Σταμάτης Σπανουδάκης, Μανώλης Μητσιάς, Ημέρα Τρίτη (1990)

Πάσχα των Ελλήνων σήμερα, λυτρωτική ανάσταση των ανθρώπινων ψυχών και πέρασμα από το μουντό χρώμα του χειμώνα στο φως της άνοιξης και της ζωής. Τρίτη ημέρα από τη Σταύρωση του Χριστού, ημέρα της Ανάστασης. Και ήταν ένα φωτογραφικό άλμπουμ με τίτλο Ημέρα Τρίτη που βρήκε σε κάποια επίσκεψή του στα Μετέωρα ο Σταμάτης Σπανουδάκης και του ενέπνευσε τον θρησκευτικό κύκλο «Ημέρα Τρίτη», ο οποίος εκδόθηκε το 1990 από τη CBS.

Το φωτογραφικό αυτό άλμπουμ φέρει την υπογραφή του Λέσβιου φωτογράφου Δημήτρη Ταλιάνη (Μόλυβος, 1948) και αποτελεί μια καταγραφή παλιών μοναστηριών και λατρευτικών σκευών που συνάντησε στις περιηγήσεις του σε τόπους εγκατελειμμένους στη μοναξιά και τη σιωπή, σαν εκείνο το αρχέγονο τοπίο που μορφοποιήθηκε την «τρίτη ημέρα» της βιβλικής δημιουργίας, για να φιλοξενήσει τον άνθρωπο και τα ζώα. Το εξώφυλλο του άλμπουμ σχεδίασε ο Βασίλης Φωτόπουλος (1934-2007), ο διάσημος Έλληνας ζωγράφος και σκηνογράφος, βραβευμένος μάλιστα με το όσκαρ σκηνογραφίας για την ταινία Αλέξης Ζορμπάς.

Ο συνθέτης ανέσυρε από τη βυζαντινή παράδοση μερικούς εκλεκτούς ύμνους και τους έντυσε με δική του μουσική ή διασκεύασε την αυθεντική μελωδία κάποιων («Επιτάφιος θρήνος», «Τη Υπερμάχω», «Φως ιλαρόν») προσπαθώντας να αποδώσει το πνεύμα του φωτογραφικού αυτού λευκώματος. Ο ίδιος λέει μεταξύ άλλων: «Ακολούθησα νοητά την πορεία του φωτογράφου μεταφράζοντας τις εικόνες σε ήχους». Βασικός συμπαραστάτης του σ' αυτό το διάβημα ο υπέροχος Μανώλης Μητσιάς, κορυφαίος ερμηνευτής και δοκιμασμένος ψάλτης, ο οποίος κατέθεσε μια μνημειώδη, αλλά απολύτως απέριττη ερμηνεία. Σόλο κλαρίνο παίζει ο Βασίλης Σαλέας.

Σταμάτης Σπανουδάκης: Εαρινή ώρα (1994)

Σε όλη τη μουσική του διαδρομή ο συνθέτης Σταμάτης Σπανουδάκης φρόντιζε πάντα να διανθίζει τη δισκογραφία του με θρησκευτικές πινελιές είτε με πρωτότυπες συνθέσεις, είτε και με εναρμονίσεις παραδοσιακών θρησκευτικών μελωδιών. Το 1994 μας έδωσε την «Εαρινή ώρα», δυο χρόνια αργότερα το «Δάκρυ του Ιωάννη» κι έκλεισε τον αιώνα με το μεγαλόπρεπο «Χιλιαννιακοσιαενενηνταεννέα», για να επανέλθει το 2010 με το άλμπουμ «Σαν προσευχή...», το τελευταίο μέχρι σήμερα έργο του στο θρησκευτικό πεδίο.

Το άλμπουμ «Εαρινή ώρα» πρωτοεκδόθηκε το 1994 από την FM Records κι επανεκδόθηκε το 1996 και το 2002 από τη Wea. Αυτή τη φορά ο συνθέτης μας πρόσφερε μια εξολοκλήρου οργανική δουλειά βασισμένη όμως εν πολλοίς σε προϋπάρχουσες μελωδίες από παλιότερα έργα του μαζί με κάποιες καινούργιες. Το κύριο σώμα του άλμπουμ προέρχεται από τους δίσκους: «7 Παρακλήσεις» (1985), «Ω, γλυκύ μου έαρ» (1987) και «Ημέρα Τρίτη» (1990). Μας τα εξηγεί καλύτερα ο ίδιος στο ένθετο σημείωμα του δίσκου:

«Είναι καιρός που αισθάνομαι την ανάγκη να συγκεντρώσω τις καλύτερες στιγμές των "ορχηστρικών θρησκευτικών" μου δίσκων. Τελικά το καταφέρνω τώρα. Ξαναδούλεψα τα κομμάτια προσθέτοντας ή αφαιρώντας όσα σήμερα αισθάνθηκα ότι έπρεπε (...) Οι μελωδίες και οι εισαγωγές είναι δικές μου, εκτός φυσικά από τις μελωδίες των: "Η ζωή εν τάφω", "Ω, γλυκύ μου έαρ", "Ιδού ο νυμφίος έρχεται", "Τον νυμφώνα σου βλέπω" και τους αυτοσχεδιασμούς του Βασίλη και του Λευτέρη (...) Αφιερώνω ολόψυχα και με θαυμασμό αυτόν το δίσκο στους αγαπημένους μελωδούς της Μεγάλης Εβδομάδος».

Ενορχήστρωση, εκτέλεση, παραγωγή και ηχοληψία, όλα διά χειρός Σταμάτη Σπανουδάκη. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε το 1994 στο ιδιωτικό στούντιο του συνθέτη. Κλαρίνο έπαιξε ο Βασίλης Σαλέας και βιολί ο Λευτέρης Ζέρβας. Το σόλο συνθεσάιζερ στο «Η ζωή εν τάφω» έπαιξε ο Σαράντης Σαλέας. Ο ίδιος ο συνθέτης έπαιξε πλήκτρα, κιθάρες και κρουστά.  

Σταμάτης Σπανουδάκης: Κύριε των Δυνάμεων (1982)

Ο Σταμάτης Σπανουδάκης είναι παραγωγικότατος συνθέτης και μας έχει δώσει μέχρι σήμερα πληθώρα συνθέσεων που κινούνται σε όλο το φάσμα της μουσικής δημιουργίας. Έχουμε λοιπόν μεγαλοϊδεατικές οργανικές συνθέσεις εμπνευσμένες από την ελληνική ιστορία, κύκλους παιδικών τραγουδιών, αλλά και κύκλους κανονικών τραγουδιών, μουσική για τον κινηματογράφο και μπόλικη θρησκευτική μουσική, έτσι που να τον καθιστά τον κατεξοχήν συνθέτη αυτού του ιδιαίτερου μουσικού είδους, καθώς ήδη καταγράφονται στο ενεργητικό του μπόλικες δημιουργίες στο συγκεκριμένο πεδίο («Κύριε των Δυνάμεων», «7 Παρακλήσεις», «Ω, γλυκύ μου έαρ», «Ημέρα Τρίτη», «Εαρινή ώρα», «Το δάκρυ του Ιωάννη», «Χιλιαεννιακοσιαενενηνταεννέα», «Σαν προσευχή...»).

Η πρώτη του συνθετική απόπειρα θρησκευτικού προσανατολισμού ήρθε τη στιγμή που ο ίδιος έβγαινε από μια προσωπική του «περιπέτεια». Πρώτο ξεφωτό λοιπόν σ' αυτή τη γκρίζα διαδρομή στάθηκε ο κύκλος «Κύριε των Δυνάμεων» που εκδόθηκε το 1982 από τη Lyra. Ο τίτλος του άλμπουμ βεβαίως παραπέμπει στον ομώνυμο εμβληματικό βυζαντινό ύμνο που γράφτηκε κάπου μεταξύ 5ου και 7ου αιώνα και ψάλλεται στο Μέγα Απόδειπνο κατά την περίοδο της Μεγάλης Σαρακοστής. Πάνω στο ιερό κείμενο του ύμνου ο συνθέτης έγραψε δική του πρωτότυπη μουσική επένδυση, ενώ τα υπόλοιπα μέρη του άλμπουμ έχουν δικούς του στίχους και φυσικά μουσική, η οποία κινείται μεταξύ βυζαντινών απόηχων και κοσμικών ακουσμάτων (ποπ, ροκ κλπ) κι όλα αυτά μάλιστα δοσμένα με σύγχρονη ενορχήστρωση, όπου συνυπάρχουν τα ακουστικά όργανα με κυρίαρχο το ηλεκτρονικό υπόστρωμα των συνθεσάιζερ. 

Τα τραγούδια του δίσκου ερμηνεύουν η Ελένη Βιτάλη και ο Γιάννης Κούτρας. Ξεχωρίζει το τραγούδι «Γύρω μου φωτιά» που ακούγεται σε διπλή εκτέλεση εναλλάξ από τους δύο ερμηνευτές. Ο ίδιος ο Σπανουδάκης έπαιξε κιθάρες, μπουζούκι, μαντολίνο, μπαλαλάικα, κρουστά και συνθεσάιζερ. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε από τον Σεπτέμβριο του 1981 ως τον Γενάρη του 1982 στο ιδιωτικό στούντιο του συνθέτη.

Χρόνης Αηδονίδης: Άφραστον Θαύμα (2010)

Μιας και βρισκόμαστε στη Μεγάλη Εβδομάδα, είναι καιρός να ανοίξουμε μια παρένθεση στη συνήθη ροή των θεμάτων μας, για να προσαρμοστούμε στο πνεύμα των ημερών. Θα ήθελα λοιπόν να ξεκινήσουμε με τον σπουδαίο θεράποντα της παραδοσιακής μας μουσικής και εξαίρετο ψάλτη Χρόνη Αηδονίδη (1928-2023), ένα σεμνό υπηρέτη της βυζαντινής και μεταβυζαντινής μας μουσικής παράδοσης που συχνά κατέφυγε στην εκκλησιαστική υμνογραφία και μας κληροδότησε υπέροχες ηχογραφήσεις. Ήδη πέρσι τέτοιον καιρό είχαμε παρουσιάσει ένα πειστικό δείγμα της ψαλτικής του δύναμης με το άλμπουμ «Επικράνθη» (2006) και συνεχίζουμε σήμερα στην ίδια ακριβώς γραμμή με το νεότερο διπλό άλμπουμ «Άφραστον Θαύμα» που κυκλοφόρησε το 2010 σε διπλό ψηφιακό δίσκο από την Legend (υπό την ετικέτα "7").

Επί της ουσίας τα δύο άλμπουμ αποτελούν μια αδιάσπαστη ενότητα, αφού το υλικό τους συμπίμπει σε μεγάλο βαθμό με κάποιες μικρές προσθαφαιρέσεις. Και φυσικά συμμετέχουν οι ίδιοι συντελεστές, αφού δίπλα στον μεγάλο παραδοσιακό βάρδο βρίσκεται και πάλι η πιστή του μαθήτρια και ψάλτρια Νεκταρία Καραντζή και ο Πρωτοψάλτης, καθηγητής Βυζαντινής Μουσικής, φιλόλογος και θεολόγος Δημήτρης Βερύκιος. Η έκδοση περιλαμβάνει μια ευρεία ανθολόγηση 29 ύμνων από το Θείο Πάθος μέχρι και την Ανάσταση του Χριστού που αποδίδονται με σεπτό και απέριττο τρόπο μέσα σε μια ατμόσφαιρα κατανυκτικής εκφραστικής δύναμης. Ο ίδιος ο Χρόνης Αηδονίδης σημειώνει στο εσώφυλλο της έκδοσης: 

«Ευχαριστώ τον Θεό που με αξίωσε, για μία ακόμη φορά, να ηχογραφήσω βυζαντινούς εκκλησιαστικούς ύμνους, ένα όνειρο που είχα από μικρό παιδί, απ' όταν μάθαινα βυζαντινή μουσική κοντά στον ιερέα πατέρα μου. Το δημοτικό τραγούδι βέβαια που υπηρέτησα όλα αυτά τα -πενήντα και πλέον- χρόνια δεν είναι παρά η «δίδυμη αδελφή» της βυζαντινής μουσικής. Ως δίδυμες αδελφές αυτές οι δύο τέχνες έχουν σίγουρα πολλές ομοιότητες αλλά και κάποιες διαφορές. Η ουσία όμως είναι ότι είναι παιδιά της ίδιας μάνας: της ελληνικής μουσικής μας. Φροντίδα και μέλημά μου, όλα αυτά τα χρόνια, ήταν να βάλω κι εγώ ένα λιθαράκι στην προσπάθεια διάσωσης και διάδοσης στις επόμενες γενιές αυτού του μουσικού θησαυρού. Γι' αυτό χαίρομαι από καρδιάς που συνοδοιπόρος μου, και σε αυτό το έργο, είναι η Νεκταρία Καραντζή. Η σκέψη ότι η εκλεκτή μου μαθήτρια και πλέον συνεργάτιδα συνεχίζει το δικό μου έργο στην αλυσίδα της μακραίωνης ελληνικής μουσικής παράδοσης, με αναπαύει. Ο διπλός αυτός δίσκος περιέχει επιλογές βυζαντινών εκκλησιαστικών μελών σε ανάμικτη σειρά, κυρίως από τα ψαλλόμενα της Μεγάλης Εβδομάδας αλλά όχι μόνο, όπως και έναν πολύ γνωστό λαϊκό θρήνο της Μ. Παρασκευής. Έχουμε επίσης για μια ακόμη φορά, τη χαρά να μας συνοδεύει ο Πρωτοψάλτης, καθηγητής Βυζαντινής Μουσικής, φιλόλογος και θεολόγος Δημήτρης Βερύκιος, τον οποίο από καρδιάς ευχαριστώ για την πολύτιμη υποστήριξη και βοήθειά του...».

Απόστολος Καλδάρας: Τα κινηματογραφικά (1990)

Η χθεσινή και η σημερινή ημέρα, 7 και 8 Απριλίου, συνιστούν διπλή επέτειο για τον μεγάλο λαϊκό δημιουργό Απόστολο Καλδάρα (1922-1990), ο οποίος γεννήθηκε στις 7 Απριλίου 1922 στα Τρίκαλα και πέθανε στις 8 του ίδιου μήνα το 1990 έχοντας μόλις συμπληρώσει τα 68 του χρόνια. Φυσικά το μεγάλο εκτόπισμα του κορυφαίου αυτού δημιουργού δε θα μπορούσε παρά να έχει ευρύτατη συμμετοχή στις δισκογραφικές μας παρουσιάσεις εδώ στο Δισκοβόλο με επίκεντρο βέβαια τους εμβληματικούς κύκλους τραγουδιών που παρουσίασε στη Minos κατά το πρώτο μισό της δεκαετίας του '70 («Μικρά Ασία», «Βυζαντινός Εσπερινός», «Για ρεμπέτες και για φίλους», «Ροβινσώνες»). 

Σήμερα λοιπόν θα σταθούμε λίγο παραπάνω σε μιαν άλλη ξεχωριστή σελίδα της μεγάλης του καριέρας, την κινηματογραφική, όπου είχε μια έντονη παρουσία στα χρόνια του παλιού ελληνικού κινηματογράφου την εποχή της μεγάλης εμπορικής του ακμής, δηλαδή μέσα στη δεκαετία του '60. Όχι, ο Καλδάρας δεν ήταν συνθέτης κινηματογραφικής μουσικής και γιαυτό δεν πρόκειται να δούμε κάποια δικά του soundtrack, αφού ο ρόλος του περιοριζόταν καθαρά στη συμμετοχή του με ανεξάρτητα τραγούδια που ακούγονταν σε διάφορες ταινίες εκείνου του καιρού, συνήθως με τη δική του παρουσία στο πάλκο, τραγούδια που παράλληλα κυκλοφορούσαν και στη δισκογραφία των 45 στροφών κατά κανόνα με άλλους ερμηνευτές από αυτούς που τα ερμήνευαν στις ταινίες.

Το 1990 η ΕΜΙ έθεσε σε κυκλοφορία ένα άλμπουμ με τον λιτό τίτλο «Τα κινηματογραφικά» που περιλαμβάνει 14 τραγούδια του Απόστολου Καλδάρα που ακούστηκαν σε παλιές ελληνικές ταινίες. Ειδικότερα μάλιστα πρόκειται για τραγούδια από οκτώ ταινίες της Κλακ Φιλμ που γυρίστηκαν κατά το διάστημα 1965-1968, όλες σκηνοθετημένες από τον Απόστολο Τεγόπουλο (1936-2007) με βασικό πρωταγωνιστή τον Νίκο Ξανθόπουλο στη χρυσή εποχή του, όταν είχε ταυτιστεί με τον δημοφιλέστατο ρόλο του τίμιου λαϊκού παιδιού έχοντας σχεδόν πάντα για συμπρωταγωνίστρια τη Μάρθα Βούρτση, συχνά μάλιστα πλαισιωμένος και από άλλα μεγάλα ονόματα του κινηματογράφου, όπως ο Μάνος Κατράκης, ο Ορέστης Μακρής, ο Κώστας Καζάκος, ο Κώστας Κακαβάς, ο Ανδρέας Ντούζος, η Αφροδίτη Γρηγοριάδου, η Σπεράντζα Βρανά και πολλοί άλλοι. Πρόκειται για τις ταινίες: Καρδιά μου πάψε να πονάς (1965), Απόκληροι της κοινωνίας (1965), Με πόνο και με δάκρυα (1965), Περιφρόνα με γλυκιά μου (1965), Έχω δικαίωμα να σ' αγαπώ (1966), Δακρυσμένα μάτια (1967), Κάποτε κλαίνε και οι δυνατοί (1967), Ξεριζωμένη γενιά (1968). Οι περισσότερες από τις ταινίες αυτές είχαν ξεπεράσει τις 200.000 εισιτήρια στην πρώτη τους προβολή με κορυφαία την τελευταία (Ξεριζωμένη γενιά) που έφτασε τα 448.679 εισιτήρια!

Στις ταινίες αυτές ακούστηκαν δεκάδες υπέροχα λαϊκά τραγούδια του Απόστολου Καλδάρα, συνήθως ερμηνευμένα από τον Νίκο Ξανθόπουλο, τα οποία ωστόσο στην επίσημη δισκογραφία πέρασαν με άλλες φωνές. Εδώ λοιπόν τα ακούμε από τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, τη Βίκυ Μοσχολιού, τον Μιχάλη Μενιδιάτη, τον Μανώλη Αγγελόπουλο, τη Χαρούλα Λαμπράκη και τη Φούλη Δημητρίου. Ανάμεσά τους και τα πολυτραγουδισμένα: «Ένα αστέρι πέφτει πέφτει», «Μην τα φιλάς τα μάτια μου», «Αφού αμαρτήσανε τα δυο σου χείλη», «Πετραδάκι πετραδάκι», «Τα καλά όλου του κόσμου», «Στ' Αποστόλη το κουτούκι» και «Καλή τύχη». Την επιλογή και επιμέλεια του υλικού υπογράφει ο δημοσιογράφος και μουσικός παραγωγός Άγγελος Πυριόχος.

Γρηγόρης Μπιθικώτσης: Για τον Γρηγόρη (Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας, 2002)

Πριν από 21 χρόνια, στις 7 Απριλίου 2005, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 82 χρόνων ο κορυφαίος λαϊκός ερμηνευτής Γρηγόρης Μπιθικώτσης (1922-2005) αφήνοντας πίσω του μιαν ανεκτίμητης αξίας κληρονομιά εκατοντάδων μεγάλων τραγουδιών που ερμήνευσε στις πέντε περίπου δεκαετίες της ενεργού παρουσίας του στο ελληνικό πεντάγραμμο είτε ως απαράμιλλος ερμηνευτής, είτε και ως εμπνευσμένος συνθέτης αρκετών διαχρονικών επιτυχιών που κοσμούν το πλούσιο προσωπικό του ρεπερτόριο. Μάλιστα η πρώτη του εμπλοκή στο δισκογραφικό στερέωμα ήταν με την ιδιότητα του συνθέτη με πρώτο τραγούδι του «Το καντήλι τρεμοσβήνει» που ηχογραφήθηκε για τις 78 στροφές το 1949. Στα μέσα της δεκαετίας του '50 πρώτος ο Μάνος Χατζιδάκις ήταν ο συνθέτης που αξιοποίησε τις ερμηνευτικές του δυνατότητες, για να έρθει λίγο αργότερα ο Μίκης Θεοδωράκης να τον μετατρέψει στον κορυφαίο λαϊκό ερμηνευτή της γενιάς του μέσα από μια μεγάλη σειρά εμβληματικών κύκλων («Επιτάφιος», «Αρχιπέλαγος», «Πολιτεία Α' & Β'», «Επιφάνια», «Όμορφη πόλη», «Τραγούδι του νεκρού αδελφού», «Μαγική πόλη», «Το Άξιον εστί», «Ρωμιοσύνη», «Χρυσοπράσινο φύλλο», «Θαλασσινά φεγγάρια»). Στη συνέχεια συμπορεύτηκε με την εκλεκτή γενιά των νέων συνθετών του λεγόμενου «έντεχνου» λαϊκού τραγουδιού, όπως ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Δήμος Μούτσης, ο Γιάννης Σπανός, ο Σταύρος Κουγιουμτζής και άλλοι, ενώ στα χρόνια της Επταετίας ανέπτυξε συστηματικά και την προσωπική του δισκογραφία με αποκλειστικά δικές του συνθέσεις που απέφερεαν πολλές επιτυχίες ευρείας αποδοχής.

Τρία χρόνια πριν φύγει από τη ζωή ο μεγάλος καλλιτέχνης ευτύχησε να τιμηθεί με μια συγκλονιστική συναυλία αφιερωμένη αποκλειστικά στον ίδιο. Ήταν στις 11 Μαρτίου του 2002, όταν πραγματοποιήθηκε στο Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας μια μεγάλης διάρκειας (άνω των δύο ωρών) συναυλία με τη συμμετοχή δεκαοκτώ εκλεκτών ερμηνευτών της παλιότερης και νεότερης γενιάς, οι οποίοι πρόθυμα συνέπραξαν στην τιμητική αυτή βραδιά για τον μεγάλο βάρδο. Οι τραγουδιστές εμφανίστηκαν επί σκηνής με αλφαβητική σειρά ερμηνεύοντας ο καθένας από δύο τραγούδια, συνολικά 38 κλασικά τραγούδια (στη συναυλία ακούστηκαν περισσότερα) που σημάδεψαν τη λαμπρή διαδρομή του Γρηγόρη Μπιθικώτση στο ελληνικό πεντάγραμμο. Ιδού τα ονόματα: Δήμητρα Γαλάνη, Αντώνης Καλογιάννης, Γιάννης Κότσιρας, Κώστας Μακεδόνας, Λαυρέντης Μαχαιρίτσας, Δημήτρης Μητροπάνος, Μανώλης Μητσιάς, Δημήτρης Μπάσης, Γιώργος Νταλάρας, Πόλυ Πάνου, Βασίλης Παπακωνσταντίνου, Γιάννης Πάριος, Αντώνης Ρέμος, Μαρία Σουλτάτου, Πασχάλης Τερζής, Ελένη Τσαλιγοπούλου και Ντίνα Χρονά. Στη συναυλία τραγούδησε επίσης κι ο γιος του ερμηνευτή Γρηγόρης Γρ. Μπιθικώτσης συνοδευόμενος από τον Γεράσιμο Ανδρεάτο, ενώ στο πανηγυρικό φινάλε της συναυλίας εμφανίστηκε επί σκηνής και ο ίδιος ο Μπιθικώτσης ερμηνεύοντας μόνος ή με συνοδεία όλης της παρέας δύο τραγούδια μέσα σε ένα κλίμα διάχυτης συγκίνησης και ενθουσιασμού. Εκτός από συνθέσεις του ίδιου του Μπιθικώτση, ακούστηκαν επίσης κλασικά τραγούδια του Μάρκου Βαμβακάρη, του Βασίλη Τσιτσάνη, του Γιώργου Μητσάκη, του Μίκη Θεοδωράκη, του Μάνου Χατζιδάκι, του Σταύρου Ξαρχάκου, του Σταύρου Κουγιουμτζή και του Γιάννη Σπανού.

Αξιοσημείωτο είναι ότι τη συναυλία προλόγισαν ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Λευτέρης Παπαδόπουλος και ο Ευάγγελος Βενιζέλος, τότε υπουργός πολιτισμού. Ο ίδιος ο Μπιθικώτσης μιλώντας συγκινημένος στο κοινό έδειξε και τη γενναιοδωρία της ψυχής του μνημονεύοντας τον μεγάλο συνοδοιπόρο του Στέλιο Καζαντζίδη, ο οποίος είχε φύγει ήδη από τη ζωή μισό χρόνο νωρίτερα. Να προσθέσω απλώς ότι επικεφαλής της λαϊκής ορχήστρας ήταν οι μπουζουξήδες Μανώλης Καραντίνης και Βαγγέλης Μαχαίρας, ενώ την ενορχήστρωση επιμελήθηκε ο Νίκος Κούρος. Ο διπλός ψηφιακός δίσκος που εκδόθηκε την ίδια χρονιά κοσμείται με όμορφες ζωγραφιές που φιλοτέχνησε ο Αλέκος Φασιανός.

Λίτσα Διαμάντη: Τραγούδια από τις 45 στροφές (1997)

Ενταγμένο στη μεγάλη σειρά με γενικό τίτλο «Τραγούδια από τις 45 στροφές» της Minos-EMI κυκλοφόρησε το 1997 ένα άλμπουμ με 18 συνολικά τραγούδια ανθολογημένα από τις δεκάδες ηχογραφήσεις που πραγματοποίησε η Λίτσα Διαμάντη κατά την πρώτη περίοδο της καριέρας της και συγκεκριμένα κατά το διάστημα 1965-1973. Είναι η περίοδος που η καλή ερμηνεύτρια προσπαθούσε να χτίσει την προσωπική της καριέρα και να ξεφύγει από το ρόλο της δεύτερης συνοδευτικής φωνής δίπλα στα μεγάλα ονόματα του λαϊκού πενταγράμμου της εποχής.

Όπως έχουμε ξαναπεί, ο πρώτος της μέντορας στο τραγούδι στάθηκε ο μεγάλος λαϊκός δημιουργός Γιώργος Μητσάκης που της έγραψε το 1965 τις περίφημες «Συννεφιές», τραγούδι αναφοράς σε ολόκληρη την καριέρα της Λίτσας Διαμάντη. Με τον Γιώργο Μητσάκη λοιπόν ξεκινάει χρονικά η συγκεκριμένη συλλογή και ειδικότερα με ένα άλλο τραγούδι ηχογραφημένο το 1965 με τίτλο «Μας έκλεισαν τη στράτα μας». Στην ίδια χρονιά επίσης ανήκει και το πολυτραγουδισμένο τσιφτετέλι «Εσένα θέλω μόνο» του Βαγγέλη Σούκα που το ερμηνεύει (σε δεύτερη εκτέλεση) συνοδευόμενη από τον Μπάμπη Τσετίνη σε μια αντιστροφή ρόλων, αφού εκείνη συνήθως έκανε τη δεύτερη φωνή στον καταξιωμένο λαϊκό ερμηνευτή. Η συλλογή φτάνει ως το 1973 με ένα άλλο σουξέ της Λίτσας Διαμάντη με τίτλο «Γιατί να πικραινόμαστε γιατί» σε μουσική του Γιώργου Κατσαρού, του συνθέτη που είχε μαζί της την πιο μακροχρόνια συνεργασία. 

Τα υπόλοιπα τραγούδια της συλλογής υπογράφουν ο Βασίλης Βασιλειάδης, ο Λυκούργος Μαρκέας, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Μπάμπης Μπακάλης και ο Παναγιώτης Πετσάς. Στα μισά τραγούδια οι στίχοι ανήκουν στον Πυθαγόρα, άλλα δύο έγραψε ο Ηλίας Λυμπερόπουλος, ενώ τα υπόλοιπα έχουν στίχους των συνθετών τους. Στις δεύτερες φωνές, εκτός από τον Μπάμπη Τσετίνη, ακούμε τον Μάνο Παπαδάκη, τον Σωτήρη Χατζηαντωνίου και τον Γ. Ραζή που δεν είναι άλλος από τον Γιάννη Πάριο!

Λίτσα Διαμάντη: 3ος προσωπικός δίσκος (1974)

Δυο χρόνια μετά τις «Συννεφιές» (1970), τον πρώτο προσωπικό της δίσκο, η Λίτσα Διαμάντη παρουσίασε τη δεύτερη προσωπική της δουλειά με τίτλο «Δώδεκα επιτυχίες», ενώ το 1974 μας έδωσε και μια τρίτη δουλειά με τίτλο «Λίτσα Διαμάντη 3». Κατά τη λογική των δύο προηγούμενων δίσκων της, κι αυτός δεν είναι παρά μια συλλογή σκόρπιων τραγουδιών για τις 45 στροφές που ηχογραφήθηκαν και κυκλοφόρησαν κατά τη διετία 1973-1974.

Το άλμπουμ περιλαμβάνει μερικές από τις γνωστότερες επιτυχίες της Λίτσας Διαμάντη, η οποία εκείνη την περίοδο βρισκόταν στο απόγειο της προσωπικής της καταξίωσης στο ελληνικό πεντάγραμμο. Συμμετείχε άλλωστε και σε αξιόλογες δισκογραφικές δουλειές διαφόρων συνθετών που στάθηκαν και οι βασικοί αιματοδότες του ρεπερτορίου της. Πάνω απ' όλους βέβαια ο Γιώργος Κατσαρός, με τον οποίο η ερμηνεύτρια συνεργαζόταν στενά ήδη από το ξεκίνημα της δεκαετίας του '70, μια συνεργασία που κορυφώθηκε το 1974 με το άλμπουμ «Δεκατρείς περιπτώσεις», όπου μάλιστα βρίσκουμε και τέσσερα από τα τραγούδια του τρίτου προσωπικού της δίσκου. Λίγο νωρίτερα είχε συμμετοχή και στο δίσκο «Ανθρώπινα και καθημερινά» (1973) του Λυκούργου Μαρκέα, όπου επίσης είχαν πρωτοακουστεί τρία από τα τραγούδια του δικού της δίσκου. Τέλος, ο Άκης Πάνου ήταν άλλος ένα συνθέτης που εμπιστεύθηκε τη φωνή της ερμηνεύτριας και τρία δικά του τραγούδια από το δίσκο του «Αλήθειες» (1974) τα βρίσκουμε και στο δίσκο της Διαμάντη, ο οποίος συμπληρώνεται με άλλα δυο ανεξάρτητα τραγούδια από τις 45 στροφές που κυκλοφόρησαν το 1973, ένα του Γιώργου Κατσαρού («Γιατί να πικραινόμαστε») κι ένα του Βασίλη Βασιλειάδη («Δεν επιτρέπεται»). 

Ουσιαστικά η πιο ενδιαφέρουσα φάση της καριέρας της Λίτσας Διαμάντη ολοκληρώνεται με το δίσκο αυτό. Στη συνέχεια θα καταφύγει σε ένα είδος πιασάρικου τραγουδιού της πίστας και της εύκολης εμπορικής επιτυχίας που της χάρισε αλλεπάλληλα σουξέ, αλλά την απέκοψε οριστικά από τους ανθρώπους που στάθηκαν οι βασικοί χορηγοί της πρώιμης καριέρας της. Με εξαίρεση ίσως κάποιες σποραδικές επανασυνδέσεις με τον Χρήστο Νικολόπουλο, τη συμμετοχή της στο πολύ πετυχημένο τηλεοπτικό πρόγραμμα «Ζήτω το ελληνικό τραγούδι» (1987) του Διονύση Σαββόπουλου και τη συμμετοχή της στο άλμπουμ «Όταν έρχονται οι φίλοι μου» (1995) του Σταμάτη Κραουνάκη, η παρουσία της στο ελληνικό τραγούδι μέχρι το ξεκίνημα του νέου αιώνα ήταν συνεχώς φθίνουσα και προσανατολισμένη σε ένα ρεπερτόριο κατώτερο των φωνητικών της δυνατοτήτων.

Λίτσα Διαμάντη: Συννεφιές (1970)

Στις 4 Απριλίου 1949, πριν από 77 χρόνια ακριβώς, γεννήθηκε στην Αθήνα η σπουδαία λαϊκή ερμηνεύτρια Λίτσα Διαμάντη, κατά κόσμον Ευαγγελία Κοσμίδου. Η πορεία της στο ελληνικό τραγούδι δεν ήταν καθόλου εύκολη και πέρασε πολλά χρόνια ως δεύτερη φωνή στη σκιά μεγάλων τραγουδιστών της δεκαετίας του '60, μέχρι να καταφέρει να αποκτήσει τη δική της αυτόνομη παρουσία και να αναδείξει την υπέροχη λαϊκή φωνή της.

Από μικρή έμαθε ακορντεόν και για χρόνια συνόδευε τον Αγκόπ σε ζωντανές παραστάσεις σε θερινά σινεμά της Αθήνας. Μόλις δεκατριών χρονών ηχογράφησε το πρώτο της τραγούδι («Ένα δειλινό του Απρίλη») σε μουσική του Ανδρέα Καράμπελα που πέρασε απαρατήρητο, ενώ το 1965 ήταν ο Γιώργος Μητσάκης που της εμπιστεύτηκε το πρώτο μεγάλο τραγούδι της καριέρας της, τις «Συννεφιές», με το οποίο στις αποσκευές της πορεύτηκε τα επόμενα χρόνια συνεχίζοντας να κάνει δεύτερες φωνές δίπλα σε μεγάλα ονόματα της εποχής και παράλληλα καταγράφοντας μικρές συμμετοχές σε αξιόλογες δουλειές σπουδαίων συνθετών, όπως ο Χρήστος Λεοντής στο άλμπουμ «Ανάσταση ονείρων» (1966), ο Μάνος Λοΐζος στο «Σταθμό» (1968), ο Άγγελος Σέμπος στη «Συνάντηση» (1969) και ο Γιώργος Μητσάκης στο άλμπουμ «Αν ζούσαν οι αρχαίοι» (1969). 

Μπαίνοντας όμως στη δεκαετία του '70 η καριέρα της εκτινάσσεται στην κορυφή μέσα από απανωτές επιτυχίες που της έγραψαν ο Γιώργος Κατσαρός, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Απόστολος Καλδάρας, ο Άκης Πάνου, ο Λυκούργος Μαρκέας και άλλοι συνθέτες. Η αρχή γίνεται με τον πρώτο προσωπικό της δίσκο που κυκλοφόρησε από τη Minos το 1970 με τίτλο «Συννεφιές» παρμένο βέβαια από το ομότιτλο τραγούδι που μέχρι εκείνη τη στιγμή αποτελούσε το σήμα κατατεθέν της στη δισκογραφία, αν και είχε πρωτοκυκλοφορήσει πέντε ολόκληρα χρόνια νωρίτερα.

Το άλμπουμ κωδικοποιεί σε ενιαίο σύνολο σκόρπιες ηχογραφήσεις της ερμηνεύτριας από τα προηγούμενα χρόνια για τις 45 στροφές συγκεντρώνοντας μερικές από τις πρώτες της επιτυχίες. Εκτός από το τραγούδι του τίτλου ο Γιώργος Μητσάκης υπογράφει ένα ακόμη τραγούδι («Μήπως είσαι ερωτευμένος»), τρία ο Βασίλης Βασιλειάδης («Αν ήσουνα κύριος», «Θα σου κάνω καψωνάκι», «Εφιάλτης ήταν τ' όνειρο») κι από ένα ο Απόστολος Καλδάρας («Εσύ που μου λείπεις»), ο Παναγιώτης Πετσάς («Σε κάθε λιμάνι»), ο Χρήστος Νικολόπουλος («Και σ' το 'λεγα Χρηστάκη μου»), ο Μπάμπης Μπακάλης («Σε συνήθισα τόσο») και ο Κώστας Καπλάνης («Ο μυστήριος»). Το άλμπουμ συμπληρώνεται με άλλα δυο τραγούδια παρμένα από δίσκους 33 στροφών, όπου συμμετείχε η ερμηνεύτρια, ένα του Μάνου Λοΐζου («Όποιος δει το παλικάρι») από το δίσκο «Σταθμός» (1968) κι ένα του Άγγελου Σέμπου («Πάρε τα μάτια μου») από το δίσκο «Συνάντηση» (1969).

Δημήτρης Μητροπάνος: Ηχογραφήσεις από τις 45 στροφές (1967-1971)

Ως συνέχεια ή συμπλήρωμα της συλλογής «Τα 45άρια του Δημήτρη Μητροπάνου» που εκδόθηκε το 1995 από την Polygram κυκλοφόρησε το 2006 μια δεύτερη συλλογή με ανάλογο περιεχόμενο και με τίτλο «Ηχογραφήσεις από τις 45 στροφές» που περιλαμβάνει τραγούδια ηχογραφημένα κατά το διάστημα 1967-1971, καλύπτοντας δηλαδή την πρώτη φάση της καριέρας του Δημήτρη Μητροπάνου μέχρι την κυκλοφορία του πρώτου προσωπικού του δίσκου με τίτλο το όνομά του (1971).

Ιστορικά οι δυο πρώτες ηχογραφήσεις του μεγάλου λαϊκού ερμηνευτή πιστώνονται στον συνθέτη Βασίλη Κουμπή με ένα 45άρι που κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 1967 με τα τραγούδια: «Χαμένη Πασχαλιά», «Στ' Αναφιώτικα», αμφότερα σε στίχους του Δημήτρη Ιατρόπουλου. Το 45άρι αυτό για κάποιο λόγο αποσύρθηκε αμέσως από την κυκλοφορία κι έτσι ως επίσημη πρώτη δισκογραφική κατάθεση του ερμηνευτή θεωρείται ένα άλλο 45άρι που κυκλοφόρησε τον Αύγουστο του 1967 με τα τραγούδια «Θεσσαλονίκη» και «Μεταξουργείο» σε μουσική του Γιώργου Ζαμπέτα και στίχους των Ηλία Ηλιόπουλου και Δημήτρη Χριστοδούλου αντίστοιχα. Η περίοδος αυτή ολοκληρώνεται το 1971 με δυο τραγούδια του Άκη Πάνου («Το φιλότιμο τ' αντρίκειο», «Γιατί κακούργα πεθερά»), τα οποία αρχικά κυκλοφόρησαν με τον πρώτο προσωπικό δίσκο του Μηροπάνου, ο οποίος άλλωστε συγκροτήθηκε με υλικό της πενταετίας 1967-1971.

Η συλλογή είναι γενναιόδωρη, αφού περιλαμβάνει 25 τραγούδια με συνολική διάρκεια που αγγίζει τα 70 λεπτά. Εκτός από τους συνθέτες που προαναφέραμε (Γιώργος Ζαμπέτας, Βασίλης Κουμπής, Άκης Πάνου), μουσική επίσης έγραψαν ο Γιώργος Μανισαλής, ο Γιώργος Κατσαρός, ο Μίμης Πλέσσας, ο Γιάννης Σπανός, ο Γιώργος Κοινούσης και ο Σπύρος Παπαβασιλείου. Τα δυο τραγούδια του Γιάννη Σπανού («Ποιος μου πήρε τη χαρά», «Δε σου γύρεψα μαχαίρι») ηχογραφήθηκαν παράλληλα με τη γνωστότερη εκτέλεσή τους από τον Γιάννη Πουλόπουλο. Σημειώνω επίσης ότι η παρούσα συλλογή εκδόθηκε ως πρώτο μέρος ενός πενταπλού ψηφιακού άλμπουμ με γενικό τίτλο «40 Χρόνια Δημήτρης Μητροπάνος».

Δημήτρης Μητροπάνος: Στη διαπασών (2008)

Γενέθλια ημέρα η σημερινή για τον μεγάλο λαϊκό ερμηνευτή Δημήτρη Μητροπάνο (1948-2012), ο οποίος ήρθε στον κόσμο στις 2 Απριλίου 1948 στα Τρίκαλα, αλλά από τα 16 του χρόνια εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα προσπαθώντας να βρει τρόπους επιβίωσης για τον ίδιο και την οικογένειά του, χωρίς τον πατέρα του που ζούσε χρόνια στη Ρουμανία. Είχε την τύχη να γνωριστεί με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση που τον ενθάρρυνε να γίνει τραγουδιστής κι έτσι σύντομα βρέθηκε στο πάλκο πριν καλά καλά κλείσει την εφηβία του. Το 1967 μάλιστα μπήκε και στο χώρο της δισκογραφίας με τα πρώτα του 45άρια που υπέγραψαν οι συνθέτες Βασίλης Κουμπής και Γιώργος Ζαμπέτας καταφέρνοντας σιγά σιγά να γίνει γνωστός, αν και η πλήρης καταξίωσή του θα ερχόταν την επόμενη δεκαετία μέσα από τις πρώτες σοβαρές δισκογραφικές του δουλειές, τον «Άγιο Φεβρουάριο» (1971) του Δήμου Μούτση και το «Δρόμο για τα Κύθηρα» (1973) του Γιώργου Κατσαρού. Στη συνέχεια έχτισε μια στιβαρή καριέρα συνεργαζόμενος με όλα τα μεγάλα ονόματα του ελληνικού τραγουδιού, όπως ο Απόστολος Καλδάρας, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Γιώργος Χατζηνάσιος, ο Σταύρος Κουγιουμτζής, ο Τάκης Μουσαφίρης, ο Σπύρος Παπαβασιλείου, ο Μάριος Τόκας, ο Γιάννης Σπανός, Ο Θάνος Μικρούτσικος και πολλοί άλλοι.

Το 2008 ο Δημήτρης Μητροπάνος επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο μετά από μια σοβαρή περιπέτεια με την υγεία του κι αμέσως παρουσιάζει το προσωπικό του άλμπουμ «Στη διαπασών». Πρόκειται για μια πολύ ιδιαίτερη δουλειά, καθώς μια πληθώρα φίλων του συνθετών και τραγουδοποιών έσπευσαν να τον καλωσορίσουν προσφέροντάς του ένα μπουκέτο καινούργια τραγούδια γραμμένα πάνω στα μέτρα της φωνής του. Χρήστος Λεοντής, Θάνος Μικρούτσικος, Σταμάτης Κραουνάκης, Τάκης Μουσαφίρης, Λάκης Παπαδόπουλος, Παντελής Θαλασσινός, Διονύσης Τσακνής, Γιάννης Μηλιώκας, Φίλιππος Πλιάτσικας, Μίλτος Πασχαλίδης, Μάνος Ξυδούς και Γιάννης Κότσιρας ένωσαν τις δυνάμεις τους και το αποτέλεσμα ήταν ένα πολύ ενδιαφέρον υλικό που διεκπεραίωσε με χαρακτηριστική άνεση και απόλυτη εκφραστική δύναμη ο μεγάλος ερμηνευτής. Κυριαρχούν τα ζεϊμπέκικα, αλλά συνυπάρχουν ακόμη και ήχοι που ξεφεύγουν από τα συμβατικά φωνητικά όρια του ερμηνευτή, όπως η ροκ μπαλάντα και το μπλουζ (που είναι και οι ωραιότερες στιγμές του δίσκου), στα οποία ωστόσο ανταποκρίνεται με την ίδια άνεση. Γιαυτό και ο Μάνος Ξυδούς σημειώνει χαρακτηριστικά: «Ελάχιστοι τραγουδιστές σήμερα στον κόσμο έχουν ανεπτυγμένο το αίσθημα του blues. Ένας απ' αυτούς είναι ο Δημήτρης Μητροπάνος».

Να προσθέσω ότι στίχους, εκτός από τους ίδιους τους δημιουργούς, έγραψαν και ο Οδυσσέας Ιωάννου, ο Κυριάκος Ντούμος, ο Γιώργος Κλεφτογιώργος και ο Δημήτρης Λέντζος. Το τραγούδι του τελευταίου («Έρωτας αρχάγγελος») σε μουσική του Χρήστου Λεοντή προέρχεται από τον ομώνυμο δίσκο που είχε κυκλοφορήσει την προηγούμενη χρονιά.

Φοίβος Δεληβοριάς: Anime (2022)

Πρωταπριλιά σήμερα - καλό μήνα σε όλους! - και δε θα μπορούσαμε να αποφύγουμε τον πειρασμό να καταφύγουμε στα ...ψέματα! Όχι στα αληθινά ψέματα, αλλά σε κείνα τα αλλιώτικα που τα λέμε και κατά συνθήκην, κάπως σαν αναγκαία για την ομαλή ροή της καθημερινής συνάφειας. Κι αυτή τη φορά οδηγός μας για κάτι τέτοια ψεματάκια θα είναι ο γνωστός και υπερδραστήριος - σε διάφορα επίπεδα - τραγουδοποιός Φοίβος Δεληβοριάς που στα 53 του χρόνια έχει ήδη πίσω του μια συνεχή παρουσία στα μουσικά μας πράγματα εδώ και 37 χρόνια, από το 1989 που έφηβος ακόμη κατάφερε με την υποστήριξη του Μάνου Χατζιδάκι να δημοσιοποιήσει τα πρωτόλεια τραγουδάκια του μέσω του Σείριου με τίτλο «Παρέλαση».

Με εξαίρεση τη μουσική και τα τραγούδια που έγραψε ο Φοίβος για την τηλεοπτική σειρά Σέρρες (2023) του Γιώργου Καπουτζίδη, η πιο πρόσφατη καθαρά τραγουδιστική δουλειά του είναι το άλμπουμ «Anime» που κυκλοφόρησε το 2022 από την Inner Ear Records, όπου ηχογραφεί τους δίσκους του τα τελευταία χρόνια. Το άλμπουμ περιλαμβάνει δέκα τραγούδια με πρώτο και καλύτερο το εναρκτήριο «Μόνο ψέματα», με το οποίο μας βάζει κατευθείαν στο θέμα του εξομολογούμενος πρώτα ο ίδιος τα δικά του καθημερινά ψέματα και στη συνέχεια μεταφέροντας το ...θανάσιμο αμάρτημα σε όλο το περιβάλλον του! Δε διστάζει σε άλλο τραγούδι του («Κάποια παιδάκια») να αποκαλύψει και τα αθώα ψεματάκια των παιδιών («γυρνάν απ' το σχολείο και λένε ψέματα...»)!

Στην πραγματικότητα βέβαια ο δίσκος ...δε λέει ψέματα, αλλά πολλές μικρές αλήθειες που χάνονται στην τριβή της καθημερινότητας. Πάντα με τρυφερή διάθεση, ενίοτε ωστόσο με αιχμηρό και αθυρόστομο λόγο («Άγρια ορχιδέα»), από τη μια ξεγυμνώνει τον εαυτό του κι από την άλλη τρυπώνει πονηρά στις ψυχούλες των ανθρώπων τριγύρω του, για να τις ψυχαναλύσει λαθραία. Αυτή είναι η στιχουργική του Φοίβου άλλωστε σε όλη τη μακρόχρονη διαδρομή του, έστω κι αν τεχνικά μοιάζει ατημέλητη με έντονους παρατονισμούς και παραπανήσιες συλλαβές που παραβιάζουν ανελέητα τους κανόνες της προσωδίας δυσκολεύοντας αναπόφευκτα και την ομαλή ανάπτυξη των μελωδιών του. Πάντως διαθέτει αναμφισβήτητα τη μαστοριά να σκαρώνει όμορφες μπαλάντες κι αυτό εδώ είναι το κύριο χαρακτηριστικό των τραγουδιών του με καλύτερες στιγμές τα τραγούδια: «Μόνο ψέματα», «Ένα Σάββατο που μοιάζει Κυριακή», «Κάποια παιδάκια», «Αταίριαστο», «Ελένη Τοπαλούδη». Το τελευταίο είναι χαρακτηριστικό της τάσης του να χτίζει τους στίχους του με αναφορές σε γνωστά πρόσωπα της επικαιρότητας, αλλά και πραγματικούς χώρους (Παγκράτι, Τσιμισκή, Ροτόντα κλπ), δίνοντας έτσι στα τραγούδια του ένα χρώμα ονειροπόλησης σε ρεαλιστικό περιβάλλον. 

Γιώργος Νικητόπουλος, Μίλτος Σαχτούρης: Τα δώρα (2022)

Αν και οι μελοποιήσεις της δυσπροσάρμοστης στα συμβατικά προσωδιακά πλαίσια ποίησης του Μίλτου Σαχτούρη (1919-2005) είναι εκ των πραγμάτων λιγοστές μέσα στον πλούσιο κατάλογο της μελοποιημένης ποίησης και περιορίζονται σε σποραδικές απόπειρες διάσπαρτες σε διάφορους δίσκους πολλών δημιουργών (Μάνος Χατζιδάκις, Νίκος Κυπουργός, Γιάννης Σπανός, Σταύρος Κουγιουμτζής, Κυριάκος Σφέτσας, Angelique Ionatos, Νίκος Ξυδάκης, Μάρω Βουμβάκη και κυρίως Μιχάλης Σιγανίδης), αίφνης στην πολύ πρόσφατη εποχή και συγκεκριμένα μέσα στο 2022 είχαμε μαζεμένες δύο ολοκληρωμένες μουσικές εργασίες αποκλειστικά βασισμένες σε ποίηση δική του, τις μοναδικές άλλωστε στη μέχρι τώρα δισκογραφία. Η πρώτη κατά σειρά με τίτλο «Πασιφάη» ανήκει στην πιανίστρια και συνθέτρια Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, κόρη της αείμνηστης διευθύντριας της περίφημης Χορωδίας Τρικάλων. 

Την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε και το άλμπουμ «Τα δώρα» με τη συνθετική υπογραφή του Γιώργου Νικητόπουλου που αποτελεί και τη δεύτερη μόλις δισκογραφική του κατάθεση για λογαριασμό των εκδόσεων Μετρονόμος μετά το άλμπουμ «Κάτι από σένα» που είχε κυκλοφορήσει το 2017. Πρόκειται για ένα ενδιαφέροντα κύκλο τραγουδιών ανάμικτων με απαγγελίες μαζί με ένα οργανικό θέμα που μοιράζει άτυπα το δίσκο σε δυο μικρές ενότητες. Από μουσικής άποψης τα τραγούδια κινούνται σε ένα πεδίο «έντεχνης» μελοποιίας με φευγαλέες αναφορές στην παράδοση και έντονη χρήση πνευστών οργάνων στην ενορχήστρωσή τους που επιμελήθηκε ο συνθέτης μαζί με τον Νεοκλή Νεοφυτίδη. Εκτός από πιάνο (που παίζει ο ενορχηστρωτής), λαούτο και κρουστά, όλα τα υπόλοιπα όργανα της ορχήστρας είναι πνευστά (ξύλινα ή χάλκινα), όπως: Κλαρινέτο, σαξόφωνο, τρομπέτα, κόρνο, τρομπόνι και τούμπα. Η μελοποιία ακολουθεί εμφανώς τον ποιητικό ρυθμό κι έτσι δεν μπορούμε να βρούμε «κανονικά» τραγούδια με διακριτό στίγμα ύφους. Τα επιλεγμένα ποιήματα προέρχονται από τη συγκεντρωτική έκδοση Ποιήματα Άπαντα (Κέδρος, 2007), κυρίως από την πρώιμη ποιητική συλλογή «Παραλογαίς» (1948). 

Η παρουσία πάντως αξιόλογων ερμηνευτών συμβάλλει στην καλή τελική εντύπωση που αφήνει η ακρόαση του υλικού. Απαγγέλλει ο ηθοποιός Χρήστος Στεργιόγλου. Τραγουδούν τρεις ερμηνεύτριες της νέας γενιάς, η Ηρώ Σαΐα, η Αγγελική Τουμπανάκη και η Παυλίνα Κουτσή. Ο συνθέτης σημειώνει σχετικά: «Τρεις γυναίκες για το φως, το σκοτάδι, την αλήθεια, το χώμα και το νερό στην ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη. Πίσω από κάθε τοίχο. Νερό. Καθαρό. Μες στις καρδιές». Στα φωνητικά συμμετέχουν επίσης ο συνθέτης και ο Νεοκλής Νεοφυτίδης.

Μιχάλης Σιγανίδης, Μίλτος Σαχτούρης: Οι άλλοι (2009)

Ο ελεύθερος στίχος της ποιητικής γραφής του Μίλτου Σαχτούρη (1919-2005) δεν ευνοεί την εύκολη μελοποιία και γιαυτό ο ποιητής δεν ανήκει στην κατηγορία των ομοτέχνων του που γνώρισαν την εύνοια των μουσικών, αλλά δεν απουσιάζει κιόλας από τη δισκογραφία της μελοποιημένης ποίησης. Πρώτος ο Μάνος Χατζιδάκις προσέγγισε μουσικά τον ποιητή με τα «Δύο ναυτικά τραγούδια» («Ο βαρκάρης των κεραυνών», «Ένας ναύτης στο φεγγάρι»), έργο 2, γραμμένο το 1947. Πολλά χρόνια αργότερα ο μαθητής του μεγάλου συνθέτη Νίκος Κυπουργός μας έδωσε το πρωτόλειο τραγουδάκι «Ο τρελός λαγός» (1970), για να πάρει τη σκυτάλη το 1975 ο Γιάννης Σπανός εντάσσοντας στην «Τρίτη Ανθολογία» του το τραγούδι «Στρατιώτης ποιητής» και το 1982 ο Σταύρος Κουγιουμτζής με το υπέροχο «Ο ναύτης» (ίδιο με το ένα από τα ποιήματα που μελοποίησε και ο Χατζιδάκις) από το άλμπουμ «Μικραίνει ο κόσμος».

Ωστόσο υπάρχει ένας νεότερος συνθέτης που σχεδόν ταυτίστηκε με τον ποιητή, αφού δημιούργησε ακόμη και μουσικό σχήμα με το όνομά του (Φίλοι του Μίλτου Σαχτούρη). Είναι ο Μιχάλης Σιγανίδης, εξαίρετος κοντραμπασίστας που εντάσσεται στην άτυπη Σχολή της Θεσσαλονίκης, καθώς ξεκίνησε ως μέλος του συγκροτήματος Χειμερινοί Κολυμβητές, ενώ κατά καιρούς συνέπραξε και με πολλά άλλα σχήματα, όπως οι Primavera en Salonico (μαζί με τη Σαβίνα Γιαννάτου), Χάνομαι Γιατί Ρεμβάζω και Συγκρότημα Λαμπράκη. Συμπορεύεται επίσης επί χρόνια με άλλους εκλεκτούς μουσικούς, όπως ο Κώστας Βόμβολος και ο Φλώρος Φλωρίδης κυρίως σε τζαζ μουσικές παραγωγές και μαζί τους μας έδωσε και τις δύο πρώτες οργανικές τζαζ δουλειές του με τίτλο «Krok Trio» (1987-1988), ενώ το 1988 παρουσίασε τον πρώτο κύκλο τραγουδιών του με τίτλο «Μκρός αδελφός». Στη συνέχεια η προσωπική του δισκογραφία μοιάζει να συμπορεύεται σχεδόν αποκλειστικά με την ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη, του οποίου ποιήματα βρίσκουμε στις δουλειές: «Το πρωί και το βράδυ» (1990), «Το τρένο φάντασμα φίλος» (1995), «Τρία τραγούδια» (1996), «Μικρές αγγελίες» (1999), «Κύριε-Καφενείο» (2008).

Ως επιστέγασμα λοιπόν όλης αυτής της ενδιαφέρουσας συνοδοιπορίας το 2009 εκδόθηκε το άλμπουμ «Μιχάλης Σιγανίδης και Φίλοι Μίλτου Σαχτούρη: Οι άλλοι» που αποτελεί μια συγκεντρωτική έκδοση ζωντανών ηχογραφήσεων του Μιχάλη Σιγανίδη με το σχήμα Φίλοι του Μίλτου Σαχτούρη (αυτοί είναι «Οι άλλοι» του τίτλου) στη μουσική σκηνή Αυλαία κατά το τριήμερο 28-30 Απριλίου 2009. Ουσιαστικά πρόκειται για μια αναδρομή στη συνολική μουσική διαδρομή του καλλιτέχνη με ποικίλες συνεργασίες και πάντα με έντονη την παρουσία του Μίλτου Σαχτούρη, εδώ με πέντε συνολικά ποιήματα και με τη φωνή του ίδιου του ποιητή να κάνει ένα μικρό πέρασμα. Αυτοσχεδιαστικοί ρυθμοί και τζαζ χρώματα, ακόμη και λόγιες αναφορές (π.χ. ένα μεταφρασμένο lied του Schubert) σε μια σειρά πεζοτράγουδων που, πέρα από την ποίηση του Σαχτούρη, έχουν στίχους του συνθέτη ανάμικτους με αναγνώσεις Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και Λέοντα Κουκούλα, μαζί με αναφορές στον Βασίλη Τσιτσάνη («Μην απελπίζεσαι») και τον Τάκη Μουσαφίρη («Και μόνο που με κοιτάς λιώνω»)! Τα φωνητικά μέρη αποδίδουν, εκτός από τον συνθέτη, και οι: Αλκίνοος Ιωαννίδης, Λίνος Ιωαννίδης, Σαβίνα Γιαννάτου, Θοδωρής Ρέλλος και Victoria Velikova. Πιάνο παίζει ο Αντώνης Ασινέγκος.

Ο Μίλτος Σαχτούρης διαβάζει Σαχτούρη (1977)

Σαν σήμερα, στις 29 Μαρτίου 2005, έφυγε από τη ζωή ο σπουδαίος ποιητής Μίλτος Σαχτούρης (1919-2005), κορυφαίος εκπρόσωπος της μεταπολεμικής ποιητικής γενιάς με στιβαρό έργο που κινείται στο πεδίο του υπερρεαλισμού και του συμβολισμού. Γεννήθηκε στην Αθήνα, αλλά η καταγωγή του ήταν από την Ύδρα, ενώ το οικογενειακό γενεαλογικό του δέντρο ανατρέχει μέχρι τα χρόνια της Επανάστασης του 1821, αφού προπάππος του ήταν ο Υδραίος ναύαρχος Γεώργιος Σαχτούρης. 

Με πρώτο μέντορά του τον ποιητή και ζωγράφο Νίκο Εγγονόπουλος ο Σαχτούρης έκανε την εμφάνισή του στα γράμματα στο τέλος του πολέμου με την πρωτόλεια ποιητική συλλογή «Η λησμονημένη», για να ακολουθήσει το 1948 η συλλογή «Παραλογαίς» που τον καθιέρωσε ως αξιοπρόσεκτη νέα φωνή στα λογοτεχνικά μας πράγματα. Έκτοτε είχε συνεχή παρουσία με αλλεπάλληλες ποιητικές συλλογές, συνολικά δεκατέσσερις, ως τα τέλη της δεκαετίας του '90, ενώ ο εκδοτικός οίκος Κέδρος έκανε κατά καιρούς διάφορες συγκεντρωτικές εκδόσεις με πιο ολοκληρωμένη την έκδοση του 2007 με τίτλο «Ποιήματα Άπαντα» (1945-1998).

Το 1977 η δισκογραφική εταιρεία Lyra στο πλαίσιο της σειράς Ελληνικά Ποιήματα υπό την ετικέτα Διόνυσος εξέδωσε ένα άλμπουμ αφιερωμένο στον Μίλτο Σαχτούρη με μια ανθολογία από το σύνολο του ποιητικού του έργου της περιόδου 1948-1971 με τίτλο «Ο Μίλτος Σαχτούρης διαβάζει Σαχτούρη». Έχουν ανθολογηθεί λοιπόν ποιήματα από τις ποιητικές συλλογές: «Παραλογαίς» (1948), «Με το πρόσωπο στον τοίχο» (1952), «Όταν σας μιλώ» (1956), «Τα φάσματα» ή «Η χαρά στον άλλο δρόμο» (1958), «Ο περίπατος» (1960), «Τα στίγματα» (1962), «Σφραγίδα» ή «Η όγδοη σελήνη» (1964) και «Το σκεύος» (1971). Τα ποιήματα απαγγέλλει με καθηλωτική εκφραστική ακρίβεια ο ίδιος ο ποιητής.

Μαρινέλλα: Τα ωραιότερα τραγούδια μου (1974)

Έφυγε χθες από τη ζωή μια μεγάλη κυρία του ελληνικού τραγουδιού, η Κυριακή Παπαδοπούλου, η αγαπημένη και εμβληματική ερμηνεύτρια Μαρινέλλα, δύο περίπου μήνες πριν συμπληρώσει τα 88 της χρόνια αφήνοντας πίσω της μια βαριά παρακαταθήκη αξεπέραστων ερμηνειών από μια τεράστια καριέρα έξι περίπου δεκαετιών, από το 1956 που πρωτοανέβηκε στο πάλκο. 

Γεννήθηκε στις 19 Μαΐου 1938 στη Θεσσαλονίκη και από το 1957 συνέδεσε στενά την καριέρα της με τον Στέλιο Καζαντζίδη, μετέπειτα σύζυγό της (1964-1966), δίπλα στον οποίο πορεύτηκε επί μία περίπου δεκαετία περιορίζοντας πάντως την παρουσία της στο ρόλο της δεύτερης φωνής για πολλά χρόνια κι έτσι τη βρίσκουμε στις πρώτες δισκογραφικές της καταθέσεις ως τα μέσα της δεκαετίας του '60 είτε στο καθαρώς λαϊκό ρεπερτόριο του ηχογραφούσε ο Καζαντζίδης, είτε και στις ιστορικές συνεργασίες τους με τον Μίκη Θεοδωράκη (στην πρώτη «Πολιτεία») και τον Μάνο Χατζιδάκι. Μικρές σποραδικές «παρασπονδίες» από το δευτερεύοντα αυτό ρόλο είχαμε στις πρώτες δουλειές του Χρήστου Λεοντή («Καταχνιά», 1964, «Ανάσταση ονείρων», 1966), καθώς και σε κάποια σκόρπια 45άρια με τραγούδια του Απόστολου Καλδάρα και του Μπάμπη Μπακάλη, όταν της δόθηκε η ευκαιρία να ερμηνεύσει κάποια τραγούδια ως πρώτη φωνή. 

Η οριακή στιγμή της καριέρας της ήρθε μετά το χωρισμό της από τον Καζαντζίδη (1966), όταν πια μπόρεσε ελεύθερα να χτίσει τη μεγαλειώδη προσωπική της διαδρομή ως η κυρίαρχη γυναικεία φωνή του ελαφρολαϊκού ρεπερτορίου με πρώτο μεγάλο σταθμό το άλμπουμ «Σταλιά σταλιά» (1968) που περιείχε τις πρώτες κοσμαγάπητες επιτυχίες της με συνθέσεις του Γιώργου Ζαμπέτα, του Μίμη Πλέσσα, του Γιώργου Κατσαρού και του Νάκη Πετρίδη. Παράλληλα οι ζωντανές της εμφανίσεις στα μεγάλα νυχτερινά κέντρα της εποχής γνώριζαν μεγάλη απήχηση στο κοινό και διαμόρφωσαν μια προσωπική εικόνα μεγάλης ντίβας με ακαταμάχητη σκηνική λάμψη. Ακολούθησαν αλυσιδωτές ηχογραφήσεις δίσκων που γνώριζαν ευρύτατη επιτυχία με τραγούδια των συνθετών που προαναφέραμε, αλλά και πολλών άλλων, όπως ο Γιάννης Σπανός, ο Άκης Πάνου, ο Γιώργος Χατζηνάσιος και ο Τόλης Βοσκόπουλος που υπήρξε και ο δεύτερος σύζυγός της (1973-1981). Η κορύφωση της καριέρας της πάντως ήρθε το 1976 μέσα από την απροσδόκητη για το κοινό συνάντησή της με τον Κώστα Χατζή που απέφερε το περίφημο «Ρεσιτάλ», έναν από τους εμπορικότερους δίσκους στην ιστορία της ελληνικής δισκογραφίας. Με τους ίδιους ρυθμούς συνέχισε τη λαμπρή της πορεία και μετά τη δεκαετία του '80 συνεργαζόμενη και με νεότερους συνθέτες, όπως ο Τάκης Μουσαφίρης, ο Βασίλης Δημητρίου, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Αλέξης Παπαδημητρίου, ο Αντώνης Στεφανίδης, ο Στέφανος Κορκολής, ο Σταμάτης Κραουνάκης και πολλοί άλλοι.

Το 1974 η δισκογραφική εταιρεία Philips, όπου η Μαρινέλλα ηχογραφούσε σχεδόν αποκλειστικά τα τραγούδια της, εξέδωσε ένα μικρό αφιερωματικό άλμπουμ για την ερμηνεύτρια με τον τυπικό τίτλο «Τα ωραιότερα τραγούδια μου». Περιλαμβάνει δεκατέσσερα επιλεγμένα τραγούδια που καλύπτουν την περίοδο 1967-1973, το διάστημα δηλαδή της καθιέρωσής της ως πρώτου ονόματος του ελληνικού πενταγράμμου. Από τρία τραγούδια υπογράφουν οι συνθέτες Γιώργος Ζαμπέτας, Γιώργος Κατσαρός και Γιώργος Χατζηνάσιος, από δύο ο Μίμης Πλέσσας και ο Νάκης Πετρίδης κι ένα τραγούδι ο Άκης Πάνου. Στίχους έγραψαν μεταξύ άλλων ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, ο Δημήτρης Χριστοδούλου, ο Πυθαγόρας, ο Διονύσης Τζεφρώνης και η Σέβη Τηλιακού. Τα περισσότερα τραγούδια του άλμπουμ είναι πασίγνωστα και πολυτραγουδισμένα, όπως: «Σταλιά σταλιά», «Τι να φταίει», «Άνοιξε πέτρα», «Απόψε σε θέλω», «Όταν σημάνει εσπερινός», «Πάλι θα κλάψω», «Πυρετός», «Πίσω από τις καλαμιές», «Συμβιβαζόμαστε».

Ανδρέας Κάλβος: Έκδοση «Καθημερινής» (2014)

Κλείνοντας αυτό τον αφιερωματικό κύκλο στους ποιητές του Μεγάλου Αγώνα δε θα μπορούσαμε να παραλείψουμε έναν ακόμη κορυφαίο εκπρόσωπο της Επτανησιακής Σχολής, συντοπίτη και σχεδόν συνομήλικο του εθνικού μας ποιητή, έναν εμβληματικό δημιουργό που το μικρό σε όγκο ποιητικό του έργο το αφιέρωσε εξολοκλήρου στην Επανάσταση του 1821 και στην ασίγαστη νοσταλγία του για την αγαπημένη του πατρίδα ζώντας ο ίδιος το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του σε ξένους τόπους, όπως η Ιταλία, η Ελβετία, η Γαλλία και η Αγγλία, όπου άλλωστε και πέθανε.

Ο λόγος φυσικά για τον ζακυνθινό ποιητή Ανδρέα Κάλβο (1792-1869), ο οποίος ξεκίνησε την ενασχόλησή του με το λόγο συνθέτοντας κάποια πρωτόλεια ιταλικά ποιήματα, μεταξύ των οποίων κι έναν ύμνο για τον Ναπολέοντα που ωστόσο αργότερα αποκήρυξε θυμίζοντας την αντίστοιχη ενέργεια του Μπετόβεν με τη σύνθεση της «Ηρωικής Συμφωνίας» που αρχικά ήταν αφιερωμένη στον Ναπολέοντα, πριν αυτός εκδηλώσει τις δικτατορικές ηγεμονικές του διαθέσεις διαψεύδοντας τα οράματα της Γαλλικής Επανάστασης. Το ελληνικό έργο του Κάλβου αριθμεί μόλις είκοσι επίσημα ποιήματα («Ωδές») που συγκροτούν ένα corpus δομημένο σε δύο διαδοχικές ποιητικές συλλογές των δέκα ποιημάτων η καθεμιά με τίτλους Η Λύρα (Γενεύη, 1824) και Λυρικά (Παρίσι, 1826). Πρόκειται για ποιήματα πύρινου πατριωτικού τόνου εμπνευσμένα από τον απελευθερωτικό αγώνα των συμπατριωτών του και γραμμένα την εποχή που η Επανάσταση βρισκόταν εν εξελίξει.

Στο πλαίσιο της εξαιρετικής σειράς Έλληνες Ποιητές που προσέφερε το 2014 η εφημερίδα Καθημερινή εκδόθηκε και ο αφιερωματικός τόμος για τον Ανδρέα Κάλβο σε μορφή βιβλίου 120 περίπου σελίδων που περιλαμβάνει μιαν άκρως εμπεριστατωμένη εργοβιογραφία και ανθολογία του ποιητή υπογεγραμμένη από τον Ευριπίδη Γαραντούδη, καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ο τόμος συνοδεύεται και από ένθετο ψηφιακό δίσκο με αναγνώσεις ποιημάτων του Κάλβου. Περιλαμβάνονται συνολικά οκτώ ποιήματα («Ο φιλόπατρις», «Εις θάνατον», «Εις τον Ιερόν Λόχον», «Τα ηφαίστεια», «Εις Σάμον», «Εις Σούλι», «Πρόλογος», «Ο ωκεανός»). Τα έξι πρώτα ποιήματα απαγγέλλει με πολύ εκφραστικό τόνο ο καλός ηθοποιός Δημήτρης Καταλειφός, ενώ τα άλλα δύο ο καθηγητής Ευριπίδης Γαραντούδης.

Διονύσιος Σολωμός: Έκδοση «Καθημερινής» (2014)

Θα επικεντρώσουμε τη σημερινή μας παρουσίαση αποκλειστικά στον εθνικό μας ποιητή και δημιουργό του Εθνικού Ύμνου της πατρίδας μας, τον Διονύσιο Σολωμό (1798-1857) που μας κληροδότησε αθάνατα μνημεία λόγου, όπως οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», η «Γυναίκα της Ζάκυθος» και ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν», έναν ποιητή πάντως που ανατράφηκε με ιταλική κυρίως παιδεία και κατείχε την ιταλική ως μητρική του γλώσσα συνηθίζοντας μάλιστα πολλά ποιήματά του να τα συνθέτει πρώτα σ' αυτή τη γλώσσα και στη συνέχεια να τα μεταγλωττίζει ο ίδιος στα ελληνικά!

Το 2014 η εφημερίδα Καθημερινή προσέφερε στους αναγνώστες της μια μεγάλη ποιητική σειρά με γενικό τίτλο Έλληνες Ποιητές αφιερωμένη στους κορυφαίους δημιουργούς του ποιητικού λόγου από την εποχή του Κάλβου και του Σολωμού ως τη Μεταπολεμική Γενιά του Μανώλη Αναγνωστάκη και του Τάσου Λειβαδίτη. Στο πλαίσιο λοιπόν της εξαίρετης αυτής σειράς διανεμήθηκε και ένα αφιέρωμα στον Διονύσιο Σολωμό σε μορφή πολυσέλιδου βιβλίου (140 σελίδων) με ένθετο ψηφιακό δίσκο. Την επιμέλεια των κειμένων και την ανθολόγηση των ποιημάτων του Διονυσίου Σολωμού έκανε ο δημοσιογράφος Μιχάλης Ν. Κατσιγέρας (1946-2018), ο γνωστός «Φιλίστωρ» της εφημερίδας, συγγράφοντας για την έκδοση μιαν άκρως ενδιαφέρουσα και εκτενή εισαγωγή για το βίο και το έργο του μεγάλου μας ποιητή.

Ο ένθετος ψηφιακός δίσκος μας χαρίζει μερικές μελοποιημένες στιγμές από την ποίηση του Σολωμού διαχρονικού χαρακτήρα, αφού διατρέχουν σχεδόν δύο αιώνες μουσικής από τον 19ο αιώνα και δώθε, κυρίως με Επτανήσιους συνθέτες, δηλαδή τους Ζακυνθινούς Παύλο Καρρέρ (1829-1896), Γεώργιο Δελλαπόρτα (1867-1919), Ιωάννη Τσακασιάνο (1853-1908), Σπύρο Καψάσκη (1909-1967) και Τίμο Αρβανιτάκη (γενν. 1947), τον Κερκυραίο Νικόλαο Μάντζαρο (1795-1896), αλλά και άλλους λόγιους συνθέτες μας, όπως ο Θεόδωρος Σπάθης (1883-1943) και Θεόδωρος Καζάσογλου (1908-1984). Λόγιες μελωδίες, αλλά και ζακυνθινές σερενάτες ηχογραφημένες σε διαφορετικούς χρόνους συνιστούν το σώμα του μουσικού αυτού απανθίσματος. Τραγουδούν διάφοροι λυρικοί ερμηνευτές, όπως ο διάσημος βαρύτονος Κώστας Πασχάλης, η μεσόφωνος Κική Μορφονιού και ο τενόρος Σταύρος Μπερής. Συμμετέχει επίσης ως αφηγητής στον κατά Καζάσογλου «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» ο μεγάλος ηθοποιός Δημήτρης Μυράτ. Μαζί τους η ιστορική Χορωδία και Μαντολινάτα του Σπύρου Καψάσκη και το σύγχρονο μουσικό σύνολο Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος.

Ρήγας Φεραίος, Διονύσιος Σολωμός: Εις μνήμην (1999)

Άλλη μια δισκογραφική «συνάντηση» του Ρήγα με τον Σολωμό μας προσφέρει μια έκδοση της Lyra σε παραγωγή του Τρίτου Προγράμματος της ΕΡΤ με τίτλο «Ρήγας-Σολωμός: Εις μνήμην» που κυκλοφόρησε το 1999 με αφορμή τη επέτειο των 200 χρόνων από το θάνατο του Ρήγα Φεραίου ή Βελεστινλή (1757-1798) και τη γέννηση του Διονυσίου Σολωμού (1798-1857), η οποία ήρθε ως συνέχεια της έκδοσης ειδικού επετειακού βιβλίου με τον ίδιο τίτλο μέσα στο 1998.

Ο δίσκος αποτελεί καταγραφή ηχογραφημένου μουσικοποιητικού δρώμενου, που παρουσιάστηκε την Παρασκευή 29 Μαΐου 1998 στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού ενταγμένο σε ένα ευρύτερο πλαίσιο εορταστικών εκδηλώσεων γα τα 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα και από τη γέννηση του Σολωμού. Η παράσταση αυτή αποτελούσε έναν ισορροπημένο συνδυασμό λόγου (επικεντρωμένου στον αγώνα για την ελευθερία) και μουσικής (δημώδους και έντεχνης). Τη μουσική υπογράφουν σημαντικοί λόγιοι συνθέτες μας, όπως ο Αντώνιος Σιγάλας, ο Νικόλαος Μάντζαρος, ο Σπυρίδων Ξύνδας, ο Παύλος Καρρέρ και οι νεότεροι Δημήτρης Λάγιος και Γιώργος Τσαγκάρης.

Το πλούσιο αυτό υλικό απέδωσαν οι λυρικοί τραγουδιστές Μάρθα Αράπη (υψίφωνος), Διονύσης Τρούσσας (βαρύτονος) και Ελένη Λιώνα (μεσόφωνος), καθώς και η παραδοσιακή ερμηνεύτρια Κατερίνα Παπαδοπούλου και οι ηθοποιοί Κάτια Δανδουλάκη, Εύα Κοταμανίδου, Γιάννης Φέρτης και Μηνάς Χατζησάββας, ενώ συνέπραξαν η Δημοτική Συμφωνική Ορχήστρα Αθηνών υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Τσαγκάρη, η Ανδρική Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπέρη, το Παραδοσιακό Σύνολο Αρχείου Ελληνικής Μουσικής, η Παιδική Χορωδία του Τρίτου Προγράμματος και το φωνητικό σύνολο Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος. Στο πιάνο ο Φρίξος Δ. Μόρτζος.  Μέρος του υλικού περιέχεται και στο δίσκο «Ρήγας-Σολωμός: 200 Χρόνια» που παρουσιάσαμε χθες.

Ρήγας Βελεστινλής, Διονύσιος Σολωμός: 200 Χρόνια (1998)

Το 1998 ήταν ένα επετειακό έτος αφιερωμένο σε δυο μεγάλες μορφές του ελληνισμού που υπηρέτησαν την πατριωτική ιδέα μέσα από το ποιητικό τους έργο. Τη χρονιά λοιπόν εκείνη συμπληρώθηκαν 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα Βελεστινλή (1757-1798) και τη γέννηση του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού (1798-1857). Είναι χαρακτηριστικό ότι το άθροισμα του βίου αυτών των δύο εμβληματικών μορφών, από τη γέννηση του Ρήγα (1757) ως το θάνατο του Σολωμού (1857) μας δίνει έναν πλήρη αιώνα ζωής, λες και έγινε μια μεταφυσική μετακένωση της επαναστατικής γραφής του πρώτου στον ποιητή των «Ελεύθερων πολιορκημένων» κατά τη στιγμιαία «συνάντησή» τους σ' αυτόν τον κόσμο! Πάντως η επέτειος των 200 χρόνων τιμήθηκε γενναιόδωρα από την ελληνική δισκογραφία, καθώς εκείνη τη χρονιά (ή την αμέσως επόμενη) κυκλοφόρησαν πάμπολλες αφιερωματικές εκδόσεις βασισμένες στον ποιητικό και μελοποιημένο λόγο των δύο αυτών μορφών, όπως το σημαντικό άλμπουμ «Καντάτα Ελευθερίας» του Χρήστου Λεοντή ή ο «Θούριος» του Ρήγα που είδαμε μόλις χθες. Κι ακριβώς στην ίδια γραμμή θα συνεχίσουμε και σήμερα παρουσιάζοντας κατά σειρά δύο ακόμη ανάλογου περιεχομένου επετειακές εκδόσεις.

Η πρώτη έχει ακριβώς αυτόν τον τίτλο: «Ρήγας Φεραίος - Διονύσιος Σολωμός: 200 Χρόνια», με την επισήμανση ότι ο χρονικός προσδιορισμός των 200 χρόνων αναφέρεται στο θάνατο του Ρήγα και στη γέννηση του Σολωμού που συνέβησαν την ίδια χρονιά. Πρόκειται για ένα ψηφιακό άλμπουμ εξαιρετικού ενδιαφέροντος ως προς το περιεχόμενο και ιδιαίτερα επιμελημένο ως προς την παραγωγή του που εκδόθηκε από την Εμπορική Τράπεζα το 1998 και είναι μοιρασμένο δε δύο ενότητες αντίστοιχες με τους δύο ποιητές. Η ενότητα του Ρήγα αναπτύσσεται σε πέντε μέρη που καλύπτουν αποσπασματικά τα γνωστότερα επαναστατικά του ποιήματα, όπως ο «Θούριος» που αποδίδεται με βάση τη μουσική καταγραφή του συνθέτη Ιωάννη Δ. Μαργαζιώτη, ο «Πατριωτικός ύμνος» (ή «Όλα τα έθνη πολεμούν»), το «Δεύτε παίδες των Ελλήνων» τραγουδισμένο πάνω στη μελωδία της «Μασσαλιώτιδας», το «Τι καρτερείτε φίλοι κι αδελφοί» (το ποίημα αυτό από κάποιους αποδίδεται στον Στέφανο Κανέλλο) με μουσική του Ελβετού συνθέτη Hans Georg Nagely (1773-1836) και το «Ο καιρός αδελφοί της Ελευθερίας φτάνει» που αποδίδεται και στον ιστορικό (και πρωθυπουργό) Σπυρίδωνα Τρικούπη.

Πιο εκτενής είναι η αφιερωματική ενότητα στον Διονύσιο Σολωμό που περιλαμβάνει δεκαπέντε συνολικά μέρη, από τα οποία τα ένδεκα καλύπτουν τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» μελοποιημένο από τον Κερκυραίο συνθέτη Νικόλαο Μάντζαρο (1795-1872). Περιλαμβάνεται επίσης μια μελοποιημένη από άγνωστο δημιουργό απόδοση του ελεγειακού ποιήματος «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη», καθώς επίσης και όμορφες μελοποιήσεις μερικών άλλων ποιημάτων του Σολωμού μη επαναστατικού περιεχομένου, όπως η πολυτραγουδισμένη «Ξανθούλα» (εδώ με μουσική αγνώστου δημιουργού), η «Φαρμακωμένη» σε μουσική του Ζακυνθινού συνθέτη  Παύλου Καρρέρ (1829-1896) και «Η Αυγούλα πού να 'ναι» σε μουσική του επίσης Κερκυραίου συνθέτη Σπυρίδωνος Ξύνδα (1812/14-1896).

Όλα τα έργα ερμηνεύονται από τη Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπέρη. Στο πιάνο συνοδεύει ο Φρίξος-Διονύσης Μόρτζος, ενώ τα σόλο φωνητικά μέρη αποδίδουν οι Στέλιος Ζαμπετάκης, Ανδρέας Κουρκούτης και Νίκος Μαυροειδής. Η έκδοση είναι ιδιαίτερα επιμελημένη με πλούσιο πληροφοριακό υλικό που επιμελήθηκε ο Γιώργος Κωνστάντζος (1950-2023), διδάκτωρ του Ιονίου Πανεπιστημίου και ιδρυτικό μέλος του συλλόγου Αρχείο Ελληνικής Μουσικής. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε το υπερσύγχρονο ηχογραφικό κέντρο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.

Ρήγας Βελεστινλής: Θούριος (1998)

Το πρόσφατο αφιέρωμά μας στο «Άξιον Εστί», συνδυασμένο μάλιστα και με τα εμβληματικά έργα «Πνευματικό Εμβατήριο» και «Ρωμιοσύνη» του Μίκη Θεοδωράκη, θα μπορούσε να εκληφθεί και ως τιμητικό προανάκρουσμα για την επέτειο της 25ης Μαρτίου και του μεγάλου ξεσηκωμού του 1821 που οδήγησε στη γέννηση του νεότερου ελληνικού κράτους.

Απολύτως φυσιολογικά λοιπόν μπορούμε να περάσουμε τώρα σε δυο μεγάλες πνευματικές μορφές που έχουν συνδέσει το έργο τους με την εθνική παλιγγενεσία, μία προεπαναστατική και μία σύγχρονη της Επανάστασης. Στην πρώτη περίπτωση ανήκει ο Ρήγας Βελεστινλής και στη δεύτερη ο Διονύσιος Σολωμός. Δίνουμε λοιπόν το προβάδισμα στον Ρήγα για ιστορικούς λόγους, αφού ανήκει στη φωτισμένη εκείνη γενιά λογίων του έθνους που αφιέρωσαν τη ζωή και το έργο τους στην πνευματική αφύπνιση των ραγιάδων χτίζοντας έτσι την ελληνική εκδοχή του «διαφωτισμού» που είχε λάμψει στο ευρωπαϊκό στερέωμα καθ' όλη τη διάρκεια του 18ου αιώνα.

Ο Ρήγας Βελεστινλής ή  Φεραίος (1757-1798) αποτελεί - μαζί με τον Αδαμάντιο Κοραή - τη σημαντικότερη προδρομική μορφή της Επανάστασης του 1821. Έζησε έναν περιπετειώδη βίο μετακινούμενος ασταμάτητα από τη γενέτειρά του, το Βελεστίνο του Βόλου, στη Ζαγορά, στα Αμπελάκια, στο Λιτόχωρο, στο Άγιο Όρος και κατόπιν στην Κωνσταντινούπολη, στο Βουκουρέστι, στη Βιέννη, στην Τεργέστη και τελικά στο Βελιγράδι, όπου και βρήκε μαρτυρικό θάνατο με απαγχονισμό. Το έργο του στο μεγαλύτερο μέρος του έχει οραματικό χαρακτήρα και διαπνέεται από τις ιδέες του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης. Ξεχωριστή θέση στο έργο αυτό κατέχει ο περίφημος «Θούριος», ένα μακροσκελές επικό ποίημα με πατριωτικό και επαναστατικό περιεχόμενο  που γράφτηκε το 1797 και διαδόθηκε αστραπιαία από στόμα σε στόμα σε όλο τον σκλαβωμένο ελληνισμό, ενώ η συνοδευτική του μελωδία, γραμμένη από άγνωστο δημιουργό, πέρασε στο θησαυροφυλάκιο της παραδοσιακής μας κληρονομιάς τραγουδισμένη με παραλλαγές σε όλες της γωνιές του ελληνισμού.

Η έκδοση του «Θουρίου» από την Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης "Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα" κυκλοφόρησε το 1998 ως επετειακό αφιέρωμα για τα 200 χρόνια από το θάνατο του Ρήγα και φέρει την υπογραφή του Πρωτοπρεσβύτερου π. Χρήστου Δ. Κυριακόπουλου, ο οποίος επωμίστηκε τη μουσική επιμέλεια, τη διδασκαλία του υλικού και τη διεύθυνση των ορχηστρικών και χορωδιακών συνόλων που το αποδίδουν. Το άλμπουμ περιλαμβάνει μια σειρά από παραλλαγές της μελωδίας του «Θουρίου» συνδυασμένες με άλλες προεπαναστατικές μελωδίες, οργανικές ή φωνητικές, ανώνυμων δημιουργών από διάφορα ελληνικά μέρη (Ήπειρος, Θεσσαλία, Θράκη, Χαλκιδική), καθώς και δημώδεις μελωδίες του παλιού ιεροψάλτη και μουσικού Αντώνιου Σιγάλα (19ος αι.), ο οποίος μας κληροδότησε πληθώρα μελοποιημένων εκκλησιαστικών ύμνων.

Μίκης Θεοδωράκης, Γιώργος Νταλάρας: Το Άξιον Εστί / Ρωμιοσύνη (2006)

Ολοκληρώνουμε σήμερα αυτόν τον ευρύ κύκλο των δισκογραφικών καταγραφών του «Άξιον Εστί», αυτού του αγέραστου αριστουργήματος που μας χάρισε η ποιητική έμπνευση του Οδυσσέα Ελύτη και η μουσική ιδιοφυία του Μίκη Θεοδωράκη. Σειρά λοιπόν έχει άλλη μια ζωντανή ηχογράφηση του έργου, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών στις 10 και 11 Νοεμβρίου 2005 με αφορμή τα ογδοηκοστά γενέθλια του συνθέτη. Όπως και η έκδοση του 2002 που είδαμε χθες, και πάλι έχουμε ένα πρόγραμμα με δύο μεγάλες συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη, με την εμβληματική «Ρωμιοσύνη» να συνοδεύει το κύριο μέρος του προγράμματος που ανήκε στον «Άξιον Εστί».

Η «Ρωμιοσύνη» γράφτηκε από τον συνθέτη το 1966 πάνω σε επιλεγμένους στίχους από την ποιητική συλλογή «Αγρύπνια» του Γιάννη Ρίτσου που εκδόθηκε το 1954. Η πρώτη εκτέλεση του έργου πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα του "Κάστρου" στην Αθήνα στις 25 Φεβρουαρίου 1966 με σολίστ τον Γρηγόρη Μπιθικώτση συνοδευόμενο από τη Λαϊκή Ορχήστρα του Γιάννη Διδίλη υπό τη διεύθυνση του συνθέτη και με τους ίδιους συντελεστές στη συνέχεια ηχογραφήθηκε και κυκλοφόρησε σε δίσκου από την Columbia. Στην καινούργια εκτέλεση του έργου σολίστ ήταν ο Γιώργος Νταλάρας, ενώ ο ηθοποιός Γιώργος Κιμούλης διάβαζε εμβόλιμα αποσπάσματα από το ποιητικό έργο.

Η εκτέλεση του «Άξιον Εστί» με επικεφαλής και πάλι τον Γιώργο Νταλάρα ήταν η δεύτερη ζωντανή με τον ίδιο ερμηνευτή, αφού είχε προηγηθεί η γνωστότερη εκτέλεση του 1988 στο Ηρώδειο. Συμμετείχε επίσης ο βαρύτονος Τάσης Χριστογαννόπουλος στο ρόλο του ψάλτη, ενώ ο Γιώργος Κιμούλης απήγγειλε τα τρία «αναγνώσματα» του έργου.

Στην εκτέλεση των δύο έργων έλαβε μέρος η Λαϊκή Ορχήστρα "Μίκης Θεοδωράκης" και η Ορχήστρα Σύγχρονης Μουσικής της ΕΡΤ , την οποία διηύθυνε ο αρχιμουσικός Ανδρέας Πυλαρινός. Έλαβαν επίσης μέρος η Χορωδία της ΔΕΗ υπό τη διεύθυνση του Κωστή Κωνσταντάρα, η Χορωδία του Δήμου Αθηναίων υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπερή και η Νεανική Χορωδία του Λεοντείου Λυκείου Νέας Σμύρνης υπό τη διεύθυνση της Κατερίνας Βασιλικού.

Μπορεί λοιπόν να κλείνουμε εμείς εδώ τον κύκλο του «Άξιον Εστί», αλλά η αλήθεια είναι ότι το έργο δεν έπαψε ποτέ να παίζεται δημόσια και να δοκιμάζουν να αναμετρηθούν μαζί του καλλιτέχνες όλου του φάσματος του ελληνικού τραγουδιού. Άλλωστε η μεγάλη αυτή αλυσίδα των αλλεπάλληλων εκτελέσεων ξεκίνησε ήδη αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση, όταν ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης μαζί με τον συνθέτη επανέφεραν το έργο στο προσκήνιο σε μια μεγάλη συναυλία που πραγματοποιήθηκε στο Λυκαβηττό το 1977. Ακολούθησαν εκτελέσεις με τον Μανώλη Μητσιά, τον Σταμάτη Κόκοτα, τον Δημήτρη Μπάση, τον Κώστα Μακεδόνα, αλλά και τον ...Σάκη Ρουβά (2015) σε μια εντελώς άστοχη έμπνευση που είχε σκοπό να τιμηθούν τα ενενηκοστά γενέθλια του μεγάλου συνθέτη!

Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννης Κότσιρας: Το Άξιον Εστί / Πνευματικό Εμβατήριο (2002)

Η επισκόπηση των δισκογραφικών φανερωμάτων του «Άξιον Εστί» συνεχίζεται με άλλη μια ζωντανή ηχογράφηση του έργου, τη δεύτερη ιστορικά που πραγματοποιήθηκε στο Ηρώδειο, όπου για πρώτη φορά το 1988 ο Μίκης Θεοδωράκης είχε παρουσιάσει το έργο  με τη φωνή του Γιώργου Νταλάρα. Αυτή τη φορά εμπιστεύτηκε μια διαφορετική «λαϊκή» φωνή που ο ίδιος τουλάχιστον θεωρούσε αντάξια ενός τόσο απαιτητικού έργου. Πρόκειται για τον Γιάννη Κότσιρα που τότε ακόμη - καθώς η συναυλία πραγματοποιήθηκε στις 21 Μαΐου 2001 - βρισκόταν στην αρχή της καριέρας του, αν και ήδη είχε κατακτήσει μια ευρύτατη δημοφιλία με τα τραγούδια της Ευανθίας Ρεμπούτσικα και του Παναγιώτη Καλαντζόπουλου.

Η συναυλία λοιπόν αυτή στο Ηρώδειο ήταν μοιρασμένη σε δυο μεγάλες ενότητες, καθεμιά από τις οποίες περιλάμβανε κι ένα μεγάλο έργο μελοποιημένης ποίησης του Μίκη Θεοδωράκη. Το πρώτο μέρος ήταν αφιερωμένο στο «Πνευματικό Εμβατήριο», καταγραμμένο και ως «Αρκαδία V», που συνέθεσε ο Μίκης το 1969 κατά την περίοδο του κατ' οίκον περιορισμού του στο ορεινό χωριό Ζάτουνα της Αρκαδίας. Το έργο είναι βασισμένο στην επική ποιητική σύνθεση του Άγγελου Σικελιανού κι εκδόθηκε το 1945, όταν η Ελλάδα έβγαινε από τη λαίλαπα της γερμανικής κατοχής αναζητώντας απεγνωσμένα μια ελπίδα για αναγέννηση. Το μελοποιημένο έργο ηχογραφήθηκε για πρώτη φορά το καλοκαίρι του 1970 στο Λονδίνο με παρόντα τον ελεύθερο πλέον συνθέτη και πρώτους ερμηνευτές τη Μαρία Φαραντούρη, τον Αντώνη Καλογιάννη και τον Γιάννη Θεοχάρη. Στην εκτέλεση του 2001 εκτός από τον Γιάννη Κότσιρα, έλαβαν μέρος ο βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και η μεσόφωνος Ιωάννα Φόρτη, ενώ τη διεύθυνση της ορχήστρας είχε ο Ανδρέας Πυλαρινός.

Το δεύτερο μέρος της συναυλίας στο Ηρώδειο ήταν αφιερωμένο στο «Άξιον εστί», το μελοποιημένο αριστούργημα του Οδυσσέα Ελύτη που αριθμούσε ήδη πάμπολλες εκτελέσεις τα προηγούμενα χρόνια, ελληνικές και ξένες, στις οποίες ήρθε να προστεθεί και η συγκεκριμένη με τον Γιάννη Κότσιρα στο ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή, τον Ανδρέα Κουλουμπή στο ρόλο του ψάλτη και τον Γιάννη Φέρτη στο ρόλο του αφηγητή. Την Ορχήστρα "Μίκης Θεοδωράκης" διηύθυνε ο ίδιος ο Μίκης, ενώ συμμετείχε η Χορωδία της ΕΡΤ υπό τη διεύθυνση του Αντώνη Κοντογεωργίου, η Ανδρική Χορωδία της Εμπορικής Τράπεζας, η Νεανική Χορωδία του Λεοντείου Λυκείου της Νέας Σμύρνης και η Χορωδία του Λυκείου Ελληνίδων. Στο φινάλε της συναυλίας ο ίδιος ο Μίκης ερμήνευσε τα δυο εμβληματικά τραγούδια του «Άξιον Εστί» («Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ», «Ένα το χελιδόνι»).

Σημειώνει ο Μίκης στο εσώφυλλο της έκδοσης: «Το "Πνευματικό Εμβατήριο" και το "Άξιον Εστί" κυκλοφορούν με νέους ερμηνευτές. Είναι η τρίτη, αν δεν κάνω λάθος, ελληνική έκδοση του έργου μέσα σε σαράντα περίπου χρόνια κι αυτό το γεγονός από μόνο του δείχνει τη σημασία, το βάρος και την ευθύνη του εγχειρήματος. Θέλω να υπογραμμίσω και να εξάρω την παρουσία του Γιάννη Κότσιρα χωρίς φυσικά να υποτιμώ την αξία και τη συμβολή των άλλων συντελεστών. Όμως ο ρόλος του Λαϊκού Τραγουδιστή υπήρξε και είναι ρόλος – κλειδί γι’ αυτά τα δύο Λαϊκά Ορατόρια ακριβώς γιατί αφ’ ενός επιβεβαιώνει με τον καλλίτερο τρόπο την πεμπτουσία του λαϊκού μουσικού στοιχείου και αφ’ ετέρου τα «παντρεύει» μέσω της μαγείας που εξασκεί η γνήσια λαϊκή φωνή και ερμηνεία με το πλατύ κοινό της χώρας μας. Μετά τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τον Γιώργο Νταλάρα έρχεται τώρα να σταθεί στο πλάι τους άξιος συνεχιστής ο Γιάννης Κότσιρας».

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (Πανεπιστήμιο Κρήτης, 1999)

Στις 31 Μαΐου 1996 επί πρυτανείας του αείμνηστου καθηγητή Γιώργου Γραμματικάκη το Πανεπιστήμιο Κρήτης απένειμε το Χρυσό Μετάλλιο του ιδρύματος στον μεγάλο Έλληνα συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη τιμώντας τα 70 χρόνια του (που είχαν συμπληρωθεί την προηγούμενη χρονιά), ενώ ένα μήνα αργότερα, την 1η Ιουλίου, το ίδιο πανεπιστήμιο είχε την πρωτοβουλία μιας μεγάλης συναυλίας αφιερωμένης στον συνθέτη. Επιλέχθηκε το εμβληματικό έργο «Το Άξιον Εστί» σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, το οποίο εκτελέστηκε στο Κηποθέατρο Νίκος Καζαντζάκης του Ηρακλείου, ενώ την επόμενη ημέρα η συναυλία επαναλήφθηκε και στο Θέατρο Ερωφίλη του Ρεθύμνου.

Πρόκειται για μία μάλλον άγνωστη εκτέλεση του σπουδαίου έργου, η οποία ωστόσο απέσπασε την απόλυτη επιδοκιμασία του συνθέτη που την κατέταξε στις τρεις καλύτερες του έργου του (μαζί με την ιστορική πρώτη του 1964 και τη ζωντανή εκτέλεση στο Ηρώδειο το 1988). Την ευθύνη της συναυλίας είχε η Χορωδία Φραγκίσκος Λεονταρίτης του Πανεπιστημίου Κρήτης υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Ψαρουδάκη, ενώ συνέπραξαν η Μικτή Χορωδία του Δήμου Ηρακλείου (διευθυντής ο Γιάννης Κιαγιαδάκης) και η Μικτή Χορωδία του Δήμου Ρεθύμνου (διευθυντής ο Μπάμπης Πραματευτάκης). Στο ρόλο του τραγουδιστή ο Γιώργος Χυντηράκης, ψάλτης ο σπουδαίος βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και αφηγητής ο Βαγγέλης Στεφανάκης. Τη Μικρή Συμφωνική Ορχήστρα διηύθυνε ο Μύρων Μιχαηλίδης, τότε καλλιτεχνικός διευθυντής του Πολιτιστικού Κέντρου Ηρακλείου. Μπουζούκι έπαιξαν ο Γιάννης Λυδάκης και ο Μανώλης Ταμπακάκης, σαντούρι ο Πέτρος Ταμπούρης, κιθάρα ο Νίκος Παπακωνσταντίνου, κρουστά ο Γιώργος Παντερμαράκης και πιάνο ο David McClurkin.

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (1988)

Το «Άξιον Εστί» των Μίκη Θεοδωράκη και Οδυσσέα Ελύτη αξιώθηκε και μιας μεγάλης σειράς «ελληνικών» επανεκτελέσεων ζωντανά ηχογραφημένων παρουσία κοινού είτε στο Ηρώδειο, είτε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, είτε και σε πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. 

Από τις επανεκτελέσεις αυτές η πρώτη και γνωστότερη είναι αυτή που ηχογραφήθηκε στο Θέατρο Ηρώδου του Αττικού στις 17 Σεπτεμβρίου 1988 σε μια συναυλία που έδωσε ο Μίκης Θεοδωράκης με σκοπό να ενισχύσει οικονομικά την προσπάθεια ανέγερσης νέου Μουσείου της Ακρόπολης, έργο ζωής της τότε υπουργού πολιτισμού Μελίνας Μερκούρη. Μάλιστα η Μελίνα μεσολάβησε να παραχωρηθεί ο ιερός χώρος του Ηρωδείου στον μεγάλο συνθέτη, κάτι θα γινόταν για πρώτη φορά για «αριστερό» καλλιτέχνη, αφού ο χώρος αυτός στο παρελθόν ήταν διαθέσιμος αποκλειστικά και μόνο για καλλιτέχνες του συντηρητικού ιδεολογικού χώρου! Τον είχαν άλλωστε αρνηθεί ευθέως στον Μίκη παλιότερα αναγκάζοντάς τον να δηλώσει σε διεθνή μέσα ενημέρωσης ότι θα εγκατέλειπε την Ελλάδα, πράγμα που ενόχλησε αφάνταστα την τότε κυβέρνηση που έσπευσε ως αντάλλαγμα να του παραχωρήσει το θέατρο Λυκαβηττού! Γελοιότητες!

Στη συγκεκριμένη λοιπόν εκτέλεση το ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή είχε ο Γιώργος Νταλάρας, παλιότερος ήδη συνεργάτης του συνθέτη από την εποχή των «18 Λιανοτράγουδων» (1974) και του «Ραντάρ» (1981). Στο ρόλο του ψάλτη ο βαρύτονος Ανδρέας Κουλουμπής και αφηγητής ο ηθοποιός Νικήτας Τσακίρογλου. Την Αθηναϊκή Συμφωνική Ορχήστρα διηύθυνε φυσικά ο συνθέτης, ενώ συμμετείχε και Μικρή Λαϊκή Ορχήστρα με επικεφαλής τους μεγάλους δεξιοτέχνες του μπουζουκιού και διαχρονικούς συνεργάτες του συνθέτη Κώστα Παπαδόπουλο και Λάκη Καρνέζη. Συμμετείχαν επίσης ο Τάτσης Αποστολίδης στο βιολί, ο Σωτήρης Ταχιάτης στο βιολοντσέλο και ο Νίκος Γκίνος στο κλαρινέτο. Έλαβε μέρος και το Αθηναϊκό Χορωδιακό Σύνολο υπό τη διεύθυνση της Έλλης Νικολαΐδου. Επισημαίνουμε ότι στα μέρη του «Ναοί στο σχήμα τ' ουρανού» και «Δοξαστικόν» για πρώτη φορά έχουμε συμμετοχή λαϊκού τραγουδιστή. 

Αξίζει να παραθέσουμε σχετικό κείμενο που έγραψε ο συνθέτης για τη συγκεκριμένη μεγάλη συναυλία που επανέφερε στο προσκήνιο το εμβληματικό αυτό αριστούργημα: 

«Είκοσι πέντε χρόνια πέρασαν από την πρώτη ηχογράφηση του έργου. Σε μια εποχή μεγάλης έντασης σαν τη σημερινή που κάνει τη φωνή του ποιητή και το έργο του μουσικού ν’ ακούγεται πολύ αχνά, πιστεύω ότι η εκτέλεση του «Άξιον Εστί» στο Ηρώδειο, με τους καινούργιους του ερμηνευτές, αποτελεί σταθμό για την καριέρα του έργου, γιαυτό αποφάσισα την ηχογράφησή του. Η ηχογράφηση έγινε χωρίς τη βοήθεια πολυκάναλων μαγνητοφώνων, έτσι ώστε να μην είναι δυνατή καμιά επεξεργασία στο στούντιο. Ήθελα η συναυλία αυτή να καταγραφεί με όλη την αλήθεια της ζωντανής εκτέλεσης, όπου ακούγεται ακόμα κι η ανάσα του κοινού. Ο Γιώργος Νταλάρας ερμηνεύοντας το «Άξιον Εστί» δικαιώθηκε για την αγάπη του στο έργο και την επιμονή του να ξανακουστεί και δικαιώθηκα κι εγώ που τον πίστεψα απ' την αρχή. Η Μελίνα Μερκούρη εμπνευσμένη από το πνεύμα της Ακρόπολης μας βρήκε συμπαραστάτες στην προσπάθειά της. Εμείς της οφείλουμε ένα μεγάλο ευχαριστώ για την ευαισθησία της και την πρωτοβουλία να αναλάβει την παραγωγή και τη διοργάνωση των συναυλιών αυτών, θέτοντας τις υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού». 

Αξιοσημείωτο επίσης είναι ότι στην ίδια συναυλία παίχθηκε και ο κύκλος «Romancero gitano» σε ποίηση Federico Garcia Lorca με τον Κώστα Κοτσιώλη στην κιθάρα και ερμηνευτές τη Μαρία Φαραντούρη και τον Πέτρο Πανδή.

Οδυσσέας Ελύτης, Μίκης Θεοδωράκης: Το Άξιον Εστί (γερμανική έκδοση, 1983)

Άλλη μια πολύ ενδιαφέρουσα ξένη ερμηνεία του αριστουργηματικού έργου «Το Άξιον Εστί» σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη και μουσική του Μίκη Θεοδωράκη έχει σειρά σήμερα. Πρόκειται για μια «γερμανική» εκτέλεση σε μετάφραση του Dirk Mandel που ηχογραφήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 1982 στην αίθουσα Gewandhaus της Λειψίας, ενώ λίγους μήνες νωρίτερα με τους ίδιους συντελεστές είχε παρουσιαστεί ζωντανά στη Δρέσδη στα πλαίσια του ετήσιου μουσικού φεστιβάλ της τότε ανατολικογερμανικής πόλης.

Στην συγκεκριμένη έκτέλεση έλαβαν μέρος ο βαθύφωνος Gunther Emmerlich (στο ρόλο του λαϊκού τραγουδιστή), ο βαρύτονος Gothart Stier (στο ρόλο του ψάλτη) και ο Friedrich Wilhelm Junge (στο ρόλο του αφηγητή). Μπουζούκι έπαιξε ο Λάκης Καρνέζης και σαντούρι το Erik Kross. Συμμετείχε η Ορχήστρα της Μουσικής Ακαδημίας της Δρέσδης "Carl Maria von Weber" υπό τη διεύθυνση του Μίκη Θεοδωράκη, καθώς και η Παιδική Χορωδία της Φιλαρμονικής της Δρέσδης, η Χορωδία Beethoven της Δρέσδης και η Χορωδία ΕΟS Kreuzschule της Δρέσδης. Συνολικά έλαβαν μέρος 500 εκτελεστές!

Το ηχογράφημα αυτό αρχικά κυκλοφόρησε σε διπλό αναλογικό δίσκο το 1983 από την Eterna, ενώ γνώρισε και δύο μεταγενέστερες ψηφιακές επανεκδόσεις, μία το 1998 από τη Berlin Classics και μία το 2005 από την Edel Classics ως πρώτο μέρος ενός ευρύτερου πακέτου έξι συνολικά ψηφιακών δίσκων αφιερωμένων στο συμφωνικό έργο του Μίκη Θεοδωράκη.