κανονικής του δισκογραφίας, αυτής δηλαδή που εκδόθηκε όσο ακόμη βρισκόταν εν ζωή, μιας και τυχαίνει να είναι μία από τις σπανιότατες περιπτώσεις δημιουργών που συνέχισαν να δίνουν το παρών ακόμη και ...μετά θάνατον! 

Έχοντας τελειώσει τις εκκρεμότητες με το παλιό και ανέκδοτο υλικό του, το οποίο συγκεντρώθηκε στους δίσκους "Τραγούδια του δρόμου" (1974) και "Τα Νέγρικα" (1975), ο Μάνος Λοΐζος ηχογράφησε τον Οκτώβριο του 1976 τα πρώτα καινούργια τραγούδια του μετά την εποχή του "Καλημέρα ήλιε" (1973).

Πρόκειται για το δίσκο "Τα Τραγούδια μας" με στίχους του Φώντα Λάδη και μοναδικό ερμηνευτή τον Γιώργο Νταλάρα. Ο δίσκος έκανε μεγάλη εντύπωση στην εποχή του με το έντονο πολιτικό χρώμα των τραγουδιών και, παρά τον αποκλεισμό του από τα επίσημα κρατικά μέσα λόγω των τολμηρών στίχων του, γνώρισε τεράστια εμπορική επιτυχία. Κάποια τραγούδια μάλιστα ("Πάγωσε η τσιμινιέρα", "Το δέντρο") αποτέλεσαν ένα είδος εθνικού ύμνου στις μεγάλες εργατικές κινητοποιήσεις του καιρού.

Αν και η θεματολογία των στίχων έχει σε πρώτο επίπεδο ένα ύφος σχεδόν δημοσιογραφικής καταγραφής της επικαιρότητας, εν τέλει αποδείχθηκε ότι μπορεί να λειτουργήσει διαχρονικά και να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των λαϊκών μαζών μέχρι και στις μέρες μας. Σ' αυτό βέβαια συνέβαλε αποφασιστικά η δύναμη της μουσικής που κατέθεσε ο συνθέτης με μια σειρά δυναμικές λαϊκές μελωδίες ντυμένες με απλή, σχεδόν αφαιρετική ενορχήστρωση, που σε κάποιες περιπτώσεις κατέληξε στη διαμόρφωση σπουδαίων τραγουδιών. 

Μάνος Λοΐζος: Τα τραγούδια της Χαρούλας (1979)

Διακαής πόθος της Χαρούλας Αλεξίου ήταν να αξιωθεί μιας ολοκληρωμένης συνεργασίας με τον αγαπημένο της συνθέτη Μάνο Λοΐζο, με τον οποίο είχε πρωτοσυναντηθεί το 1973 ερμηνεύοντας τέσσερα τραγούδια στο δίσκο "Καλημέρα ήλιε". Οι πρώτοι προσωπικοί της δίσκοι προώθησαν τη μεγάλη ερμηνευτική της ικανότητα στο παλιό τραγούδι και ειδικότερα αυτό που είχε ξεπηδήσει από τη σμυρνέικη σχολή, ενώ η ολοκληρωμένη της συνεργασία με τον Σταύρο Κουγιουμτζή το 1976 δε φάνηκε να την είχε ικανοποιήσει απόλυτα - αν και αδικαιολόγητα, κατά τη γνώμη μου.

Η μεγάλη της λοιπόν στιγμή ήρθε το 1979, όταν ο Λοΐζος τη διάλεξε για έναν ολόκληρο κύκλο τραγουδιών ως αποκλειστική του ερμηνεύτρια. Ακόμη και ο τίτλος του δίσκου πήρε το όνομά της: "Τα τραγούδια της Χαρούλας"! Δώδεκα καινούργια λαϊκά τραγούδια του συνθέτη γραμμένα πάνω στη δική της φωνητική ταυτότητα με ρυθμούς καθαρόαιμα λαϊκούς - είτε ζειμπέκικα, είτε και καρσιλαμάδες-, αλλά και με σαγηνευτικές λυρικές στιγμές, όλα ταιριαστά με την ευρεία ερμηνευτική της γκάμα.

Οι στίχοι των τραγουδιών αυτών υπογράφονται από τον Μανώλη Ρασούλη, ο οποίος την προηγούμενη χρονιά είχε προκαλέσει μεγάλο θόρυβο με την περίφημη "Εκδίκηση της γυφτιάς" μαζί με τον Νίκο Ξυδάκη, ενώ την ίδια χρονιά με το δίσκο του Λοΐζου είχε ήδη ηχογραφήσει και τα "Δήθεν". Ο Ρασούλης έγραψε και πάλι στίχους ευρηματικούς που ισορροπούν μεταξύ σοβαρού και ανατρεπτικού λόγου με ευφυή λογοπαίγνια και στοχαστικές ιστορικοπολιτικές αναφορές. 

Στο δίσκο περιέχονται επίσης και τρία τραγούδια σε στίχους του Πυθαγόρα, στη μοναδική του δισκογραφική συνεργασία με τον Λοΐζο, πράγμα που φαίνεται πως είχε ενοχλήσει τον Ρασούλη, ο οποίος επιθυμούσε την αποκλειστικότητα στο δίσκο αφήνοντας αιχμές εναντίον του παραγωγού Αχιλλέα Θεοφίλου ως υπαίτιου για την ...προσβολή αυτή! Υπάρχει αρκετό παρασκήνιο γενικά με την έκδοση αυτού του δίσκου, αλλά δε νομίζω πως χρειάζεται να επιμείνουμε.

Ο συνθέτης πάντως εδώ εμφανίζεται εντελώς μεταμορφωμένος σε σχέση με το μουσικό πρόσωπο που μας είχε ως εκείνη τη στιγμή παρουσιάσει. Βέβαια ξέρουμε πως ο Μάνος ήταν ένας ανήσυχος δημιουργός και ποτέ δεν επαναπαυόταν στα κεκτημένα, αλλά πάντα αναζητούσε καινούργια ηχοχρώματα και γιαυτό ήταν ιδιαίτερα δύσκολος με τους συνεργάτες του, κάθε φορά που ηχογραφούσε καινούργια τραγούδια. Εδώ λοιπόν δεν είχε πρόβλημα να δεχθεί την "καθοδήγηση" του μάστορα των λαϊκών "τρόπων" και καλού συνεργάτη του Χρήστου Νικολόπουλου, για να μπορέσει να διεισδύσει στα μυστικά του αυθεντικού λαϊκού τραγουδιού και να μας δώσει πανέμορφα κομμάτια γεμάτα κέφι και ζωντάνια, αλλά και συναρπαστικές μελωδίες, όπως το εμβληματικό "Όλα σε θυμίζουν" που τρία μόλις χρόνια αργότερα έμελλε να γίνει ο ιδανικός επιτάφιος θρήνος για το στερνό του ταξίδι.

Χάρις Αλεξίου: 12 Λαϊκά τραγούδια (1975)

Ξεκινώ σήμερα ένα θεματικό κύκλο αφιερωμένο στην προσωπική δισκογραφία της μεγάλης λαϊκής ερμηνεύτριας Χαρούλας Αλεξίου που κυριάρχησε στις δεκαετίες του '70 και '80, πριν μας συστηθεί και ως ολοκληρωμένη τραγουδοποιός την τελευταία περίοδο της μεγάλης της καριέρας.

Η Χάρις Αλεξίου, καλλιτεχνικό ψευδώνυμο της Χαρίκλειας Ρουπάκα, που της το χάρισε ο φίλος της ηθοποιός και νεοκυματικός τραγουδιστής Αλέξης Γεωργίου, εμφανίστηκε στη δισκογραφία το 1971 με έναν αρκετά περιπετειώδη τρόπο, όταν ηχογράφησε για τη Minos το ζεϊμπέκικο "Όταν πίνει μια γυναίκα" σε μουσική Βασίλη Βασιλειάδη και στίχους του Πυθαγόρα. Ωστόσο το ίδιο τραγούδι ταυτόχρονα είχε ηχογραφηθεί και με τη φωνή της Καίτης Πετράκη και κάπου εκεί έγινε ένα αδικαιολόγητο μπέρδεμα της παραγωγής, αφού το 45άρι που κυκλοφόρησε είχε την εκτέλεση με τη φωνή της Πετράκη, αλλά στην ετικέτα το όνομα της Αλεξίου! Ευνόητο ήταν ότι το δισκάκι αποσύρθηκε λίγο μετά την κυκλοφορία του.

Παρόλα αυτά ο δρόμος είχε ανοίξει για τη Χαρούλα που είχε την τύχη να την ακούσει σ' αυτή την πρώτη της ηχογράφηση ο Απόστολος Καλδάρας, ο οποίος δε δίστασε να τη συμπεριλάβει στους ερμηνευτές της "Μικράς Ασίας" την επόμενη χρονιά κι αμέσως μετά στο "Βυζαντινό Εσπερινό", δυο έργα που συνέβαλαν αποφασιστικά στην καθιέρωσή της. Κατά τη διετία 1973-1974 μάλιστα συμμετείχε σε επτά σημαντικούς δίσκους που εδραίωσαν την παρουσία της: "Καλημέρα ήλιε", "Οδός Αριστοτέλους", "Άσπρο μαύρο", "Ω, τι κόσμος μπαμπά", "Προδομένος λαός", "Για ρεμπέτες και για φίλους", "Ροβινσώνες". Κι αμέσως μετά ήρθε η στιγμή της πρώτης προσωπικής της δουλειάς.

Φτάσαμε λοιπόν στο 1975, όταν η Χάρις Αλεξίου παρουσίασε τον πρώτο εξολοκλήρου δικό της δίσκο με τον απέριττο τίτλο: "12 λαϊκά τραγούδια". Πρόκειται για ένα δίσκο που αποκαλύπτει όλο το ερμηνευτικό εύρος της σπουδαίας τραγουδίστριας που τη συνδέει άμεσα με την παλιά παράδοση των θρυλικών λαϊκών ερμηνευτριών της σμυρνέικης σχολής. Γιαυτό και κορωνίδα αυτής της δουλειάς αναδείχθηκε το κλασικό σμυρνέικο "Δημητρούλα μου" του Παναγιώτη Τούντα, το οποίο εκτόξευσε μεμιάς τη Χαρούλα στην κορυφή της δημοτικότητας. Ο δίσκος περιλαμβάνει άλλες δύο επανεκτελέσεις τραγουδιών της ίδιας εποχής, την "Ελενίτσα" του Γιάννη Δραγάτση (Ογδοντάκη) και το παραδοσιακό μικρασιάτικο "Τσαχπίν".

Ο Κώστας Σμοκοβίτης τραγουδά Δερβενιώτη

Ο Κώστας Σμοκοβίτης έλαμψε στο μουσικό στερέωμα για ένα σύντομο χρονικό διάστημα εκεί στα μέσα της δεκαετίας του '70 και στη συνέχεια έσβησε σιγά σιγά, ενώ σήμερα πια έχει δυστυχώς ξεχαστεί εντελώς, έτσι που το όνομά του αμφιβάλλω αν λέει κάτι στη σημερινή γενιά.

Κι όμως, υπήρξε ένας υπέροχος τραγουδιστής με καθαρή και εκφραστικότατη φωνή που ευτύχησε για ένα διάστημα 3-4 ετών να ερμηνεύσει σπουδαία τραγούδια του Μάνου Λοΐζου ("Καλημέρα ήλιε"), του Γιώργου Χατζηνάσιου ("Άσπρο μαύρο"), του Βασίλη Δημητρίου ("Ω, τι κόσμος μπαμπά"), του Απόστολου Καλδάρα ("Για ρεμπέτες και για φίλους"), ακόμη και του Μίκη Θεοδωράκη ("Προδομένος λαός"). Παρόλα αυτά, σ' εκείνο το παραγωγικό του διάστημα ηχογράφησε μόλις έναν όλο κι όλο προσωπικό δίσκο. Ήταν τα "Τραγούδια του καιρού μας" που έγραψε για τη φωνή του ο Σταύρος Κουγιουμτζής το 1977. Κι αυτό ήταν κάτι σαν κύκνειο άσμα του δυστυχώς, γιατί στη συνέχεια βρέθηκε αντιμέτωπος με τη δισκογραφική του εταιρία (Minos), εναντίον της οποίας στράφηκε ακόμη και δικαστικά, για να αποδεσμευτεί από το συμβόλαιό του, δεδομένου ότι δεν αντιμετωπίστηκε όπως θα περίμενε, ίσως επειδή στην εταιρία τότε κυριαρχούσαν κάποιοι πρωτοκλασάτοι αστέρες που ένιωθαν άβολα με την παρουσία άλλων συγκρίσιμων φωνών...

Μετά από τετράχρονη σιωπή ωστόσο ο Κώστας Σμοκοβίτης έκανε μια αξιοπρόσεκτη απόπειρα να επανέλθει στο δισκογραφικό προσκήνιο ηχογραφώντας το 1981 τον δεύτερο προσωπικό του δίσκο με τίτλο "Τριαντάφυλλο κι αγκάθι" που εκδόθηκε από την εταιρία General. Τα τραγούδια του δίσκου έγραψε ένα από τα πλέον κλασικά δίδυμα του λαϊκού μας τραγουδιού, ο Θόδωρος Δερβενιώτης κι ο Κώστας Βίρβος. 

Ο Δερβενιώτης, όπως ξέρουμε, είχε αφήσει έντονο το αποτύπωμά του στο λαϊκό τραγούδι κατά τις δεκαετίες του '50 και του '60 κυρίως μέσα από τις αξεπέραστες ερμηνείες του Στέλιου Καζαντζίδη. Το ίδιο κι ο πολυγραφότατος στιχουργός Κώστας Βίρβος. Αμφότεροι μετά το '70 συνέχισαν να παράγουν αξιόλογα τραγούδια συνεργαζόμενοι με όλους τους νεότερους τραγουδιστές που κινούνταν στις παρυφές του ορθόδοξου λαϊκού τραγουδιού και πατάγανε γερά στο πεδίο του "έντεχνου". Θυμίζω ότι ο Δερβενιώτης το 1984 μοιράστηκε με τον Σταμάτη Κραουνάκη το δίσκο "Εξ αδιαιρέτου" που τραγούδησε ο Μανώλης Μητσιάς.

Ο δίσκος "Τριαντάφυλλο κι αγκάθι" είναι ένας καθαρά λαϊκός κύκλος τραγουδιών που ερμηνεύεται πολύ πειστικά από τον Κώστα Σμοκοβίτη. Είναι μια σειρά τραγουδιών χωρίς εξάρσεις, χωρίς κάποιο μεγάλο σουξέ, αλλά με μια αξιοπρέπεια και τιμιότητα που δυστυχώς δεν εκτιμήθηκαν στην εποχή τους, με αποτέλεσμα να μην περάσουν στον κόσμο και να ξεχαστούν. Ήταν κάτι σαν τελικό χτύπημα στην άτυχη καριέρα του καλού τραγουδιστή, ο οποίος στη συνέχεια αποσύρθηκε σιγά σιγά, αν και τραγούδησε σποραδικά κάποια τραγούδια του Μιχάλη Τερζή και κάποια άλλα σκόρπια.

Μιχάλης Τερζής, Κώστας Σμοκοβίτης: Τρελό καλοκαίρι (1985)

Έχουμε ξαναμιλήσει για τον Κώστα Σμοκοβίτη, αυτήν την τόσο ιδιαίτερη περίπτωση ερμηνευτή από τη χρυσή εποχή του ελληνικού τραγουδιού. Διέθετε υπέροχο φωνητικό χρωματισμό κι αυτό του έδωσε τη δυνατότητα να στήσει μια ενδιαφέρουσα καριέρα στα μέσα της δεκαετίας του '70 ερμηνεύοντας σπουδαία τραγούδια μερικών σημαντικών συνθετών μας, όπως ο Μάνος Λοΐζος ("Καλημέρα ήλιε"), ο Απόστολος Καλδάρας ("Για ρεμπέτες και για φίλους"), ο Γιώργος Χατζηνάσιος ("Άσπρο μαύρο"), ο Βασίλης Δημητρίου ("Ω, τι κόσμος μπαμπά"), ο Μίκης Θεοδωράκης ("Προδομένος λαός") και κυρίως ο Σταύρος Κουγιουμτζής που του έγραψε και τον μοναδικό προσωπικό του δίσκο ("Τραγούδια του καιρού μας") εκείνη την πρώτη και σημαντικότερη περίοδο της καριέρας του. Έλαμψε για 3-4 χρόνια όλα κι όλα ως διάττων αστέρας και μετά αποσύρθηκε από το προσκήνιο με δική του απόφαση θεωρώντας ότι η δισκογραφική του εταιρία δεν στήριξε την καριέρα του. Κι έτσι χάσαμε έναν εξαιρετικό λαϊκό ερμηνευτή που θα μπορούσε σίγουρα να δώσει πολλά ακόμη στο ελληνικό τραγούδι.

Παρά τη σκόπιμη πάντως σιωπή του, στα κατοπινά χρόνια έκανε κάποιες δειλές επανεμφανίσεις, όπως το 1981 με το δίσκο "Τριαντάφυλλο κι αγκάθι" του Θόδωρου Δερβενιώτη που δυστυχώς πέρασε απαρατήρητος. 

Επανήλθε το 1985 με τον τρίτο προσωπικό του δίσκο που είχε τίτλο "Τρελό καλοκαίρι" κι εκδόθηκε από τη Lyra. Πρόκειται για έναν καθαρά λαϊκό δίσκο με δώδεκα τραγούδια του Μιχάλη Τερζή. Οι στίχοι στα περισσότερα γράφτηκαν από τον Άκο Δασκαλόπουλο, ενώ από ένα τραγούδι έγραψαν ο Δημήτρης Τσεκούρας, ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, ο Βασίλης Μαστροκώστας και ο συνθέτης. Στην ερμηνεία των τραγουδιών συμμετέχει και η εξαιρετική και κατάφωρα αδικημένη τραγουδίστρια Σοφία Μιχαηλίδου. Το ομότιτλο τραγούδι του δίσκου έγινε περισσότερο γνωστό με τη μεταγενέστερη εκτέλεση της Νένας Βενετσάνου και είναι χωρίς αμφιβολία ένα από τα καλύτερα τραγούδια του συνθέτη και από τα ωραιότερα της δεκαετίας του '80.

Διευκρινίζω ότι ολόκληρος ο δίσκος επανεκδόθηκε το 2008 ως μέρος του διπλού ψηφιακού άλμπουμ "Ανεμώνα" με τραγούδια παλιά και νεότερα του Κώστα Σμοκοβίτη.

Χάρις Αλεξίου: Τραγούδια από τις 45 στροφές (1970-1982)

Θα παραβίαζα θύρες ορθάνοιχτες, αν έλεγα τώρα ότι η Χαρούλα Αλεξίου είναι μια μεγάλη ερμηνεύτρια και πιθανότατα η κορυφαία λαϊκή τραγουδίστρια της δεκαετίας του '70 με μοναδική ισάξια αντίπαλο τη Δήμητρα Γαλάνη! Βέβαια ξέρω κάποιους φίλους που αμφισβητούν αυτή την αξιολόγηση, αλλά νομίζω πως επηρεάζονται από ένα είδος τραγουδιού, το τσιφτετελο-σμυρνέικο, με το οποίο κάποια στιγμή κινδύνευσε να ταυτιστεί και το οποίο όντως ένα διάστημα κυριάρχησε επισκιάζοντας ένα άλλο είδος τραγουδιού, τρυφερό κι ευαίσθητο, που υπηρέτησε τόσο γόνιμα και αποτελεσματικά η Χαρούλα. Σ' αυτό το είδος νομίζω πως μεγαλούργησε και διαμόρφωσε την τεράστια υστεροφημία της, μέχρι τη στιγμή που αποφάσισε να γράψει τα δικά της τραγούδια και να γυρίσει οριστικά σελίδα στην καριέρα της. 

Ο συνθέτης που επέβαλε την τραγουδίστρια νωρίς νωρίς στην ελληνική δισκογραφία ήταν φυσικά ο μεγάλος Απόστολος Καλδάρας μέσα από τα δυο "έντεχνα" αριστουργήματά του, τη "Μικρά Ασία" (1972) και τον "Βυζαντινό Εσπερινό" (1973). Ήρθαν μετά οι υπέροχες συνεργασίες της με τον Γιάννη Σπανό ("Οδός Αριστοτέλους", 1974), τον Σταύρο Κουγιουμτζή ("Λαϊκές Κυριακές", 1976) και τον Μάνο Λοΐζο ("Καλημέρα ήλιε", 1974, "Τα τραγούδια της Χαρούλας", 1979) που την τοποθέτησαν σ' ένα περίοπτο βάθρο, πάνω στο οποίο κατάφερε να παραμείνει ακλόνητη για τρεις τουλάχιστον δεκαετίες!

Η πρώτη δοκιμαστική ηχογράφηση της Χαρούλας έγινε το 1970, στα είκοσι μόλις χρόνια της. Ήταν μια μάλλον βιαστική εγγραφή του ορθόδοξου ζεϊμπέκικου "Όταν πίνει μια γυναίκα" σε μουσική Βασίλη Βασιλειάδη και στίχους Πυθαγόρα, το οποίο ωστόσο σε νέα εκτέλεση συμπεριέλαβε αργότερα και στον πρώτο προσωπικό της δίσκο. Ακολούθησαν αρκετές άλλες ηχογραφήσεις σε δισκάκια 45 στροφών που κυκλοφόρησαν παράλληλα με την έκδοση δίσκων μακράς διαρκείας. Άλλες απ' αυτές ήταν σε πρώτη εκτέλεση κι άλλες σε δεύτερη, όπως κάποια τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι που πρώτη είχε ερμηνεύσει η Δήμητρα Γαλάνη ("Χασάπικο 40", "Αγάπη μέσα στην καρδιά"). Οι συνθέτες που υπογράφουν αυτές τις σκόρπιες ηχογραφήσεις ήταν ο Απόστολος Καλδάρας, ο Γιώργος Χατζηνάσιος, ο Τόλης Βοσκόπουλος, ο Γιάννης Μέτσικας, ο Σταύρος Κουγιουμτζής, ο Βασίλης Δημητρίου, ο Δήμος Μούτσης, ο Τάκης Σούκας και ο Νάσος Νανόπουλος. 

Έχω συγκεντρώσει 18 συνολικά τραγούδια από τις 45 στροφές με τη φωνή της Χαρούλας. Άλλα είναι όμορφα (κορυφαίο το "Έφυγε το τρένο για τη Δύση" του Σταύρου Κουγιουμτζή) κι άλλα μέτρια ή και αδιάφορα. Όλα πάντως μαζί συνθέτουν την πρώιμη εικόνα της μεγάλης ερμηνεύτριας και αναδεικνύουν τις τεράστιες εκφραστικές ικανότητες της φωνής της.

Φλέρυ Νταντωνάκη: Η αιώνια εφηβεία της φωνής (2000)

Από την πολυσήμαντη σειρά ψηφιακών δίσκων με γενικό τίτλο Aρχείο Ραδιοφώνου: Έλληνες Τραγουδιστές της Ελληνικής Ραδιοφωνίας προέρχεται αυτό το εξαιρετικό αφιέρωμα στην αγέραστη φωνή της Φλέρυς Νταντωνάκη, της μεγάλης ερμηνεύτριας που μας αποκάλυψε ο Μάνος Χατζιδάκις μέσα από τις μνημειώδεις ερμηνείες της σε μια σειρά έργων του κατά το πρώτο μισό της δεκαετίας του '70 με κορωνίδα φυσικά τον "Μεγάλο Ερωτικό" (1972). 

Το υλικό του δίσκου περιλαμβάνει κυρίως ξένα τραγούδια, αλλά και μερικά ελληνικά, όλα ηχογραφημένα για λογαριασμό του Τρίτου Προγράμματος από δύο ρεσιτάλ που μεταδόθηκαν το 1980. Το πρώτο μέρος περιλαμβάνει οκτώ αγγλόφωνες μπαλάντες, τις οποίες ερμηνεύει η Φλέρυ για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό προλογίζοντας μάλιστα κάθε τραγούδι, ενώ συνοδεύεται από τον συνθέτη Δημήτρη Λέκκα που παίζει φλάουτο με ράμφος, τσέμπαλο ή τσελέστα, και τον Θεολόγο Στρατηγό που παίζει ακουστική κιθάρα. Η συγκεκριμένη ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στις 2 Φεβρουαρίου 1980. Το υπόλοιπο υλικό της έκδοσης προέρχεται από ένα δεύτερο ρεσιτάλ της ερμηνεύτριας ηχογραφημένο στις 9 Απριλίου 1980 με τη συνοδεία του κιθαριστή Paul Mansfield. Το ηχογράφημα αυτό επί χρόνια θεωρούνταν χαμένο, ώσπου το ανακάλυψε ο Γιώργος Μονεμβασίτης, διευθυντής τότε του 2ου Προγράμματος της ΕΡΑ. 

Τα δυο αυτά ρεσιτάλ ενσωματώθηκαν σε μία ενιαία έκδοση με τίτλο "Η αιώνια εφηβεία της φωνής" αφιερωμένη στη μνήμη της ερμηνεύτριας. Μεταξύ άλλων ακούγονται συνθέσεις των John Lennon & Paul McCartney, Bob Dylan, Woody Guthrie, George Gershwin, Henry Mancini, George Harrison, παραδοσιακά και spiritual, ενώ το πρόγραμμα κλείνει με τέσσερα ελληνικά τραγούδια, μεταξύ των οποίων απολαμβάνουμε και δυο πολύ ιδιαίτερες ερμηνείες των κλασικών τραγουδιών "Άσπρη μέρα" του Σταύρου Ξαρχάκου και "Καλημέρα ήλιε" του Μάνου Λοΐζου.

Η έκδοση είναι ιδιαιτέρως επιμελημένη με την εγγύηση της μαγικής πένας του Γιώργου Μονεμβασίτη, ο οποίος υπογράφει τα πολύ κατατοπιστικά κείμενα που τη συνοδεύουν. Ένα σπάνιο ηχητικό ντοκουμέντο μιας αληθινά ανυπέρβλητης φωνής.