Τρίτη 31 Μαΐου 2022

Σκηνική δισκογραφία | Σταύρος Ξαρχάκος: Το μεγάλο μας τσίρκο (1974)

Με αφετηρία τα έργα "Λυσιστράτη" (1972) και "Διόνυσε καλοκαίρι μας" (1973) ο Σταύρος Ξαρχάκος περνάει σε μια ιδιότυπη δημιουργική φάση που εκτείνεται ως τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης, η οποία εντελώς πρόχειρα και αδόκιμα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως "αγωνιστική" περίοδος του συνθέτη, καθώς πράγματι στο διάστημα αυτό μέχρι το 1976 θα μας δώσει μια σειρά σημαντικών συνθέσεων που περιλαμβάνουν υλικό, κυρίως θεατρικό, με έκδηλα τα στοιχεία της διαμαρτυρίας και του αγωνιστικού πνεύματος (Το μεγάλο μας τσίρκο, Νυν και αεί, Κόκκινα τριαντάφυλλα για μένα, Κομέντια, Η Συμφωνία της Γιάλτας). Τα περισσότερα από τα έργα αυτά κυκλοφόρησαν αμέσως μετά τη μεταπολίτευση, οπότε εντάσσονται φυσιολογικά το κυρίαρχο κλίμα του πολιτικού τραγουδιού της εποχής.
Η αρχή γίνεται ουσιαστικά με το "Μεγάλο μας Τσίρκο" που αποτελεί κορυφαία στιγμή του νεοελληνικού θεάτρου και της μουσικής, μια ευτυχή συντάντηση δύο σημαντικών δημιουργών, του Ιάκωβου Καμπανέλλη και του Σταύρου Ξαρχάκου, στη δεύτερη μεγάλη συνεργασία τους μετά την ταινία "Γυμνοί στο δρόμο" που αποτυπώθηκε στον κύκλο τραγουδιών "Κόσμε, αγάπη μου" (1969).
Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης (1922-2011) θεωρείται ο κύριος δημιουργικός μοχλός του μεταπολεμικού μας θεάτρου, αν και υπήρξε αυτοδίδακτος, με σπουδές μονάχα μέσης εκπαίδευσης. Η τραυματική του εμπειρία στο στρατόπεδο αιχμαλώτων Μαουτχάουζεν (1943-45) ενέπνευσε το περίφημο έργο "Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν" που μελοποίησε αριστουργηματικά ο Μίκης Θεοδωράκης το 1965. Η στροφή του στο θέατρο σημειώθηκε το 1950 με το έργο "Χορός πάνω στα στάχια" (1950), για να ακολουθήσει μια μεγάλη σειρά σπουδαίων δημιουργιών που ανέβηκαν στο Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν και στο Εθνικό Θέατρο, όπως: "Η έβδομη ημέρα της δημιουργίας" (1956), "Η αυλή των θαυμάτων" (1957), "Η ηλικία της νύχτας" (1958), "Το παραμύθι χωρίς όνομα" (1959), που μελοποίησε έξοχα ο Μάνος Χατζιδάκις, "Οδυσσέα γύρνα σπίτι" (1966), "Το μεγάλο μας τσίρκο" (1973), "Ο εχθρός λαός" (1975) με μουσική Μίκη Θεοδωράκη και άλλα. Έγραψε επίσης αρκετά σενάρια αξιόλογων, αλλά και εμπορικών ταινιών ("Στέλλα", "Δράκος", "Ποτάμι", "Το κανόνι και τ' αηδόνι", "Κορίτσια στον ήλιο" κλπ.), καθώς και πλήθος τραγουδιών με τον Μάνο Χατζιδάκι, τον Μίκη Θεοδωράκη και τον Σταύρο Ξαρχάκο.
Το θεατρικό έργο "Το Μεγάλο μας Τσίρκο" αποτελεί μια μικροσκοπική απεικόνιση της ελληνικής ιστορίας διαχρονικά, από τα χρόνια της απελευθέρωσης και του Όθωνα μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Ανέβηκε για πρώτη φορά στο Θέατρο Αθήναιον το καλοκαίρι του 1973 από το θίασο Καρέζη-Καζάκου, σε μια χρονική στιγμή που το δικτατορικό καθεστώς έκανε μια θεαματική και συγχρόνως υποκριτική χειρονομία για άρση της λογοκρισίας. Ήταν τότε που βρήκε την ευκαιρία να βγάλει σε κυκλοφορία και ο Λουκιανός Κηλαηδόνης τα "Μικροαστικά" του. Λίγους μήνες αργότερα βέβαια συνέβησαν τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, πράγμα που ανάγκασε αμέσως το καθεστώς να αναδιπλωθεί, ενώ οι παραστάσεις του έργου - που μετά από μια σύντομη αναστολή (αφού μεσολάβησε η σύλληψη και κράτηση των πρωταγωνιστών) συνεχίστηκαν και την επόμενη σεζόν - απέκτησαν τεράστια λαϊκή απήχηση, καθώς το μήνυμά του έργου συνδέθηκε στενά και άμεσα με τα δραματικά γεγονότα του Νοεμβρίου. 
Ο Σταύρος Ξαρχάκος έγραψε για την παράσταση μια σειρά υπέροχα τραγούδια απόλυτα συνταιριασμένα με τα σκηνικά επεισόδια ως οργανικά κι αναπόσπαστα μέλη τους. Ο συγκλονιστικός Νίκος Ξυλούρης με την αγέρωχη θωριά του τα ερμήνευε ζωντανά επί σκηνής, ενώ συμμετείχαν και αρκετά μέλη του θιάσου, όπως οι: Τζένη Καρέζη, Κώστας Καζάκος, Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, Χρήστος Καλαβρούζος, Τίμος Περλέγκας, Σπύρος Κωνσταντόπουλος και άλλοι. Τα σκηνικά φιλοτέχνησε ο εμβληματικός καραγκιοζοπαίκτης Ευγένιος Σπαθάρης.
Ο δίσκος στην αρχική του κυκλοφορία συνοδευόταν κι από ένα δισκάκι 45 στροφών που περιείχε δύο τραγούδια εκτός του κύριου σώματος του έργου, και τα δυο σε στίχους του Καμπανέλλη. Πρόκειται για το συγκινητικό "Προσκύνημα", ένα σεπτό και σπαρακτικό αφιέρωμα στα παιδιά του Πολυτεχνείου με ερμηνευτή τον Νίκος Δημητράτο  μαζί με τους δυο πρωταγωνιστές, ενώ στην άλλη πλευρά υπήρχε το τραγούδι "Ο άσωτος" ερμηνευμένο από τη Τζένη Καρέζη. 


Δευτέρα 30 Μαΐου 2022

Σκηνική δισκογραφία | Σταύρος Ξαρχάκος: Λυσιστράτη (1972/2006)

Στα πρώτα χρόνια του χουντικού καθεστώτος ο Σταύρος Ξαρχάκος συνέχισε να γράφει μουσική για τον ελληνικό κινηματογράφο με πιο ξεχωριστές στιγμές τις ταινίες "Κορίτσια στον ήλιο" (1968) και "Γυμνοί στο δρόμο" (1969). Το μουσικό υλικό της δεύτερης αποτέλεσε το περιεχόμενο του κύκλου τραγουδιών "Κόσμε αγάπη μου" που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά, ενώ ακολούθησε η ελεγειακή καντάτα "Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσιεθ Μεχίας" σε ποίηση του Λόρκα. Στη συνέχεια ο συνθέτης αναχώρησε για ανώτερες μουσικές στο εξωτερικό και μάλιστα στο ξεκίνημα της επόμενης δεκαετίας θήτευσε για ένα διάστημα και ως βοηθός μαέστρος του διάσημου Αμερικανού συνθέτη και αρχιμουσικού Leonard Bernstein!
Το 1972 έρχεται ο επόμενος σημαντικός κινηματογραφικός του σταθμός με την ταινία "Λυσιστράτη" που σκηνοθέτησε ο Γιώργος Ζερβουλάκος σε σενάριο του Γιάννη Νεγρεπόντη βασισμένο φυσικά στο κλασικό αριστούργημα του Αριστοφάνη. Στην ταινία επιστρατεύτηκε ένα εκλεκτό επιτελείο ηθοποιών γύρω από τους δυο βασικούς πρωταγωνιστές, τη Τζένη Καρέζη και τον Κώστα Καζάκο, όπως η Άννα Φόνσου, ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, ο Σπύρος Κωνσταντόπουλος, η Άννα Ματζουράνη και η Κατιάνα Μπαλανίκα, οι οποίοι ερμηνεύουν και τα τραγούδια. Ο κλασικός μύθος της γυναικείας εξέγερσης κατά της ανδρικής δυναστείας και η απόφαση της ερωτικής αποχής αποτελούσε για τη συγκεκριμένη χρονική συγκυρία ένα προκλητικό αλλά και αβανταδόρικο θέμα σε μια εποχή που κυριαρχούσε διεθνώς το ρεύμα της σεξουαλικής απελευθέρωσης. Η ταινία έγινε δεκτή με ευνοϊκά σχόλια και μάλιστα βραβεύτηκε στο κινηματογραφικό φεστιβάλ της Θεσσαλονίκης.
Η ταινία είναι πλημμυρισμένη με χαρούμενα και εξωστρεφή μουσικά θέματα που έγραψε ο Σταύρος Ξαρχάκος μαζί με κάμποσα τραγούδια, τα περισσότερα σε στίχους του σκηνοθέτη μαζί με ένα ("Όρκος") του Νίκου Γκάτσου. Το εμπνευσμένο αυτό μουσικό υλικό έμεινε ανέκδοτο μέχρι το 2006 που εκδόθηκε ως συγκροτημένο soundtrack από τη Legend, όπου την ίδια εποχή θα εκδοθούν αρκετά άλλα ανέκδοτα έργα του συνθέτη με την προσωπική του επιμέλεια. Μόνο το τραγούδι "Κόκκινη κλωστή δεμένη" ("Παραμύθι") είχε κυκλοφορήσει την ίδια εποχή ερμηνευμένο από τον Νίκο Ξυλούρη στο δίσκο "Συλλογή" (1974). Το εξώφυλλο της έκδοσης κοσμείται με ευφάνταστο σκίτσο του Μποστ.

Κυριακή 29 Μαΐου 2022

Σκηνική δισκογραφία | Σταύρος Ξαρχάκος: Λόλα (1964/2006)

Αμέσως μετά τα "Κόκκινα φανάρια" ο Σταύρος Ξαρχάκος ξαναγράφει μουσική για ταινία με πρωταγωνίστρια τη Τζένη Καρέζη, ενώ ξανασυναντιέται με τον σκηνοθέτη Ντίνο Δημόπουλο, δυο χρόνια μετά την παρθενική κινηματογραφική του εμπειρία στην ταινία "Το ταξίδι". 
Η τριπλή αυτή συνάντηση - συνθέτη, πρωταγωνίστριας και σκηνοθέτη - συνέβη στη θρυλική ταινία "Λόλα", μια παραγωγή της Finos Film σε σενάριο του Ηλία Λυμπερόπουλου, όπου ο ανερχόμενος ζεν πρεμιέ της εποχής Νίκος Κούρκουλος λάμπει πλάι στην Καρέζη, τον Διονύση Παπαγιαννόπουλο, τον Παντελή Ζερβό, τον Γιάννη Βογιατζή, τον Νίκο Φέρμα, τον Σπύρο Καλογήρου και τον Λαυρέντη Διανέλλο σε ένα δυνατό δράμα με φόντο και πάλι την Τρούμπα και μια ερωτική ιστορία μπλεγμένη με τους κώδικες της νύχτας και το ξεκαθάρισμα προσωπικών λογαριασμών.
Η ταινία αυτή έδωσε την ευκαιρία στον νεαρό συνθέτη να ξετυλίξει πολύ δημιουργικά το μουσικό του ταλέντο και να μας δώσει ένα εξαιρετικά συναρπαστικό soundtrack πλημμυρισμένο με έξοχες οργανικές μελωδίες και ατμοσφαιρικά μοτίβα, αλλά και υπέροχα λαϊκά τραγούδια που άφησαν εποχή. Η αρχή γίνεται με το εξαίσιο λυρικό μοτίβο της "Λόλας" που το ακούμε σε φωνητική (το ερμηνεύει η ίδια η Καρέζη) και οργανική μορφή ζωγραφισμένο με τις αδρές λαϊκές πινελιές του Γιώργου Ζαμπέτα που μεγαλουργεί στο συγκλονιστικό χασάπικο "Ο χορός του Σάκαινα", ίσως το ωραιότερο χασάπικο της μουσικής μας, αντίστοιχο με το "Ζεϊμπέκικο της Ευδοκίας" του Μάνου Λοΐζου. Στο κλείσιμο της ταινίας ακούγεται η απέραντης ομορφιάς λαϊκή σερενάτα "Χάθηκε το φεγγάρι" από τη Βίκυ Μοσχολιού που, αν και είχε ήδη μια μικρή παρουσία στο τραγούδι, εδώ ουσιαστικά κάνει το πραγματικό ντεμπούτο της με τη γνωστή θριαμβευτική πορεία τα επόμενα χρόνια. Για την ίδια ταινία επίσης γράφτηκε και το στιβαρό χασάπικο "Όνειρο δεμένο" που ερμήνευσε ο Πάνος Γαβαλάς κι έμελλε να εδραιωθεί ως μια από τις κορυφαίες κατακτήσεις του συνθέτη στο λαϊκό πεδίο. Οι στίχοι ολων των τραγουδιών γράφτηκαν από τον Βαγγέλη Γκούφα.
Αν και τα δυο βασικά θέματα της ταινίας, δηλαδή το οργανικό "Ο χορός του Σάκαινα" και το τραγούδι "Όνειρο δεμένο" είχαν κυκλοφορήσει την ίδια εποχή σε δίσκο 45 στροφών, το υπόλοιπο soundtrack παρέμενε ανέκδοτο για τέσσερις περίπου δεκαετίες! Μόλις το 2005 στη νέα έκδοση του δίσκου "Κόκκινα φανάρια" από την EMI Columbia συμπεριλήφθηκαν έξι μέρη (τρία ορχηστρικά και τρία τραγούδια) της μουσικής για τη "Λόλα", ενώ το 2006 από τη Legend εκδόθηκε για πρώτη φορά το ολοκληρωμένο soundtrack με 19 μέρη, χωρίς όμως το τραγούδι "Όνειρο δεμένο" που ανήκει στο ρεπερτόριο της Columbia.

Σάββατο 28 Μαΐου 2022

Σταύρος Ξαρχάκος: Το ταξίδι & Μοντέρνα Σταχτοπούτα (1962-65/1997)

Δύο από τα πρώτα soundtrack του Σταύρου Ξαρχάκου περιέχονται σ' αυτόν τον ψηφιακό δίσκο που εκδόθηκε κάπου 35 χρόνια από την εποχή που γράφτηκαν.
Η πρώτη επαφή του συνθέτη με τον κινηματογράφο σημειώθηκε το 1962, όταν έγραψε τη μουσική για τις ταινίες "Τρίτος δρόμος" και "Το ταξίδι". Η δεύτερη από αυτές ήταν μια παραγωγή της Finos Film που σκηνοθέτησε ο Ντίνος Δημόπουλος σε σενάριο του Βαγγέλη Γκούφα που έγραψε και τους στίχους των τραγουδιών. Στους πρωταγωνιστικούς ρόλους η Αλίκη Βουγιουκλάκη και ο Νίκος Κούρκουλος μαζί με μια πλειάδα σπουδαίων ηθοποιών της εποχής, όπως ο Βασίλης Διαμαντόπουλος, ο Νότης Περγιάλης, η Σμαρώ Στεφανίδου και η Σαπφώ Νοταρά. 
Ο συνθέτης έγραψε ένα τρυφερό και λυρικό soundtrack προσαρμοσμένο στο δραματικό ύφος της ταινίας. Χαρακτηριστική η μελωδία της "Βαρκαρόλας" που διατρέχει την ταινία και αποδίδεται άλλοτε σε οργανική κι άλλοτε σε χορωδιακή μορφή, αν και την ξέρουμε κι ως κανονικό τραγούδι από πάμπολλες μεταγενέστερες εκτελέσεις (Αλίκη Βουγιουκλάκη, Κώστας Χατζής, Αλέκα Μαβίλη, Δήμητρα Γαλάνη, Τάνια Τσανακλίδου, Αγνή Μπάλτσα). Στην ταινία ακούγονται επίσης και δυο πανέμορφα λαϊκά τραγούδια ("Τα δάκρυά μου είναι καυτά", "Για χατήρι σου") που ερμηνεύει η Ζωή Φυτούση.
Το 1965 ο συνθέτης κληθηκε για δεύτερη φορά να γράψει μουσική σε ταινία της Αλίκης Βουγιουκλάκη. Πρόκειται για τη χαριτωμένη κομεντί του Αλέκου Σακελλάριου "Μοντέρνα Σταχτοπούτα", μια παραγωγή της εταιρείας Δαμασκηνός-Μιχαηλίδης με συμπρωταγωνιστές της Αλίκης τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ, τον Σταύρο Ξενίδη, τον Άρη Μαλλιαγρό και τον Χρήστο Πάρλα. Ο Ξαρχάκος δεν είχε δυσκολία να προαρμόσει το ύφος του στον ανάλαφρο χαρακτήρα της πρωταγωνίστριας και να μας δώσει χαριτωμένα οργανικά θέματα μαζί με δυο πολύ όμορφα τραγούδια σε στίχους του Αλέκου Σακελλάριου, το καθαρά βουγιουκλακικής αισθητικής "Γύρνα με στα περασμένα" και κυρίως το έξοχο λαϊκό "Υπομονή" που ερμηνεύει ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης μαζί με την Αλίκη, ένα από τα πιο αγαπημένα και διαχρονικά τραηούδια του συνθέτη.
Αμφότερα τα soundtrack αυτά παρέμειναν ανέκδοτα επί δεκαετίες, για να εκδοθούν σε δίσκο για πρώτη φορά το 1997 με τη φροντίδα του Μάκη Δελλαπόρτα. Πάντως τα τραγούδια είχαν αυτονομηθεί από την αρχή και είχαν κυκλοφορήσει αμέσως σε δισκάκια 45 στροφών σημειώνοντας μεγάλη εμπορική επιτυχία.

Παρασκευή 27 Μαΐου 2022

Σκηνική δισκογραφία | Σταύρος Ξαρχάκος: Κόκκινα φανάρια (1962-1963)

Το 1962 ένας άγνωστος νεαρός συνθέτης εισβάλλει δυναμικά στο μουσικό προσκήνιο διεκδικώντας το δικό του χώρο ανάμεσα στους δυο Διόσκουρους του τραγουδιού μας, τον Μίκη και το Μάνο, που ήδη από τα αμέσως προηγούμενα χρόνια έχτιζαν μεθοδικά το ισχυρά θεμέλια του λεγόμενου "έντεχνου" τραγουδιού. 
Φυσικά αναφέρομαι στον Σταύρο Ξαρχάκο που αμέσως εδραιώθηκε ως ο τρίτος πυλώνας της μουσικής μας λίγο πριν προστεθεί σ' αυτή την ιδιοφυή παρέα και ο Γιάννης Μαρκόπουλος. Την πρώτη κιόλας χρονιά του ο Σταύρος Ξαρχάκος έγραψε δυο πολύ όμορφα soundtrack για τις ταινίες "Ταξίδι" και "Τρίτος δρόμος" που του άνοιγαν το δρόμο για μια λαμπρή καριέρα στο συγκεκριμένο πεδίο. 
Αλλά την ίδια χρονιά η παρουσία του σημαδεύτηκε με μια ακόμη πιο σημαντική στιγμή, καθώς έγραψε τη μουσική για την ιστορική θεατρική παράσταση "Κόκκινα φανάρια" βασισμένη σε κείμενο του Αλέκου Γαλανού που σκηνοθέτησε ο Αλέξης Δαμιανός κι ανέβηκε στο Θέατρο Πορεία τον Μάρτη του 1962 με πρωταγωνιστές τους: Θόδωρο Έξαρχο, Νίκο Μπιρμπίλη, Κούλα Αγαγιώτου, Κατερίνα Χέλμη, Μαίρη Χρονοπούλου, Βούλα Χαριλάου και Αλέξη Δαμιανό. Ο Ξαρχάκος έγραψε μια υπέροχη σειρά μελωδικών θεμάτων και μαζί δυο καθαρόαιμα λαϊκά τραγούδια ("Κόκκινα φανάρια", "Τι να την κάνεις τη ζωή") σε στίχους του Αλέκου Γαλανού που ερμήνευσε έξοχα η Πόλυ Πάνου.
Η παράσταση γνώρισε μεγάλη επιτυχία και συνέχισε για τρία χρόνια να παίζεται σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Η επιτυχία αυτή οδήγησε την επόμενη χρονιά και στο γύρισμα της ομώνυμης ταινίας σε σκηνοθεσία του Βασίλη Γεωργιάδη με πρωταγωνιστές τη Τζένη Καρέζη, τον Μάνο Κατράκη, τον Γιώργο Φούντα, τη Μαίρη Χρονοπούλου, τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ, τη Δέσπω Διαμαντίδου, την Κατερίνα Χέλμη, τον Νότη Περγιάλη, την Αλεξάνδρα Λαδικού και τον Φαίδωνα Γεωργίτση. Η ταινία γνώρισε τεράστια εμπορική επιτυχία κόβοντας 473.686 εισιτήρια στην πρώτη της προβολή, ενώ είχε την τύχη να συμπεριληφθεί και στις υποψηφιότητες για όσκαρ ξενόγλωσσης ταινίας (έχασε το βραβείο από τον Φελλίνι!) και παράλληλα να παιχτεί με επιτυχία και στις Κάννες!
Ο Σταύρος Ξαρχάκος και πάλι ανέλαβε τη μουσική επένδυση βρίσκοντας την ευκαιρία να προεκτείνει τις αρχικές του ιδέες που κατέθεσε στη θεατρική εκδοχή κι έτσι μας έδωσε ένα αριστουργηματικό soundtrack με μοναδικής ομορφιάς μελωδικά θέματα, αλλά και καθαρές λαϊκές στιγμές που χρωματίζονται με αδρές πινελιές από το μπουζούκι του Γιώργου Ζαμπέτα. Μάλιστα ο συνθέτης πρόσθεσε και τέσσερα καινούργια τραγούδια βασισμένα σε στίχους του πρωτοεμφανιζόμενου τότε Λευτέρη Παπαδόπουλου. Και τι τραγούδια! Δυο από αυτά ("Άπονη ζωή", "Φτωχολογιά"), σφραγισμένα με τη μνημειώδη ερμηνεία του Γρηγόρη Μπιθικώτση, αποτελούν ακρογωνιαίους λίθους όχι μόνο της τραγουδοποιίας του Ξαρχάκου, αλλά και ολόκληρου ελληνικού τραγουδιού διαχρονικά. Το τρίτο τραγούδι ("Παράπονο") με την ελεγειακή ερμηνεία της Τζένης Καρέζη διακρίνεται για το βαθύ λυρισμό του, ενώ το θεατρικoύ ύφους τραγούδι "Κόκκινα φανάρια" (διαφορετικό από το ομώνυμο τραγούδι της θεατρικής παράστασης) ερμηνεύει σπαρακτικά η Κατερίνα Χέλμη στο φινάλε της ταινίας.

Πέμπτη 26 Μαΐου 2022

Σκηνική δισκογραφία | Μάνος Χατζιδάκις: Πορνογραφία (1982)

Το 1982 ήταν μια δύσκολη χρονιά για τον Μάνο Χατζιδάκι, καθώς την εξουσία ασκούσε πλέον το ΠΑΣΟΚ κι ο ίδιος είχε χάσει τη θέση του στο Τρίτο Πρόγραμμα, όπου για πολλά χρόνια είχε μεγαλουργήσει με την ισχυρή υποστήριξη του φίλου του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Την ίδια εποχή βρέθηκε στο στόχαστρο του τύπου μετά από δικά του επιθετικά σχόλια για "κιτρινισμό" κι όλο αυτό στη συνέχεια πήρε τεράστιες διαστάσεις με την περίφημη διαμάχη του με την εφημερίδα Αυριανή. 
Μέσα σ' αυτό λοιπόν το εχθρικό πλαίσιο ήταν προδιαγεγραμμένη η τύχη μιας νέας προσπάθειας του συνθέτη να ανεβάσει μια μεγάλη μουσικοθεατρική παράσταση στα πρότυπα της "Οδού Ονείρων" που τότε συμπλήρωνε τα είκοσι χρόνια (από το καλοκαίρι του 1962). Πρόκειται βέβαια για την περίφημη "Πορνογραφία", έργο σε μορφή επιθεώρησης με θεατρικά νούμερα και πολλή μουσική και τραγούδια ερμηνευμένα από μεγάλη ορχήστρα, χορωδία και σόλο φωνές, όλα καθοδηγούμενα από τον συνθέτη, ο οποίος ανέλαβε ακόμη και τη σκηνοθεσία. Τα κείμενα έγραψαν οι Άρης Δαβαράκης, Μιχάλης Παπαγγελής, Δημήτρης Ρίζος και άλλοι, ενώ στίχους έγραψε κυρίως ο Νίκος Γκάτσος. Στη σκηνή κυριαρχούσε η εμβληματική φιγούρα της Σαπφώς Νοταρά και δίπλα της μια σειρά νέων και άσημων τότε ηθοποιών, όπως ο Χρήστος Ευθυμίου, η Μαρία Κανελλοπούλου, ο Σπύρος Μπιμπίλας, ο Χάρης Ρώμας και ο Κωνσταντίνος Τζούμας, ενώ τα τραγούδια ερμήνευαν επί σκηνής η Μαίρη Δαλάκου, ο Ηλίας Λιούγκος, η Γιάννα Κατσαγιώργη και η Μαριάννα Ευστρατίου. Στο δίσκο βέβαια προστέθηκαν ο Βασίλης Λέκκας και η Έλλη Πασπαλά.
Το μουσικό υλικό της παράστασης (και του δίσκου) ήταν εξαιρετικό, με θαυμάσιες μουσικές ιδέες που συχνά παρέπεμπαν σε κλασικά πρότυπα, όπως ο Ερίκ Σατί, ενώ μεταξύ των εμπνευσμένων τραγουδιών ακούγονταν η ωραία μελωδία του "Έλα σε μένα" και η εντυπωσιακή και πολυτραγουδισμένη έκτοτε "Μπαλάντα των αισθήσεων και των παραισθήσεων" σε στίχους του Άρη Δαβαράκη που δεν ήταν πάντως πρωτότυπη σύνθεση, αλλά παλιότερο αγγλόφωνο τραγούδι του συνθέτη από την ταινία "The Martlet's Tale" (1970).
Δυστυχώς η παράσταση, παρά τη μεγάλη της προετοιμασία και τη διαφήμιση και παρά το εξαιρετικό μουσικό της υλικό, δεν κατάφερε να μακροημερεύσει και κατέληξε σε εμπορικό φιάσκο. Ίσως ήταν μοιραίο κιόλας, από τη στιγμή που η επίσημη πρεμιέρα της δόθηκε στο Θέατρο Σούπερ Σταρ στις 17 Οκτωβρίου 1982, λίγο πριν ξημερώσει δηλαδή η μέρα της πρώτης επετείου του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία! Έμοιαζε σαν ανοιχτή πρόκληση αυτό, παρόλο που μάλλον ήταν τυχαίο. Ο τύπος της εποχής υποδέχθηκε με χυδαίους χαρακτηρισμούς το ομολογουμένως τολμηρό περιεχόμενο της παράστασης, η οποία μετά από τρεις εβδομάδες κατέβασε την αυλαία κόβοντας οριστικά από κει και πέρα τη διάθεση του συνθέτη για ανάλογα διαβήματα. Μας έμεινε πάντως το ακριβό μουσικό υλικό αυτής της δουλειάς που αποδεικνύει με τον πιο αποστομωτικό τρόπο την αστείρευτη έμπνευση του συνθέτη που στη συνέχεια θα διοχετευτεί σε πολύ αξιόλογους κύκλους τραγουδιών (Οι μπαλάντες της Οδού Αθηνάς, Χειμωνιάτικος ήλιος, Σκοτεινή μητέρα, Οι μύθοι μιας γυναίκας), αλλά και σε μνημειώδεις δημόσιες παρουσιάσεις των τραγουδιών του (Ρωμαϊκή Αγορά, Λαϊκή Αγορά).

Τετάρτη 25 Μαΐου 2022

Μάνος Χατζιδάκις: Sweet Movie (1974)

Το 1974 ο Μάνος Χατζιδάκις, παρόλο που ήδη είχε επαναπατριστεί οριστικά μετά τη μακρά παραμονή του στην Αμερική, συνεχίζοντας τις γόνιμες διεθνείς του συνεργασίες θα γράψει τη μουσική και τα τραγούδια για μια πολύ ιδιαίτερη ταινία με τίτλο "Sweet Movie" που γύρισε την ίδια χρονιά ο νεομαρξιστής γιουγκοσλάβος σκηνοθέτης Dusan Makavejev δίνοντας ένα φιλμ αναρχικής γραφής, ένα είδος σουρρεαλιστικής ερωτικής σάτιρας εναρμονισμένης με το ισχυρό μήνυμα της σεξουαλικής απελευθέρωσης εκείνου του καιρού, που αφήνει μια γλυκιά αίσθηση στο θεατή, κάτι σαν τους ποταμούς σοκολάτας μέσα στους οποίους βυθίζεται η πρωταγωνίστρια σε μια από τις εντυπωσιακές σκηνές!
Ο συνθέτης δούλεψε με μεγάλο ενθουσιασμό για την ταινία αυτή και μας έδωσε ένα σπάνιας ομορφιάς soundtrack που αναδίνει μια θερμή μελωδική αύρα άλλοτε νοσταλγική και βαθιά λυρική κι άλλοτε υπόγεια διεγερτική, όπως φανερώνουν και οι χαρακτηριστικοί τίτλοι κάποιων κομματιών.
Από τα εξαίσια οργανικά μέρη ξεχωρίζει ασφαλώς η αριστουργηματική "Σερενάτα για τη σεξουαλική απουσία" με το μαγικό ηχόχρωμα του μαντολίνου, αλλά και η κατανυκτική γοητεία του "Νυχτερινού". Περιλαμβάνονται επίσης και δύο τραγούδια, από τα οποία ένα είναι αγγλόφωνο ("Is the life on the earth") και το ερμηνεύει σε δικούς της στίχους η Ann Lonnberg, παλιά γνώριμη του ελληνικού κοινού από την ταινία "Κορίτσια στον ήλιο" (1968). Η Μαρία Κάτηρα ερμηνεύει επίσης την υπέροχη μπαλάντα (σε ρυθμό χασάπικου) "Τα παιδιά κάτω στον κάμπο", που ακούγεται και σε οργανική και χορωδιακή μορφή. 
Πρέπει να διευκρινίσω ότι οι αρχικοί (ελαφρώς διαφορετικοί) στίχοι αυτού του τραγουδιού που υπογράφονται από τον συνθέτη είχαν γραφτεί πολύ παλιότερα, το 1945, για το θεατρικό έργο του Αλέξη Δαμιανού "Το καλοκαίρι θα θερίσουμε", αλλά με άλλη μουσική, με την οποία το τραγούδησε το 1971 η Λίτσα Σακελλαρίου στον αποκηρυγμένο από το συνθέτη δίσκο "Άμα λευτερωθεί η Κρήτη" που ενορχήστρωσε ο Γιώργος Χατζηνάσιος.

Τρίτη 24 Μαΐου 2022

Σκηνική δισκογραφία | Μάνος Χατζιδάκις: Topkapi (1964)

Αμέσως μετά τη μεγάλη συνεργασία του Μάνου Χατζιδάκι με τον Ελία Καζάν στην ταινία "America America" (1963) ο συνθέτης επέστρεψε στον άλλο διάσημο σκηνοθέτη, με τον οποίο μερικά χρόνια νωρίτερα είχε επιβάλει την παρουσία του στο παγκόσμιο μουσικόφιλο κοινό, δηλαδή τον Jules Dassin με την ταινία "Ποτέ την Κυριακή". 
Η δεύτερη συνεργασία τους ήρθε το 1964 με την ταινία "Topkapi", έγχρωμη παραγωγή της United Artists, βασισμένη σε σενάριο του Eric Ambler με πρωταγωνίστρια πάλι τη Μελίνα Μερκούρη και δίπλα της ένα καστ διάσημων ηθοποιών, όπως ο Μαξιμίλιαν Σελ, ο Πίτερ Ουστίνοφ, ο Ρόμπερτ Μόρλεϊ, ο Ακίμ Ταμίροφ, αλλά και η Δέσπω Διαμαντίδου και ο άσημος τότε γιος του σκηνοθέτη Τζο. Μάλιστα ο Ουστίνοφ με την ερμηνεία του απέσπασε το δεύτερο όσκαρ της καριέρας του, μερικά χρόνια μετά την πρώτη βράβευσή του για το ρόλο του στην επική ταινία "Σπάρτακος".
Η ταινία έχει ύφος σάτιρας, σαν μια παρωδία - θα έλεγα - της κλασικής ταινίας του σκηνοθέτη "Ριφιφί" (1955), καθώς και πάλι το σενάριο βασίζεται σε μια ιστορία κλοπής, αυτή τη φορά με το σκηνικό τοποθετημένο στην Κωνσταντινούπολη, με στόχο ένα σμαραγδένιο στιλέτο από το ιστορικό παλάτι Τοπκαπί της Πόλης. Φυσικά η επιχείρηση στέφεται από παταγώδη αποτυχία, αλλά η ταινία αφήνει μια αβίαστη ικανοποίηση με την καλοστημένη πλοκή και τους απολαυστικούς της διαλόγους.
Αλλά ας μιλήσουμε και για τη μουσική της ταινίας που υπογράφει και πάλι ο Μάνος Χατζιδάκις. Φυσικά ο έμπειρος και ιδιοφυής συνθέτης δεν έχει καμιά δυσκολία να ντύσει με ατμοσφαιρικά οργανικά θέματα τη δράση της ταινίας, αλλά χωρίς αμφιβολία το κύριο ενδιαφέρον εντοπίζεται σε μια ρυθμική μελωδία που διατρέχει όλη την ταινία, η οποία στο ηχογραφημένο soundtrack ακούγεται ως πρόλογος και επίλογος του έργου, αλλά και ως ημιτελές τραγούδι με αγγλόφωνους στίχους ερμηνευμένο από τη Μελίνα. Όπως μας εξηγεί ο συνθέτης, αυτή η μελωδία είχε γραφτεί αρκετά χρόνια πιο παλιά κι όταν η Μελίνα την πρωτάκουσε στην "Οδό Ονείρων", απαίτησε από τον συνθέτη να αποτελέσει τη βάση της μουσικής επένδυσης της ταινίας. Κάμποσα χρόνια αργότερα ο συνθέτης τη μετέτρεψε και σε κανονικό τραγούδι με στίχους του Άκου Δασκαλόπουλου και τίτλο "Το μαγικό χαλί" που πρώτη ερμήνευσε η Φλέρυ Νταντωνάκη και περιλήφθηκε στο υλικό του δίσκου "Λειτουργικά" (1991).

Δευτέρα 23 Μαΐου 2022

Σκηνική δισκογραφία | Μάνος Χατζιδάκις: America America (1963)

Μετά το όσκαρ τραγουδιού για τα "Παιδιά του Πειραιά" (1961) ο Μάνος Χατζιδάκις έγινε περιζήτητος από τα μεγάλα χολιγουντιανά στούντιο και του δόθηκε έτσι η ευκαιρία να γράψει μουσική για μεγάλες διεθνείς παραγωγές, αν και συνέχισε να κοσμεί και πολλές ελληνικές ταινίες με τη μουσική του. Ανάμεσά τους και η επική ταινία "America America", παραγωγής 1963, σε σκηνοθεσία και σενάριο του μεγάλου Ελληνοαμερικανού σκηνοθέτη Ελία Καζάν. 
Ασφαλώς προκαλεί μια απορία πώς ευοδόθηκε αυτή η συνάντηση του συνθέτη με τον διάσημο σκηνοθέτη σε μια εποχή ο Χατζιδάκις είχε ήδη συνεργαστεί με τον στιγματισμένο από τις μακαρθικές εκκαθαρίσεις σκηνοθέτη Ζιλ Ντασέν και συνέχισε τη συνεργασία μαζί του και τα επόμενα χρόνια (TopKapi, Illya Darling), παρόλο που ο Ντασέν θεωρούσε ευθέως ως υπεύθυνο για την προσωπική του περιπέτεια τον Καζάν που δυστυχώς υπέκυψε στις πιέσεις και κατέδωσε συναδέλφους του για φιλοκομμουνιστικά φρονήματα!
Εν πάση περιπτώσει, αυτό που έχει πλέον σημασία είναι ότι η συνεργασία Χατζιδάκι-Καζάν στη σπουδαία αυτή ταινία απέφερε ένα υπέροχο soundtrack, πλημμυρισμένο από θεσπέσιες μελωδίες, αλλά και χορευτικούς ρυθμούς με ανατολίτικα ηχοχρώματα, καθώς το σενάριο τοποθετεί την αρχή της ιστορίας στην τουρκοκρατούμενη Κωνσταντινούπολη. Εδώ περιέχονται και τα τραγούδια "Τ' αστέρι του Βοριά" και "Τα λουστράκια" σε στίχους του Νίκου Γκάτσου που ερμηνεύουν ο Βασίλης Ριζιώτης, ο Γιώργος Ρωμανός και χορωδία, ενώ υπάρχει και η μελωδία του τραγουδιού "Μια Παναγιά" χωρίς λόγια, το οποίο πάντως την επόμενη χρονιά ως κανονικό τραγούδι πλέον με στίχους του Γκάτσου κυκλοφόρησε στις 45 στροφές με τη φωνή του Λάκη Παππά. Παίζει η Πειραματική Ορχήστρα Αθηνών και διευθύνει ο συνθέτης.