Τζένη Βάνου: Τα πρώτα μου τραγούδια (1959-1964)

Η μεγάλη Ελληνίδα ερμηνεύτρια Τζένη Βάνου (1939-2014), κατά κόσμον Ευγενία Βραχνού, έφυγε από τη ζωή πριν από 12 χρόνια, στις 5 Φεβρουαρίου 2014, ενώ σαν σήμερα ήρθε στη ζωή γεννημένη στην Αθήνα στις 10 Φεβρουαρίου 1939 (κατ' άλλους το 1936). Πολύ μικρή βρέθηκε να τραγουδά δίπλα στον Νίκο Γούναρη, όπου τη γνώρισε ο Μίμης Πλέσσας, ο πρώτος και μεγαλύτερος μέντορας της καριέρας της, ο άνθρωπος που την έβαλε στη δισκογραφία το 1959 με το τραγούδι «Αστέρι αστεράκι» και της χάρισε το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ Τραγουδιού της Θεσσαλονίκης το 1964 με το τραγούδι «Τώρα». 

Η πρώτη φάση της καριέρας της (1959-1965), αρχικά στην Columbia και στη συνέχεια στη Philips, ήταν και η σημαντικότερη, γιατί τότε καθιερώθηκε ως όνομα πρώτης γραμμής στο ελληνικό πεντάγραμμο μέσα από δεκάδες όμορφα τραγούδια που της έγραψαν οι πιο διαπρεπείς συνθέτες του λεγόμενου «ελαφρού» τραγουδιού, όπως ο Κώστας Γιαννίδης, ο Γιώργος Μουζάκης, ο Μίμης Πλέσσας, ο Κώστας Καπνίσης, ο Κώστας Κλάββας, ο Νίκι Γιάκοβλεφ, ο Γεράσιμος Λαβράνος, αλλά και ο Μίκης Θεοδωράκης με τον Μάνο Χατζιδάκι. Στη συνέχεια η καριέρα της φάνηκε να περιέρχεται σε στασιμότητα κι έτσι αποφάσισε να φύγει στην Αμερική, όπου παρέμεινε για μερικά χρόνια, χωρίς σπουδαία αποτελέσματα. 

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα με το ξεκίνημα της επόμενης δεκαετίας αποφάσισε να κάνει τη μεγάλη στροφή στην καριέρα της προσχωρώντας στο χώρο του ελαφρολαϊκού τραγουδιού που την ξανάφερε δυναμικά στο προσκήνιο και της χάρισε μεγάλες επιτυχίες και μια διαρκή παρουσία στο δισκογραφικό πεδίο που κράτησε ως τα τέλη της δεκαετίας του '90. Στο διάστημα αυτό είχε δίπλα της και πάλι σημαντικούς δημιουργούς, σταθερά τον Μίμη Πλέσσα, αλλά κι άλλους συνθέτες, όπως ο Γιώργος Κατσαρός, ο Τόλης Βοσκόπουλος, ο Χρήστος Νικολόπουλος, ο Τάκης Μουσαφίρης, ο Αλέκος Χρυσοβέργης, ο Γιώργος Κριμιζάκης και ο Αλέξης Παπαδημητρίου. Μετά το 2000 εγκατέλειψε τη δισκογραφία και περιορίστηκε σε σποραδικές ζωντανές εμφανίσεις σε επιλεγμένα μαγαζιά.

Το άλμπουμ «Τα πρώτα μου τραγούδια» (1959-1964) κυκλοφόρησε από την ΕΜΙ Columbia το 1984 κι αποτελεί μια αντιπροσωπευτική ανθολόγηση των πρώτων ηχογραφήσεων της Τζένης Βάνου για λογαριασμό της συγκεκριμένης εταιρείας. Πρόκειται για μια συλλογή 16 τραγουδιών που καλύπτουν ουσιαστικά την τριετία 1959-1961 μαζί με ένα μεταγενέστερο τραγούδι του 1964. Παλιότερα όλων (ηχογραφήσεις του 1959) είναι τα τραγούδια «Της αυλής σου το φεγγάρι» των Μίμη Πλέσσα και Κώστα Πρετεντέρη και το κινηματογραφικό «Γκρίζο γατί» του Μάνου Χατζιδάκι και του Αλέκου Σακελλάριου (γνωστό βέβαια κυρίως με τη φωνή της Αλίκης Βουγιουκλάκη), ενώ νεότερο (ηχογράφηση του 1964) είναι το τραγούδι «Η σκλάβα» των Γιώργου Μουζάκη και Γιώργου Γιαννακόπουλου. Η συλλογή πάντως περιλαμβάνει πολλά ακόμη όμορφα τραγούδια, από τα οποία ξεχωρίσουν κυρίως τα εξής: «Αν σ' αρνηθώ», «Πέρασε ήλιε». «Από σένα αρχίζουν όλα», «Η αγάπη μας» (όλα του Μίμη Πλέσσα) και το υπέροχο «Ξύπνα αγάπη μου» του Κώστα Γιαννίδη σε δεύτερη εκτέλεση, το τραγούδι που έκανε διάσημη τη Νάνα Μούσχουρη με το πρώτο βραβείο που απέσπασε στο Φεστιβάλ Μεσογειακού Τραγουδιού της Βαρκελώνης το 1960.

Αξιοσημείωτο είναι ότι κάποια τραγούδια, παρά το «ελαφρό» τους ύφος, έχουν στην ορχήστρα τους και μπουζούκι - σε μια εποχή που στο ΕΙΡ (Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας) δεν επιτρεπόταν να ακούγονται τραγούδια με μπουζούκι - και μάλιστα με κορυφαίους σολίστες της εποχής, όπως ο Κώστας Παπαδόπουλος, ο Λάκης Καρνέζης, ο Χάρης Λεμονόπουλος και ο Στέλιος Μακρυδάκης. Στην εκτέλεση των τραγουδιών συμμετέχουν οι ορχήστρες διαφόρων συνθετών, όπως του Μίμη Πλέσσα, του Γιώργου Μουζάκη, του Κώστα Καπνίση και του Γιώργου Κατσαρού, ενώ στα φωνητικά κάποιων τραγουδιών συμμετέχουν ο Δημήτρης Μπαξεβανάκης, ο Γιάννης Μάνος και το Τρίο Μπελκάντο.

Δήμητρα Γαλάνη: Το σ' αγαπώ μπορεί (2004)

Ιδού ένα ενδιαφέρον άλμπουμ που αξίζει να ανακαλύψουμε ή έστω να ξαναθυμηθούμε. Ένας από τους λόγους είναι ότι εδώ η στιχουργός Μαριανίνα Κριεζή  καταθέτει το κύκνειο στιχουργικό της άσμα, αφού στη συνέχεια θα εγκαταλείψει το συγκεκριμένο πεδίο. 

Αναφέρομαι βέβαια στο άλμπουμ «Το σ' αγαπώ μπορεί». Μια δουλειά εξ ολοκλήρου γυναικεία. Μουσική, στίχοι, ερμηνεία, όλα από γυναίκες που δείχνουν ένα αρμονικό συνταίριασμα, όπως αποδεικνύει το άκρως ενδιαφέρον αποτέλεσμα. Μουσική και ερμηνεία: Δήμητρα Γαλάνη. Στίχοι: Μαριανίνα Κριεζή, Μυρτώ Κοντοβά και Στεφανία Χαρσούλα. Η τελευταία κάνει εδώ την παρθενική της εμφάνιση με το τρυφερό τραγούδι «Μπορεί» που ξεχωρίζει. Η Μαριανίνα Κριεζή κατέχει τη μερίδα του λέοντος με επτά από τα ένδεκα τραγούδια του δίσκου. Το υλικό δουλεύτηκε κατά το διάστημα 2002-2004 με την ενορχηστρωτική επιμέλεια του Σταύρου Αραπίδη και του Γιώργου Ζαχαρίου και τη συμμετοχή του λαϊκού σχήματος Ραστ με τη σύμπραξη του κιθαριστικού ντουέτου Στέλιου Γκόλγκαρη και Βασίλη Μαστοράκη.

Αξίζει να πούμε ότι το ενδιαφέρον της Δήμητρας Γαλάνη για τη σύνθεση είχε δώσει ήδη ένα πολύ πειστικό δείγμα με το αξιόλογο άλμπουμ «Ανάσα η τέχνη της καρδιάς» (1996), ενώ πιο παλιά είχε γράψει και κάποια τραγούδια για τη φωνή της Άλκηστης Πρωτοψάλτη στο άλμπουμ «Δικαίωμα» (1988). Η μακροχρόνια συμπόρευσή της με σπουδαίους συνθέτες φαίνεται πώς της έδωσε το κίνητρο να δοκιμάσει και τις δικές της συνθετικές δυνάμεις με άκρως ενδιαφέροντα αποτελέσματα, ενώ κάποια στιγμή θα γράψει ακόμη και μουσική για τον κινηματογράφο («Θα το μετανιώσεις», 2003).

Στο συγκεκριμένο άλμπουμ η μουσική της Γαλάνη κινείται σε διάφορα μουσικά μονοπάτια, πότε σε καθαρόαιμα λαϊκά, όπως το όμορφο χασάπικο «Μια νύχτα μόνο», πότε σε ευαίσθητες μπαλάντες («Μια ζωή», «Παραιτούμαι», «Δεν είναι εδώ», «Γυαλί ντουνιάς»), πότε σε ποπ ή λάτιν ρυθμούς («Απόψε παίξαμε», «Combo combo»), ένα μπουκέτο όμορφα τραγούδια στο σύνολό τους με πιο γνωστή στιγμή το ομότιτλο «Το σ' αγαπώ μπορεί» που ακούστηκε περισσότερο.

Μιχάλης Καπούλας, Ελένη Δήμου: Η ζωή είναι γυναίκα (1993)

Η σχετικά μικρή δισκογραφία της στιχουργού Μαριανίνας Κριεζή από το 1980 της πρώτης της εμφάνισης ως τις αρχές του νέου αιώνα περιλαμβάνει μόλις πέντε ολοκληρωμένα άλμπουμ, τα εξής: «Εδώ Λιλιπούπολη» (1980), «Σαμποτάζ» (1981), «Τσάι γιασεμιού» (1985), «Χαίρω πολύ» (1990) και «Η ζωή είναι γυναίκα» (1993). Στα τέσσερα πρώτα συνεργάστηκε με τους συνθέτες Λένα Πλάτωνος, Νίκο Κυπουργό, Δημήτρη Μαραγκόπουλο και Λάκη Παπαδόπουλο. 

Θα σταθούμε λοιπόν σήμερα στην τελευταία από αυτές τις ολοκληρωμένες δουλειές που εκδόθηκε από τη CBS/Sony. Το άλμπουμ «Η ζωή είναι γυναίκα» περιλαμβάνει δώδεκα ευαίσθητες μπαλάντες που κινούνται σε ένα ύφος μεταξύ ποπ και «έντεχνης» γραφής. Τη μουσική υπογράφει ο νέος συνθέτης Μιχάλης Καπούλας, ένας ελάχιστα γνωστός, αλλά αξιόλογος μουσικός που γεννήθηκε στην Αθήνα το 1964 κι έκανε μουσικές σπουδές στην Αθήνα και στην Αμερική, ενώ στη δισκογραφία πρωτοεμφανίστηκε το 1990 με το άλμπουμ «Κανείς δεν είναι κανενός» με αποκλειστική ερμηνεύτρια την Ελένη Δήμου γνωρίζοντας μάλιστα απρόσμενη επιτυχία, αφού ο δίσκος έγινε χρυσός. 

Κι ακριβώς την ίδια ερμηνεύτρια επέλεξε και γι' αυτή τη δουλειά του ο συνθέτης αξιοποιώντας την ευαίσθητη κι εκφραστική της φωνή, για να αποδώσει με το κατάλληλο χρώμα και ύφος τους τρυφερούς στίχους της Μαριανίνας Κριεζή, οι οποίοι μάλιστα παρουσιάζουν μια ιδιαίτερη θεματική έμφαση στη θέση της γυναίκας μέσα στην καταπιεστική καθημερινότητα της ανθρώπινης συνάφειας. Η ταύτιση της γυναίκας με την ίδια τη ζωή (γένους θηλυκού επίσης) σημειολογικά αποτυπώνεται και από το ειδικό φωτογραφικό υλικό που επιλέχθηκε για τα εξώφυλλα της έκδοσης, την παραγωγή της οποίας έκανε ο Άκης Γκολφίδης, σύζυγος της ερμηνεύτριας. Με την κεκτημένη ταχύτητα της προηγούμενης συνεργασίας του συνθέτη και της ερμηνεύτριας κι αυτός ο δίσκος είχε καλή υποδοχή από το κοινό κι έγινε επίσης χρυσός.

Γιάννης Σπανός, Ελένη Δήμου: Προσωπικά (1988)

Ανατρέχοντας λίγο ακόμη στη δισκογραφία της στιχουργού Μαριανίνας Κριεζή θα πάμε πίσω στη δεκαετία '80, την πιο παραγωγική της καριέρας της, όταν μετά από τρεις ολοκληρωμένες δουλειές («Εδώ Λιλιπούπολη», «Σαμποτάζ», «Τσάι γιασεμιού»), ήρθε η συνάντησή της με τον μεγάλο συνθέτη Γιάννη Σπανό και το αποτέλεσμα ήταν το άλμπουμ «Προσωπικά» που εκδόθηκε το 1988 από την CBS (Sony).

Η πρώτη επισήμανση που πρέπει να γίνει είναι ότι ο δίσκος κατά το ήμισυ έχει στίχους της Μαριανίνας Κριεζή (πέντε τραγούδια), ενώ το άλλο μισό ανήκει στη Λίνα Νικολακοπούλου, η οποία είχε ήδη ενεργητικό της μια πρώτη σύμπραξη με τον Γιάννη Σπανό στο δίσκο «Έξοδος κινδύνου» (1984). Η δεύτερη επισήμανση είναι ότι ο δίσκος αποτελεί ταυτόχρονα και προσωπική δουλειά της ερμηνεύτριας Ελένης Δήμου, η οποία είχε κάνει το δισκογραφικό της ντεμπούτο το 1982 με τα άλμπουμ «Έχω φίλους» και «Μίλα μου απλά», ενώ μερικά χρόνια αργότερα αξιώθηκε και μια δεύτερη ολοκληρωμένη συνεργασία με τον Γιάννη Σπανό («Άκου λοιπόν», 1996).

Ο δίσκος περιλαμβάνει δέκα τρυφερές στιγμές με τη γνωστή μελωδική δύναμη της μουσικής του εκλεκτού συνθέτη που εδώ βρίσκει την ευκαιρία να γράψει απλές μπαλάντες με μοντέρνα ηχοχρώματα εναρμονισμένα στην αμεσότητα της στιχουργικής των δύο γυναικών στιχουργών και το αποτέλεσμα δικαιώνεται απόλυτα, ενώ το άλμπουμ γνώρισε τεράστια εμπορική απήχηση και τιμήθηκε με τη διάκριση του πλατινένιου δίσκου επιβάλλοντας ταυτόχρονα και την ερμηνεύτρια στις ισχυρές δυνάμεις του ελληνικού πενταγράμμου. Το ομότιτλο τραγούδι και το ρυθμικό «Τραγούδι γενεθλίων» ακούστηκαν περισσότερο, αλλά στο σύνολό του το άλμπουμ ακούγεται ευχάριστα.

Μαριανίνα Κριεζή: Τραγούδια 1980-2004 (συλλογή)

Πριν από τέσσερα χρόνια, στις 6 Φεβρουαρίου 2022, έφυγε από τη ζωή η στιχουργός, μουσική παραγωγός και συγγραφέας παιδικών βιβλίων Μαριανίνα Κριεζή (1947-2022), η οποία έμεινε στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού ως η στιχουργός της εμβληματικής «Λιλιπούπολης», της ιστορικής εκείνης ραδιοφωνικής σειράς του Τρίτου Προγράμματος επί εποχής Μάνου Χατζιδάκι που μεταδιδόταν επί σειρά ετών (1977-1980), η οποία μάλιστα στην εποχή της είχε ξεσηκώσει θύελλα αντιδράσεων από το συστηρητικό κατεστημένο που θεωρούσε ότι η σειρά προωθούσε την ...κομμουνιστική ιδεολογία, γεγονός που αντιμετώπιζε με πλήρη απάθεια ο ίδιος ο Μάνος Χατζιδάκις αποκρούοντας κάθε κυβερνητική απόπειρα για επιβολή λογοκρισίας στα κείμενα!

Η Μαριανίνα Κριεζή γεννήθηκε στην Αθήνα, αλλά η καταγωγή της ήταν από την Ύδρα και οι οικογενειακοί της δεσμοί ανέτρεχαν μέχρι τους επώνυμους αγωνιστές του '21 που ανέδειξε το νησί. Ασχολήθηκε συστηματικά με την παιδική λογοτεχνία, ενώ έγραφε και κείμενα για διάφορες επιθεωρήσεις της εποχής. Η πιο γόνιμη περίοδος της στιχουργικής της παραγωγής ήταν οι δεκαετίες του '80 και '90, ενώ στη συνέχεια αποσύρθηκε σταδιακά από το πεδίο αυτό. Η στιχουργική της χαρακτηρίζεται από μιαν ανάλαφρα μελαγχολική οπτική των ανθρώπινων σχέσεων με πολλά χρώματα και διάχυτα συναισθήματα μορφοποιημένα σε τρυφερές απεικονίσεις της καθημερινότητας που αποδίδονται ανάγλυφα με πολύ εύστοχα λεκτικά σχήματα. Στίχους της βρίσκουμε σε καμιά δεκαριά δίσκους μεγάλης διάρκειας από τις συνεργασίες της με τους συνθέτες Νίκο Κυπουργό, Λένα Πλάτωνος, Δημήτρη Μαραγκόπουλο, Λάκη Παπαδόπουλο, Γιάννη Σπανό, Τάκη Μουσαφίρη, Μιχάλη Καπούλα, Διονύση Τσακνή και Δήμητρα Γαλάνη. Από αυτούς μόλις πέντε συγκροτούν ολοκληρωμένες δουλειές, δηλαδή: «Εδώ Λιλιπούπολη» (1980), «Σαμποτάζ» (1981), «Τσάι γιασεμιού» (1985), «Χαίρω πολύ» (1990) και «Η ζωή είναι γυναίκα» (1993). Η μεγαλύτερη ποσοτικά, αλλά και η πιο επιτυχημένη εμπορικά συνεργασία της ήταν αυτή με τον τραγουδοποιό Λάκη Παπαδόπουλο, ιδιαίτερα στην κοινή συνεργασία τους με την Αρλέτα που απέφερε τα πολυτραγουδισμένα «Σερενάτα» και «Τσάι γιασεμιού».

Στο μικρό πορτρέτο της στιχουργού που σας παρουσιάζω έχω επιλέξει χαρακτηριστικές στιγμές από τα όμορφα τραγούδια που μας έχει δώσει η στιχουργός κατά το διάστημα 1980-2004, ξεκινώντας από τα τραγούδια της «Λιλιπούπολης» και φτάνοντας ως το άλμπουμ «Το σ' αγαπώ μπορεί» της Δήμητρας Γαλάνη. Τα τραγούδια ερμηνεύουν οι: Σαβίνα Γιαννάτου, Σπύρος Σακκάς, Αντώνης Κοντογεωργίου, Λένα Πλάτωνος, Αρλέτα, Ελένη Δήμου, Μαργαρίτα Ζορμπαλά, Στράτος Διονυσίου, Διονύσης Τσακνής και Δήμητρα Γαλάνη. Η πιο ιδιαίτερη στιγμή της συλλογής είναι το καθαρόαιμο λαϊκό τραγούδι «Ένα λεπτό περιπτερά» του Τάκη Μουσαφίρη με τη φωνή του Στράτου Διονυσίου που έγινε μεγάλο σουξέ, αλλά σίγουρα αποτελεί μια εξαίρεση στο οικείο ύφος των τραγουδιών της Κριεζή. 

Βασίλης Σκουλάς: Στο ξέσπασμα του φεγγαριού (2009)

Κλείνουμε το μικρό αυτό αφιέρωμα στο σπουδαίο Κρητικό λυράρη και τραγουδιστή Βασίλη Σκουλά με ένα διπλό ψηφιακό άλμπουμ που κυκλοφόρησε από τη Legend το 2009 και περιλαμβάνει 29 «ζωντανές» ηχογραφήσεις του καλλιτέχνη, οι οποίες κατά κάποιο τρόπο στοιχειοθετούν κι ένα είδος προσωπικού μουσικού πορτρέτου με τραγούδια που ανατρέχουν στο σύνολο της πολύχρονης διαδρομής του στο παραδοσιακό τραγούδι έχοντας μάλιστα μαζί του και εκλεκτούς φίλους που βρέθηκαν κατά καιρούς στο διάβα του. Το άλμπουμ επιγράφεται «Στο ξέσπασμα του φεγγαριού» και είναι ηχογραφημένο στο στούντιο με τη ζωντανή παρουσία κοινού αποτελούμενου από φίλους και γνωστούς. Γιαυτό και ο τίτλος συνοδεύεται από την επισήμανση: «Αναδρομή παρέα με τους φίλους μου». Ο ίδιος σημειώνει γι' αυτή τη δουλειά: «Τα περισσότερα από αυτά τα τραγούδια είχαν το ιερό χάρισμα ν' αγαπηθούν από νωρίς και να γίνουν ρίζες της ανάμνησης και της συγκίνησης ανθρώπων που χρόνια τώρα συντροφεύουν το μουσικό μου ταξίδι...».

Το υλικό του δίσκου διατρέχει την κρητική παράδοση και συνδυάζεται αρμονικά με ποικίλες «έντεχνες» συνθέσεις διαφόρων δημιουργών, όπως οι: Μιχάλης Νικολούδης, Πάνος Κωνσταντακόπουλος, Βαγγέλης Βέττας, Γιάννης Νικολάου, Μάριος Τόκας, Χρήστος Λεοντής, Κώστας Λειβαδάς, αλλά και Κρητικοί δημιουργοί, όπως οι: Κώστας Μουντάκης, Κώστας Βερνιδάκης, Βαγγέλης Μαρκογιαννάκης, Γιάννης Κουτσουρέλης, Πάρις Περυσινάκις και φυσικά ο ίδιος ο Βασίλης Σκουλάς. Τη μουσική επιμέλεια και την ενορχήστρωση υπογράφει ο Πάρις Περυσινάκις. Από το υλικό αυτό δε θα μπορούσε φυσικά να λείπει το εμβληματικότερο μουσικό και ποιητικό δημιούργημα της Κρήτης, ο «Ερωτόκριτος», από τον οποίο ακούγεται ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα με τη συμμετοχή του Μίλτου Πασχαλίδη. Συμμετέχουν επίσης οι ερμηνευτές Παντελής Θαλασσινός, Γεράσιμος Ανδρεάτος και Γιώτα Νέγκα.

Αξίζει, τέλος, να επισημάνουμε ότι λίγο μετά την έκδοση του δίσκου παίχτηκε στις κινηματογραφικές αίθουσες και η ομώνυμη δραματική ταινία του Στράτου Μακρίδη, όπου συμμετείχαν μεταξύ άλλων και οι ηθοποιοί: Γιάννης Βόγλης, Μπέτυ Λιβανού, Νίκος Βερλέκης και Τάνια Τρύπη. Η ταινία ήταν πλημμυρισμένη με τα τραγούδια του δίσκου και με τις φωνές του Βασίλη Σκουλά και της Γιώτας Νέγκα.

Βασίλης Σκουλάς: Δροσοσταλίδες (1990)

Από το ξεκίνημα της δεκαετίας του '70 ο σπουδαίος Κρητικός λυράρης και ερμηνευτής Βασίλης Σκουλάς μπήκε δυναμικά στο χώρο της δισκογραφίας παρουσιάζοντας πλέον με εντατικούς ρυθμούς προσωπικές δουλειές σε δίσκους 33 στροφών αρχίζοντας το 1972 με το άλμπουμ «Μαντινάδες» και πάντα με υλικό αντλημένο από την πλούσια μουσική παράδοση του τόπου του. Στις αρχές της δεκαετίας του '90, αφού ήδη μεσολάβησαν κάποιες πολύ ενδιαφέρουσες συνεργασίες του με τον Γιάννη Μαρκόπουλο («Ρίζες», 1980, «Σειρήνες», 1983, «Του σίδερου και του νερού», 1984), διευρύνει τον κύκλο συνεργασιών του και με άλλους «έντεχνους» δημιουργούς, πρώτα με τον Χριστόδουλο Χάλαρη με το διπλό άλμπουμ «Κρητών έπος» (1991) κι αμέσως μετά με τη συμμετοχή του στον κύκλο μελοποιημένης ποίησης του Νικηφόρου Βρεττάκου «Πικραμένος αναχωρητής» (1992) σε μουσική του Παναγιώτη Κωνσταντακόπουλου.

Ωστόσο η έναρξη εκείνης της δεκαετίας σημαδεύτηκε με την παρουσίαση άλλης μιας πολύ ξεχωριστής προσωπικής δουλειάς του Βασίλη Σκουλά πάνω στο οικείο γι' αυτόν πεδίο του κρητικού τραγουδιού. Το 1990 λοιπόν εκδόθηκε από την τοπική δισκογραφική εταιρεία Κνωσσός (με έδρα το Ηράκλειο) το άλμπουμ «Δροσοσταλίδες» με τη διευκρινιστική επισήμανση: «Δέκα τραγούδια με μαντολίνο». Όπως φανερώνουν οι τίτλοι, πρόκειται για έναν κύκλο δέκα τραγουδιών που αποδίδονται με συνοδεία μαντολίνου, από τα οποία ένα, το τελευταίο, είναι οργανικό. Τα οκτώ από τα φωνητικά μέρη του άλμπουμ εμφανίζονται ως συνθέσεις του ίδιου του Σκουλά βασισμένες σε στίχους των Γιώργου Σαριδάκη, Λευτέρη Καλομοίρη, Γιώργου Γεργιανάκη, Αρ. Χαιρέτη (Γιαλάφτη) και Γιώργου Φαραγγίτη. Τα υπόλοιπα δύο («Κοντυλιές» και οργανικό φινάλε) επισημαίνονται ως παραδοσιακά θέματα.

Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του δίσκου είναι ότι όλα τα μέρη αποδίδονται με συνοδεία μαντολίνου, το οποίο παίζει ο ίδιος ο Βασίλης Σκουλάς αφήνοντας για λίγο στην άκρη τη λύρα του. Το αποτέλεσμα ηχεί πανέμορφο, καθώς αναδίδει έντονα τα χρώματα και τα αρώματα της ζωντανής κρητικής παράδοσης συνταιριασμένα αρμονικά με τις υπέροχες ερμηνείες του καλλιτέχνη. Είναι ένας ήχος που την ίδια πάνω κάτω εποχή είχε αρχίσει να σμιλεύει κι ο νεότερος συντοπίτης του Λουδοβίκος των Ανωγείων, ο οποίος έχτισε με ζήλο όλο το έργο του πάνω στα ηχοχρώματα του μαντολίνου. Συμπληρωματικά απλώς να αναφέρω ότι μαζί με τον Βασίλη Σκουλά συμπράττουν και οι μουσικοί Νίκος Καραβυράκης (μαντόλα), Γιάννης Λογοθέτης (κιθάρα) και Στέλιος Ζαχαρίου (τουμπερλέκι).

Μάριος Τόκας, Βασίλης Σκουλάς: Άσπρο μαντήλι ανέμιζε (2007)

Περνάμε σήμερα στον σπουδαίο Κρητικό λυράρη και ερμηνευτή Βασίλη Σκουλά με αφορμή την 80η επέτειο των γενεθλίων του, καθώς γεννήθηκε στις 3 Φεβρουαρίου 1946 στα τιμημένα χώματα των Ανωγείων, του τόπου που γέννησε τους μεγαλύτερους βάρδους της Κρητικής γης, όπως οι Ξυλούρηδες. 

Ο Σκουλάς πρωτοβγήκε στο τραγούδι μόλις στα δώδεκα χρόνια του, ενώ από τα μέσα της δεκαετίας του '60 ξεκίνησε και τη δισκογραφική του περιπέτεια κι έκτοτε παραμένει ενεργός μέχρι σήμερα επί έξι ήδη δεκαετίες ηχογραφώντας αμέτρητους δίσκους με παραδοσιακό υλικό του τόπου του, αλλά και με συχνά «παραστρατήματα» στα έντεχνα μονοπάτια μέσα από πάμπολλες συνεργασίες που ανέπτυξε κατά καιρούς με συνθέτες, όπως ο Γιάννης Μαρκόπουλος, ο Νότης Μαυρουδής, ο Χριστόδουλος Χάλαρης, ο Μιχάλης Τερζής, ο Μιχάλης Νικολούδης, ο Μάριος Τόκας και άλλοι.

Θα σταθούμε λοιπόν σήμερα σε μια τέτοια δισκογραφική συνεργασία του Βασίλη Σκουλά και συγκεκριμένα στο δίσκο «Άσπρο μαντήλι ανέμιζε» που κυκλοφόρησε το 2007 από τη Legend. Είναι μια σημαδιακή δουλειά αυτή, αφού πρόκειται και το στερνό μουσικό αποχαιρέτισμα που μας έγνεψε ο ευαίσθητος Κύπριος συνθέτης Μάριος Τόκας λίγους μόλις μήνες πριν φύγει για πάντα από κοντά μας. Ένας κύκλος με δέκα τρυφερά και μελωδικά τραγούδια βουτηγμένα στα χρώματα και τα αρώματα της παράδοσης με στίχους του Κώστα Φασουλά είναι το υλικό του δίσκου που ανέδειξε το ομότιτλο τραγούδι ως μεγάλη και πολυτραγουδισμένη επιτυχία, το οποίο μάλιστα πρωτοακούστηκε στην τηλεοπτική εκπομπή Στην υγειά μας του Σπύρου Παπαδόπουλου που ήταν αφιερωμένη στον συνθέτη. 

Οι ερμηνείες του Βασίλη Σκουλά έχουν αυτή τη χαρακτηριστική κρητική καθαρότητα και λεβεντιά που σε καθηλώνουν, έστω κι αν σε κάνουν κάποιες στιγμές να μένεις με την αίσθηση ενός ανικανοποίητου, όχι βέβαια από την ποιότητα της ερμηνείας, αλλά μάλλον από την ποιότητα του μουσικού υλικού που δεν είναι πάντα εφάμιλλο των υψηλών ερμηνευτικών προδιαγραφών.

Μαζί με τον Βασίλη Σκουλά συμμετέχουν συνοδευτικά ο Παντελής Θαλασσινός και η Μαρία Αλεξίου. Η ενορχήστρωση και η επιμέλεια της παραγωγής φέρει την υπογραφή του επίσης Κρητικού λυράρη και συνθέτη Πάρι Περυσινάκη, ενώ το εικαστικό μέρος ανήκει στον ζωγράφο Φοίβο Μυριάνθους.

Γιώργος Ζαμπέτας: Χίλια περιστέρια (1991)

Μετά την κυκλοφορία του δίσκου «Το διάταγμα ...και άλλα» (1980) και στη διάρκεια ολόκληρης της δεκαετίας του ΄80 που ακολούθησε ο Γιώργος Ζαμπέτας έμοιαζε πλέον να έχει περάσει στο περιθώριο της επίσημης δισκογραφίας, αν και το 1982 επανέρχεται προσωρινά με το ξεχασμένο άλμπουμ «Χαλάλι σου» που εκδόθηκε από τη General με την φωνή της Γωγώς Θεοδώρου, ενώ την ίδια εποχή μοιράζει και κάποια σκόρπια τραγούδια σε διάφορους καλλιτέχνες, όπως η Δούκισσα και άλλοι. Παρόλα αυτά με το ξεκίνημα της επόμενης και τελευταίας δεκαετίας της ζωής του θα δώσει και πάλι ένα δυναμικό παρών που έμελλε να αποτελέσει το κύκνειο άσμα του στη δισκογραφία. 

Το 1991 λοιπόν από τη Philips κυκλοφόρησε το άλμπουμ «Χίλια περιστέρια» με καινούργιο υλικό και με ναυαρχίδα το ομότιτλο τραγούδι που γνώρισε μεγάλη επιτυχία επανασυστήνοντας τον μεγάλο δημιουργό στη νεότερη γενιά μουσικόφιλων. Ο δίσκος περιλαμβάνει δώδεκα λαϊκά τραγούδια σε ένα ύφος που δε φανερώνει καμία παρέκκλιση από το σταθερό λαϊκό δρόμο του δημιουργού. Καλοστημένες και ρωμαλαίες μελωδίες πάνω στους κλασικούς λαϊκούς δρόμους και πάντα μ' εκείνο τον ευδιάκριτο ήχο του μπουζουκιού του. Αυτή τη φορά βέβαια στο στιχουργικό μέρος έχουμε φρέσκο αίμα. Κύρια στιχουργός η Ευγενία Δρούζα που υπογράφει οκτώ τραγούδια, ενώ δύο τραγούδια ανήκουν στη συγγραφέα Ιωάννα Κλειάσιου, η οποία έγραψε και το ομότιτλο τραγούδι και η οποία μάλιστα μας έδωσε λίγα χρόνια αργότερα και την επίσημη βιογραφία του συνθέτη με τίτλο «Και βρόχα έπιπτε ...στρέιτ θρου» (Ντέφι, 1997). Από ένα τραγούδι επίσης έγραψαν η Τασία Δούμα και ο Βασίλης Λεμπέσης. Ο συνθέτης ερμηνεύει πέντε τραγούδια, ενώ συμμετέχει και ο γιος του Μιχάλης Ζαμπέτας με άλλα δύο. Επίσης η Ελένη Καρουσάκη (κόρη του παλιού λαϊκού τραγουδιστή Κώστα Καρουσάκη) και ο Τάσος Γετίμης ερμηνεύουν από δύο τραγούδια και η Δούκισσα άλλο ένα. Στα φωνητικά συμμετέχουν ο Τάσος Γετίμης, η Λία Βίσση, ο Στέλιος Γουλιέλμος και η Ράνια Διζικιρίκη.

Διευκρινίζω ότι στην ψηφική έκδοση του δίσκου έχουν προστεθεί άλλα δύο τραγούδια σε δεύτερη εκτέλεση με τις φωνές της Ελένης Καρουσάκη και του Μιχάλη Ζαμπέτα. Πρόκειται για τα παλιότερα τραγούδια: «Λίγη αγάπη» (1970) σε στίχους του Γιάννη Παπανικολόπουλου και «Ο άντρας θέλει προσοχή» (1969) σε στίχους του Διονύση Τζεφρώνη. Για το τελευταίο υπάρχει μια μικρή σύγχυση, αφού στο δίσκο οι στίχοι αποδίδονται στον Ανδρέα Αθανασίου (πιθανό ψευδώνυμο), ενώ στο βιβλίο της Ιωάννας Κλειάσιου αποδίδονται στον Τζεφρώνη, καθώς μάλιστα το παλιό 45άρι είχε στην άλλη πλευρά το τραγούδι «Βαρυχειμωνιές» με στίχους του Τζεφρώνη.

Γιώργος Ζαμπέτας: Το διάταγμα ...και άλλα (1980)

Η δεκαετία του '70 στάθηκε ιδιαίτερα παραγωγική για τον Γιώργο Ζαμπέτα, αφού στο διάστημα 1972-1980 μας έδωσε το σύνολο σχεδόν της προσωπικής του δισκογραφίας για δίσκους μεγάλης διάρκειας (33 στροφών) με πρωτότυπο υλικό. Συγκεκριμένα, στο σύντομο αυτό διάστημα κυκλοφόρησαν οι εννιά από τους ένδεκα συνολικά κύκλους τραγουδιών που ηχογράφησε σε ολόκληρη την καριέρα του. Το 1979 είχε κυκλοφορήσει ο ξεχασμένος δίσκος του «Μη σκαλίζεις τα παλιά» με τον λαϊκό ερμηνευτή Γιάννη Θυμάκη (δίσκο που δυστυχώς δεν έχω καταφέρει ποτέ να βρω ή να ακούσω καν!) και κλείνει αυτή η δραστήρια περίοδος το 1980 με το άλμπουμ «Το διάταγμα ...και άλλα», το οποίο αυτή τη φορά εκδόθηκε από την ΕΜΙ Columbia, όπου επανήλθε ο συνθέτης μετά από πολλά χρόνια συνεχούς συνεργασίας με τη Philips.     

O δίσκος «Το διάταγμα ...και άλλα» είναι ένας κύκλος δώδεκα τυπικών λαϊκών στιγμών, πάντα στο γνώριμο ύφος του συνθέτη. Χαρακτηριστικό πάντως είναι ότι τέσσερα από τα τραγούδια ακούγονται σε δεύτερη εκτέλεση. Πρόκειται για τα τραγούδια: «Ήρθα κι απόψε στα σκαλοπάτια σου» (1960), «Μιας πεντάρας νιάτα» (1966), «Αγάπη μου» (1968) και «Από Αύγουστο σε Μάη» (1969), τα οποία πρωτοτραγούδησαν αντίστοιχα οι Πέτρος Αναγνωστάκης, Μπέμπα Μπλανς, Αλίκη Βουγιουκλάκη και Χρήστος Εμμανουήλ. Επίσης το τραγούδι «Του κυρ Σπύρου το γαϊδούρι» βασίζεται στο σκοπό του πολυτραγουδισμένου παλιού μικρασιάτικου λαϊκού «Ο Μποχώρης». 

Βασικός στιχουργός των πρωτότυπων τραγουδιών είναι ο Νίκος Μπακογιάννης, ο οποίος έγραψε και το ομότιτλο τραγούδι που σατιρίζει το διάταγμα της τότε κυβέρνησης Καραμανλή για κλείσιμο των νυχτερινών μαγαζιών στις 2 μετά τα μεσάνυχτα αναστατώνοντας τη νυχτερινή ζωή της Αθήνας. Μάλιστα το ίδιο διάταγμα είχε προλάβει ένα χρόνο νωρίτερα να σατιρίσει με το δικό του αμίμητο τρόπο και ο Λουκιανός Κηλαηδόνης με το τραγούδι «Τα νέα μέτρα» από το δίσκο «Ψυχραιμία παιδιά» (1979). 

Από τα υπόλοιπα αξιοσημείωτα είναι επίσης τα τραγούδια «Ο πρωθυπουργός» και «Κόλαση», όπου ο συνθέτης βρίσκει την ευκαιρία να απευθύνει ένα κάλεσμα σε νεκρούς και ζωντανούς του φίλους, από τους παλιούς ρεμπέτες ως τον Γιάννη Πάριο και τον Σταμάτη Κόκοτα. Η αναφορά στον Σταμάτη Κόκοτα βέβαια δεν έγινε τυχαία, αφού ο σπουδαίος ερμηνευτής συμμετέχει στο δίσκο ερμηνεύοντας πέντε τραγούδια, μεταξύ των οποίων και τα τέσσερα που ακούγονται σε επανεκτέλεση. Τα υπόλοιπα τα ερμηνεύει ο ίδιος ο Ζαμπέτας. Ανάμεσά τους και τα σπαρταριστά «Αποσπάσματα από έρωτες», μέρος δεύτερο, που αποτελούν τη φυσική συνέχεια του πρώτου μέρους από το άλμπουμ «Μάλιστα κύριε» (1973).

Γιώργος Ζαμπέτας, Αλεξάνδρα: Η δική μας η αγάπη (1978)

Μετά την πολύ μεστή διετία 1972-1973 που απέφερε μαζεμένους τέσσερις προσωπικούς δίσκους με καινούργια τραγούδια ο Γιώργος Ζαμπέτας ανέκοψε κάπως τους ρυθμούς του, για να επανέλθει το 1975 με δύο νέες δουλειές («Ζαμπέτας, κουλτούρα ...και σία», «Ντοκουμέντα» και να ακολουθήσει μια τριετής σιωπή, ώσπου να φτάσουμε στο 1978 και στην 7η κατά σειρά προσωπική δουλειά του με τίτλο «Η δική μας η αγάπη», τη δεύτερη που ηχογράφησε για λογαριασμό της Lyra (Zodiac), πέντε χρόνια μετά το «Μουσικόραμα Ζαμπέτα» (1973).

Αυτή τη φορά ο συνθέτης διάλεξε μια θαυμάσια λαϊκή ερμηνεύτρια, η οποία είχε μια πολύ δυναμική παρουσία στο ελληνικό πεντάγραμμο καθ' όλη της δεκαετία του '70. Πρόκειται για την Αλεξάνδρα Κυριακάκη (1951-2015), γνωστή μόνο με τον μικρό της όνομα Αλεξάνδρα, η οποία είχε κάνει τα πρώτα καλλιτεχνικά της βήματα στα μέσα της δεκαετίας του '60 ως ηθοποιός δίπλα στον Μάνο Κατσάκη, ενώ το 1970 πέρασε στο χώρο του τραγουδιού κι έκανε μάλιστα και την πρώτη δισκογραφική της απόπειρα ερμηνεύοντας σε δεύτερη εκτέλεση το τραγούδι του Μάνου Λοΐζου «Η δουλειά κάνει τους άντρες» για το δίσκο «Λαϊκή παρέλασις» (1970). Σύντομα βρέθηκε στο περιβάλλον του Βασίλη Τσιτσάνη, με τον οποίο πορεύτηκε τα επόμενα χρόνια συμμετέχοντας και στο δίσκο «Τα ωραία του Τσιτσάνη» (1973), ενώ παράλληλα ερμήνευσε και τραγούδια σε πρώτη εκτέλεση σημαντικών συνθετών, όπως ο Γιάννης Μαρκόπουλος («Ανεξάρτητα», 1975), ο Νότης Μαυρουδής («Ζωγραφιές απ' τον Θεόφιλο», 1976) και ο Χρήστος Νικολόπουλος («Στο σταυροδρόμι», 1976). Το 1980 και το 1983 θα ολοκληρώσει πρόωρα τη δισκογραφική της παρουσία με δυο κύκλους τραγουδιών σε δεύτερη εκτέλεση του Μάνου Χατζιδάκι και του Βασίλη Τσιτσάνη περιορίζοντας στη συνέχεια τη δραστηριότητά της μόνο σε κάποιες σποραδικές ζωντανές εμφανίσεις.

Ο δίσκος του Ζαμπέτα περιέχει δώδεκα στρωτά λαϊκά τραγούδια με όλα τα χαρακτηριστικά της μαστοριάς του μεγάλου λαϊκού συνθέτη, όπως το ομότιτλο που ξεχωρίζει, το «Μια θάλασσα τα μάτια σου», το ορθόδοξο ζεϊμπέκικο «Ένα ταξίδι είν' η ζωή» ή το τρυφερό «Πόσο σ' αγάπησα», αν και δυστυχώς δεν πέρασαν στο κοινό και γρήγορα ξεχάστηκαν. Βασικός στιχουργός των τραγουδιών είναι και πάλι ο Αλέκος Καγιάντας, ενώ μικρή συμμετοχή έχουν ο Ξενοφών Φιλέρης, ο Γιάννης Παπανικολόπουλος και ο Γιώργος Βραδυνός. Ο συνθέτης συμμετέχει ερμηνεύοντας δύο τραγούδια («Ο Σάββας», «Μπράβο φίλε»), αυτά που κλείνουν τις δυο πλευρές του αναλογικού δίσκου. 

Γιώργος Ζαμπέτας: Μάλιστα κύριε (1973)

Μέσα στο 1973 ο Γιώργος Ζαμπέτας μας έδωσε δύο προσωπικές δουλειές με καινούργιο υλικό, πρώτα το άλμπουμ «Μουσικόραμα Ζαμπέτα» που εκδόθηκε από τη Lyra κι αμέσως μετά το άλμπουμ «Μάλιστα κύριε», ίσως τη σημαντικότερη απ' όλες τις δουλειές που παρουσίασε μέσα στη δεκαετία του '70 για λογαριασμό της Philips και δεύτερη (και τελευταία) κατά σειρά με αποκλειστικό ερμηνευτή τον ίδιο μετά το άλμπουμ «Λεωφόρος Ζαμπέτα» της προηγούμενης χρονιάς.

Το άλμπουμ «Μάλιστα κύριε» πήρε τον τίτλο του από το ομότιτλο τραγούδι σε στίχους του Αλέκου Καγιάντα που στάθηκε η μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία του συνθέτη μετά τον κοσμαγάπητο «Αλήτη» που είχε κυκλοφορήσει το 1971. Πρόκειται για μια ολοκληρωμένη και απολύτως άρτια λαϊκή δουλειά που επισφράγισε τη δημιουργική ακμή του συνθέτη χαρίζοντάς μας μια σειρά από σφριγηλά και καλοδουλεμένα τραγούδια, τα οποία μάλιστα ερμήνευσε ο ίδιος. Αξιοσημείωτο είναι ότι το ομώνυμο τραγούδι που το ακούμε και σε οργανική εκδοχή, επέλεξε να ερμηνεύσει πολλά χρόνια αργότερα σε δεύτερη εκτέλεση ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου εντάσσοντάς το στο ροκ άλμπουμ «Πες μου ένα ψέμα ν' αποκοιμηθώ» (1997)! Σημειώνω επίσης ότι η φράση του τίτλου αποτελεί εμβόλιμη ατάκα που πρόσθεσε ο ίδιος ο συνθέτης στους στίχους του Καγιάντα και φαίνεται πως αυτή τελικά απογείωσε το τραγούδι!

Πέρα από το εμβληματικό αυτό τραγούδι, εδώ βρίσκουμε άλλο ένα σπουδαίο κι επίσης πολυαγαπημένο τραγούδι, τη στιβαρή λαϊκή ελεγεία «Πού 'σαι Θανάση», ένα τραγούδι που έχει στίχους του Χαράλαμπου Βασιλειάδη και μελοποιήθηκε από τον συνθέτη αμέσως μόλις πληροφορήθηκε το θάνατο του αδελφικού του φίλου, ολοκληρώνοντας έτσι την εικοσάχρονη συμπόρευσή τους στο ελληνικό πεντάγραμμο. 

Πέρα από τους δύο στχιουργούς που προαναφέραμε, στίχους συνεισφέρουν στο δίσκο ο παλιός συνοδοιπόρος του συνθέτη Γιάννης Παπανικολόπουλος, o Διονύσης Τζεφρώνης και ο νεότερος αυτής της παρέας, ο στιχουργός και ηθοποιός Νίκος Μπακογιάννης (με 5 συνολικά τραγούδια). Η πιο χαρακτηριστική πάντως στιγμή του δίσκου είναι το χιουμοριστικό αφηγηματικό κομμάτι «Αποσπάσματα από έρωτες» με λόγια του ίδιου συνθέτη που περιγράφουν με σπαρταριστό τρόπο την ιστορία ενός πονεμένου έρωτα! Μάλιστα η επιτυχία του κομματιού αυτού τον οδήγησε να γράψει αργότερα και μια συνέχεια που ενσωματώθηκε στο δίσκο «Το διάταγμα ...και άλλα» (1980).

Γιώργος Ζαμπέτας: Μουσικόραμα Ζαμπέτα (1973)

Διπλή και πάλι δισκογραφική κατάθεση μας έδωσε το 1973 ο Γιώργος Ζαμπέτας, όπως και την προηγούμενη χρονιά. Μέσα στο 1973 λοιπόν κυκλοφόρησαν διαδοχικά οι κύκλοι τραγουδιών «Μουσικόραμα Ζαμπέτα» και «Μάλιστα κύριε». Ο πρώτος μάλιστα κατ' εξαίρεση εκδόθηκε από τη Lyra του Αλέκου Πατσιφά, με την οποία ο συνθέτης είχε περιστασιακή συνεργασία στο περιθώριο της σταθερής συνεργασίας του με τη Philips (Olympic), όπου εξέδιδε (ήδη από το 1968) τον κύριο όγκο της δουλειάς του.

Ο δίσκος «Πανόραμα Ζαμπέτα» είναι άλλος ένας καλοφτιαγμένος λαϊκός δίσκος στο οικείο ύφος του συνθέτη με σφριγηλές λαϊκές μελωδίες, έστω κι αν τα περισσότερα τραγούδια αυτής της δουλειάς δεν υποστηρίχθηκαν από την εταιρεία όσο θα τους άξιζαν κι έμειναν άγνωστα στο ευρύ κοινό. Ναυαρχίδα βέβαια του δίσκου το μεγάλο σουξέ «Η Μαρίνα η Σαλονικιά» με στίχους του συνθέτη που γράφτηκε για μια άσημη τραγουδίστρια με το ίδιο όνομα, η οποία αποτελούσε μέλος της ορχήστρας του συνθέτη εκείνο τον καιρό που εμφανιζόταν σε νυχτερινό μαγαζί της συμπρωτεύουσας. Χαρακτηριστικό του όμορφου αυτού τραγουδιού είναι ότι πρωταγωνιστικό ρόλο στην ορχήστρα δεν έχει το μπουζούκι, αλλά το καινούργιο μπαγλαμαδάκι που μόλις είχε αποκτήσει ο συνθέτης!

Από τα δώδεκα τραγούδια του δίσκου τα οκτώ αποδίδει ο κορυφαίος ερμηνευτής της Lyra Γιάννης Πουλόπουλος σε μια περίοδο που είχε αρχίσει να χαμηλώνει κάπως το εκτυφλωτικό φως της λάμψης του μετά την κορύφωση του «Δρόμου» (1969) του Μίμη Πλέσσα που είχε προηγηθεί. Πάντως ο Πουλόπουλος είχε ήδη μια μικρή προϊστορία με τον Ζαμπέτα με τρία τραγούδια που είχαν κυκλοφορήσει στο διάστημα 1970-1971 στις 45 στροφές. Τα τραγούδια αυτά είναι: «Αυτοί που φεύγουν κι αυτοί που μένουν», «Με δυο τραγούδια βάλσαμο» και «Τι έχεις και δακρύζεις». Από αυτά επιτυχία γνώρισε μόνο το πρώτο, ενώ τα άλλα δύο έμειναν στην αφάνεια, όπως και τα υπόλοιπα επτά τραγούδια του δίσκου «Μουσικόραμα Ζαμπέτα», όπου συμμετέχει και η Μάγδα Τζαβέλλα ερμηνεύοντας τέσσερα τραγούδια, τα οποία πάντως δε στάθηκαν ικανά να της εξασφαλίσουν μια συνέχεια στην ελληνική δισκογραφία.

Σε επίπεδο στίχων η παρουσία του Αλέκου Καγιάντα είναι κυριαρχική με επτά τραγούδια, ενώ επανεμφανίζεται και το όνομα του παλιού συνοδοιπόρου του συνθέτη και μέγιστου λαϊκού στιχουργού Χαράλαμπου Βασιλειάδη, ο οποίος λίγους μήνες νωρίτερα είχε φύγει από τη ζωή (Μάιος του 1972). Ένα τραγούδι επίσης έχει στίχους του Γιώργου Χαραλαμπόπουλου. Την ενορχήστρωση και διεύθυνση ορχήστρας επιμελήθηκε, όπως πάντα, ο συνθέτης. 

Γιώργος Ζαμπέτας: Λεωφόρος Ζαμπέτα (1972)

Η διετία 1972-1973 στάθηκε ιδιαίτερα παραγωγική για τον Γιώργο Ζαμπέτα, αφού σ' αυτό το σύντομο χρονικό διάστημα παρουσίασε τέσσερις μαζεμένες δουλειές με καινούργιο υλικό για τις 33 στροφές. Η αρχή έγινε με το άλμπουμ «Περιπέτειες» (1972), όπου μοιράστηκε την ερμηνεία των τραγουδιών με τη Βίκυ Μοσχολιού, ενώ την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε και το άλμπουμ «Λεωφόρος Ζαμπέτα», όπου για πρώτη φορά ο συνθέτης αποφασίζει να είναι ο αποκλειστικός ερμηνευτής όλων των τραγουδιών, κάτι που θα επαναλάβει την επόμενη χρονιά με το άλμπουμ «Μάλιστα κύριε».

Ο δίσκος «Λεωφόρος Ζαμπέτα» είναι ένας κύκλος δώδεκα καθαρόαιμων λαϊκών τραγουδιών πάνω στην κατασταλαγμένη πλέον μανιέρα του συνθέτη με τον ήχο του μπουζουκιού να δίνει το εντελώς ιδιόμορφο και αναγνωρίσιμο μουσικό στίγμα του δημιουργού. Στους στίχους των τραγουδιών τη μερίδα του λέοντος κατέχει ο Ελληνοαμερικανός δημοσιογράφος και στιχουργός Θεοδόσης Άθας (1936-1973), τον οποίο είχε γνωρίσει ο συνθέτης στη Νέα Υόρκη το 1971 και ο οποίος λανθασμένα στους τίτλους αναγράφεται ως Θανάσης. Από δύο τραγούδια υπογράφουν ο Αλέκος Καγιάντας, ο Στέλιος Γεράνης και ο Ναπολέων Ελευθερίου κι από ένα ο Ξενοφών Φιλέρης και ο Μάνος Ελευθερίου! Ειδικά όσον αφορά στην παρουσία του Μάνου Ελευθερίου στο δίσκο, που αποτελεί και τη μοναδική συνεργασία του σπουδαίου στιχουργού με τον συνθέτη, υπάρχει μια μικρή δισκογραφική «περιπέτεια», καθώς στην αρχική αναλογική έκδοση (στις ετικέτες του δίσκου) και στην πρώτη ψηφιακή του 1994 το συγκεκριμένο τραγούδι («Το βοτάνι της αγάπης»), μια θαυμάσια λαϊκή καντάδα, αποδιδόταν στον γνωστό σεναριογράφο και στιχουργό Ναπολέοντα Ελευθερίου, σύγχυση που πιθανότατα προκλήθηκε λόγω της συνήθειας στους παλιούς δίσκους να αναγράφονται τα μικρά ονόματα των δημιουργών μόνο με το αρχικό τους γράμμα. Πιθανότατα στον ίδιο λόγο οφείλεται και το λάθος στο μικρό όνομα του στιχουργού Θεοδόση Άθα που προαναφέραμε.

Ο δίσκος έχει πολλές καλές στιγμές, κυρίως τα τραγούδια «Κυρ δάσκαλε», «Το βοτάνι της αγάπης», «Μακεδόνες», «Το κοκοράκι» και πάνω απ' όλα το πολυτραγουδισμένο «Θαλασσινοί», από τα ωραιότερα τραγούδια σ' ολόκληρη την καριέρα του συνθέτη. Ο ίδιος ο συνθέτης τραγουδά, παίζει μπουζούκι κι έχει ενορχηστρώσει τα τραγούδια. Αξιοσημείωτη είναι η συμμετοχή χορωδιακού σχήματος σε πολλά τραγούδια και ιδιαίτερα στο εξ ολοκλήρου χορωδιακό «Βοτάνι της αγάπης». Η δεύτερη φωνή ανήκει στη Βούλα Γκίκα. 

Και μια μικρή αναφορά στο εξώφυλλο του δίσκου, στο οποίο αποτυπώνεται σημειολογικά η βαθιά λαϊκή φύση του συνθέτη που απεχθανόταν (και συχνά χλεύαζε) τη χλιδή και τις κοσμικότητες. Έτσι λοιπόν η «λεωφόρος» που φέρει το όνομά του δε θα μπορούσε παρά να είναι ένας απλός χωματόδρομος στην άκρη κάποιων χαμόσπιτων...

Γιώργος Ζαμπέτας, Βίκυ Μοσχολιού: Περιπέτειες (1972)

Στη δισκογραφία ο Γιώργος Ζαμπέτας εμφανίστηκε το 1953 με το τραγούδι «Σαν σήμερα, σαν σήμερα» που ερμήνευσε ο Πρόδρομος Τσαουσάκης σε στίχους του Χαράλαμπου Βασιλειάδη, με τον οποίο έμελλε για τα επόμενα είκοσι χρόνια να συμπορευτεί πολύ δημιουργικά και να μας χαρίσουν οι δυο τους μερικά λαϊκά διαμάντια αγέραστης ομορφιάς. Πάντως επί μία δεκαετία ο συνθέτης έψαχνε το δρόμο του γράφοντας τραγούδια για όλους τους μεγάλους ερμηνευτές της εποχής, χωρίς όμως να καταφέρνει να εδραιωθεί ως συνθέτης όσο ως δεξιοτέχνης του μπουζουκιού. Η δεκαετία του '60 όμως στάθηκε για κείνον η εποχή της μεγάλης καταξίωσης χάρις στις πάμπολλες εμφανίσεις του στον κινηματογράφο της εποχής, αλλά κυρίως χάρις στη διεύρυνση των συνεργασιών του σε στιχουργικό και ερμηνευτικό επίπεδο, τότε που βρήκε στο δρόμο του τον ποιητή Δημήτρη Χριστοδούλου, αλλά και τις καινούργιες φωνές που κυριαρχούσαν στο ελληνικό πεντάγραμμο (Βίκυ Μοσχολιού, Δούκισσα, Πάνος Τζανετής, Σταμάτης Κόκοτας, Γιάννης Πουλόπουλος κ.ά.). Πάντως σε ολόκληρη η δεκαετία του '60 ο Ζαμπέτας περιορίστηκε στην ηχογράφηση τραγουδιών μόνο σε δίσκους 45 στροφών, ενώ στις 33 στροφές ηχογραφούσε μόνο ορχηστρικούς δίσκους πάνω σε μελωδίες δικές του ή άλλων δημιουργών. 

Ο πρώτος ολοκληρωμένος δίσκος με καινούργια τραγούδια του Γιώργου Ζαμπέτα για τις 33 στροφές ήρθε μόλις το 1972, όταν ο συνθέτης είχε ήδη αλλάξει δισκογραφική στέγη και εντάχθηκε στο δυναμικό της Philips. Πρόκειται για το άλμπουμ «Περιπέτειες» που εκδόθηκε από την ετικέτα Olympic της Philips και περιλαμβάνει 12 καινούργια λαϊκά τραγούδια σε στίχους των Δημήτρη Χριστοδούλου, Αλέκου Καγιάντα, Διονύση Τζεφρώνη, Ξενοφώντα Φιλέρη, Νίκου Μπακογιάννη και του Ελληνοαμερικανού (με καταγωγή από την Καστοριά) ποιητή Θανάση Άθα. Βασική ερμηνεύτρια του δίσκου είναι η Βίκυ Μοσχολιού, παλιά συνοδοιπόρος του συνθέτη, με την οποία βρέθηκαν μαζί στη Philips μετά την αποχώρησή τους από την Columbia και μάλιστα είχαν ήδη προλάβει να μας δώσουν ένα χρόνο νωρίτερα το πολυτραγουδισμένο σουξέ «Ο αλήτης». Τέσσερα τραγούδια του δίσκου αποδίδει ο ίδιος ο συνθέτης, όπως το συνήθιζε ανελλιπώς σε κάθε του δίσκο 33 στροφών σε ολόκληρη τη δεκαετία του '70.

Ο δίσκος περιέχει στρωτά λαϊκά τραγούδια με τη σφραγίδα του συνθέτη τόσο στις σφριγηλές και δωρικές μελωδίες, όσο και στον χαρακτηριστικό και απόλυτα αναγνωρίσιμο ήχο του μπουζουκιού. Ακούστηκαν λίγο παραπάνω τα τραγούδια «Παιδί της νύχτας», «Ο πενηντάρης» και «Τζακ Ο' Χάρα». Ο ίδιος ο συνθέτης επιμελήθηκε και την ενορχήστρωση των τραγουδιών.

Γιώργος Ζαμπέτας: Δε θα χωρίσουμε ποτέ (1992)

Ο Γιώργος Ζαμπέτας έφυγε από τη ζωή στις 10 Μαρτίου 1992. Ήταν μόλις 67 χρόνων, αλλά είχε προλάβει να μας δώσει ένα σπουδαίο λαϊκό έργο είτε με πανέμορφα δικά του τραγούδια, είτε και με οργανικές ερμηνείες υψηλής δεξιοτεχνίας σε συνθέσεις δικές του ή άλλων δημιουργών. Την ίδια χρονιά λοιπόν η δισκογραφική εταιρεία Lyra έσπευσε να τιμήσει τη μνήμη του συνθέτη δίνοντας στην κυκλοφορία ένα πολύ ενδιαφέρον άλμπουμ με 12 τραγούδια από το αρχείο των 45 στροφών της εταιρείας, με την οποία ο Ζαμπέτας είχε μικρή και περιστασιακή συνεργασία, αφού ο κύριος όγκος των τραγουδιών του ανήκε στις εταιρείες ΕΜΙ (Columbia) και Philips.

Το άλμπουμ έχει τίτλο «Δε θα χωρίσουμε ποτέ» παρμένο από το ομώνυμο τραγούδι σε στίχους Ηρακλή Παπασιδέρη που πρώτη ερμήνευσε η Καίτη Θεοχάρη το 1967 για τις 45 στροφές. Από τα δώδεκα τραγούδια της συλλογής τα τρία ακούγονται σε δεύτερη εκτέλεση κι αυτά είναι τα εξής: «Ο χάρος» σε στίχους Χαράλαμπου Βασιλειάδη που το ερμήνευσε πρώτος ο μέγας Στράτος Παγιουμτζής το 1959, «Χάθηκες» σε στίχους Δημήτρη Χριστοδούλου ηχογραφημένο 1964 με τη φωνή του Πάρη Ευσταθίου, αλλά λίγο νωρίτερα το είχε ερμηνεύσει πρώτος ο Πάνος Τζανετής, και «Τα παλικάρια» σε στίχους Ανδρέα Αθανασίου που είχε ηχογραφήσει το 1966 πρώτη η Λόλα Τσακίρη, ενώ εδώ το ακούμε από ηχογράφηση του 1967 και πάλι από την Καίτη Θεοχάρη. Τα υπόλοιπα εννιά τραγούδια ακούγονται στις αυθεντικές πρώτες τους ηχογραφήσεις που πραγματοποιήθηκαν κατά το διάστημα 1964-1973 από γνωστούς ερμηνευτές της Lyra και συγκεκριμένα από τον Γιάννη Πουλόπουλο, τη Ρένα Κουμιώτη, τη Νέλλη Μάνου και την Καίτη Αμπάβη. Τα περισσότερα ανήκουν στα λιγότερο γνωστά τραγούδια του συνθέτη εκτός φυσικά από τα πασίγνωστα «Χάθηκες» και «Η Μαρίνα η Σαλονικιά».

Τους στίχους των τραγουδιών υπογράφουν οι δυο στενοί συνεργάτες του συνθέτη Χαράλαμπος Βασιλειάδης και Δημήτρης Χριστοδούλου, ενώ συμμετέχουν και οι στιχουργοί Άκος Δασκαλόπουλος, Ηρακλής Παπασιδέρης, Αλέκος Καγιάντας, Ανδρέας Αθανασίου και Νίκος Μπακογιάννης. Μάλιστα το μεγάλο σουξέ «Η Μαρίνα η Σαλονικιά» έχει στίχους του ίδιου του Ζαμπέτα, κάτι που δεν το συνήθιζε ο συνθέτης.

Γιώργος Ζαμπέτας: 16 Σπάνιες ηχογραφήσεις (1996)

Συμπληρώνονται σήμερα 101 χρόνια από τη γέννηση ενός πολύ ξεχωριστού λαϊκού καλλιτέχνη, άριστου δεξιοτέχνη του μπουζουκιού, σπουδαίου συνθέτη τραγουδιών και μοναδικού διασκεδαστή που άφησε εποχή με τις ζωντανές του εμφανίσεις στα κέντρα διασκέδασης κατά τη δεκαετία του '60, αλλά και με τα συχνά περάσματά του μέσα από τον παλιό ελληνικό κινηματογράφο. 

Φυσικά αναφέρομαι στον Γιώργο Ζαμπέτα (1925-1992), τον άνθρωπο που κρυβόταν πίσω από τις λαϊκές δημιουργίες ενός Μάνου Χατζιδάκι κι ενός Μίκη Θεοδωράκη, σταθερό συνεργάτη του Σταύρου Ξαρχάκου, αλλά και του Μίμη Πλέσσα, έναν ολοκληρωμένο δημιουργό που ξεκίνησε στο χώρο του καθαρόαιμου λαϊκού τραγουδιού από τις αρχές της δεκαετίας του '50, για να περάσει αργότερα και σε άλλους μουσικούς χώρους χαρίζοντάς μας υπέροχα τραγούδια, κυρίως στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του '60, όταν ευτύχησε να συνεργαστεί με νεότερους στιχουργούς, όπως ο Δημήτρης Χριστοδούλου, ο Διονύσης Τζεφρώνης, ο Αλέκος Καγιάντας και άλλοι, καθώς και με τη νεότερη γενιά των ερμηνευτών, όπως η Βίκυ Μοσχολιού, ο Σταμάτης Κόκοτας, ο Γιάννης Πουλόπουλος, ο Τόλης Βοσκόπουλος και πολλοί άλλοι.

Η δισκογραφία του Γιώργου Ζαμπέτα είναι τεράστια και αρκετά άναρχη, αφού συχνά συγχέονται οι πρωτότυπες δημιουργίες του με τις επανεκτελέσεις, αλλά και τις αμέτρητες οργανικές διασκευές των τραγουδιών του που του έδιναν την ευκαιρία να αναδείξει την απαράμιλλη δεξιοτεχνία του στο μπουζούκι. Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες συλλογές τραγουδιών του είναι το άλμπουμ «16 Σπάνιες ηχογραφήσεις» με υλικό από τις 45 στροφές που κυκλοφόρησε το 1996 από τη Mercury (Philips) με τη διευκρινιστική χρονική επισήμανση: 1964-1972. Ο τίτλος πάντως της έκδοσης δεν είναι και τόσο ακριβής, καθώς δεν μπορεί να συμφωνήσει κανείς ανεπιφύλακτα ότι πράγματι και τα 16 αυτά τραγούδια ανήκουν στις «σπάνιες ηχογραφήσεις», αφού ανάμεσά τους βρίσκουμε μερικούς πασίγνωστους τίτλους, όπως: «Ήρθα κι απόψε στα σκαλοπάτια σου», «Δεν συμφωνήσαμε», «Το αδιέξοδο», «Έχασες το τρένο», «Το καράβι», «Τα δειλινά», «Ο αράπης», «Τζακ Ο' Χάρα». Υπάρχει πάντως μια δικαιολογία, ότι κάποια από αυτά (όχι όμως όλα) μας δίνονται σε διαφορετικές εκτελέσεις από αυτές που τα έκαναν γνωστά. Προβληματική επίσης είναι η χρονική ένδειξη 1964-1972, αφού στη συλλογή περιλαμβάνονται και παλιότερες ηχογραφήσεις από την περίοδο 1961-1963, καθώς και μία ηχογράφηση του 1974! Συνεπώς το ακριβές εύρος των ηχογραφήσεων είναι το διάστημα 1961-1974.

Τα τραγούδια ερμηνεύουν (σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση) οι: Πάνος Τζανετής, Μαρινέλλα, Βίκυ Μοσχολιού, Τόλης Βοσκόπουλος, Δούκισσα, Μπέμπα Μπλανς, Γιάννης Ντουνιάς, Ζωζώ Σαπουντζάκη, Σία Ροζάκη, Μανταλένα, Μανώλης Καναρίδης, Πέτρος Αναγνωστάκης και Άννα Χρυσάφη. Ο ίδιος ο Ζαμπέτας ερμηνεύει ένα τραγούδι, ενώ με το μπουζούκι του αποδίδει με ακαταμάχητη δεξιοτεχνία το οργανικό θέμα «Ταξίμι με ζεϊμπέκικο» στο ξεκίνημα της συλλογής εν είδει εισαγωγής.

Συλλογή: Μαθήματα Πατριδογνωσίας (1991)

Μιλώντας χθες για τον μεγάλο Καραγκιοζοπαίκτη Ευγένιο Σπαθάρη είχαμε την ευκαιρία να αναφερθούμε και στις ποικίλες δισκογραφικές συνεργασίες του με σημαντικούς ανθρώπους του ελληνικού τραγουδιού. Σήμερα λοιπόν έχουμε άλλη μια δισκογραφική δουλειά με τη δική του συμμετοχή, η οποία κυκλοφόρησε το 1991 σε παραγωγή του νεοσύστατου τότε ραδιοφωνικού σταθμού 902 Αριστερά στα FM και της δισκογραφικής εταιρείας Lyra. 

Πρόκειται για το πολυσυμμετοχικό άλμπουμ «Μαθήματα Πατριδογνωσίας» που περιλαμβάνει 22 συνολικά κομμάτια, από τα οποία τα 15 είναι τραγούδια και τα υπόλοιπα 7 οργανικά θέματα. Το υλικό αποτελεί μια ευρεία σύμπραξη μεγάλου αριθμού σύγχρονων (τότε) τραγουδοποιών και ερμηνευτών, οι οποίοι ηχογραφήθηκαν ζωντανά κυρίως στους χώρους, όπου εμφανίζονταν, αλλά και στο στούντιο του ραδιοφωνικού σταθμού, προκειμένου να καλύψουν τις ανάγκες της αντίστοιχης σειράς εκπομπών του σταθμού που επιμελούνταν ο παραγωγός και συνθέτης Αλέξης Βάκης πλαισιωμένος και από άλλους παραγωγούς, όπως ο Γιώργος Αλλαμανής, ο Μωυσής Ασέρ, ο Οδυσσέας Ιωάννου και ο Δημήτρης Χατζόπουλος. Μάλιστα η συμμετοχή του Γιώργου Ζαμπέτα ηχογραφήθηκε στο σπίτι του συνθέτη μαζί με την παρέα των μαθητών του, αλλά και του γιατρού του που παίζει και μπουζούκι!

Οι συγκεκριμένες ηχογραφήσεις ξεκίνησαν το 1989, τη χρονιά δηλαδή που εγκαινιάστηκε η λειτουργία του 902 Αριστερά στα FM. Έλαβαν μέρος οι καλλιτέχνες κατά χρονική σειρά: Νίκος Ξυδάκης, Διονύσης Τσακνής, Νίκος Πορτοκάλογλου, Θανάσης Γκαϊφύλλιας, Λουκιανός Κηλαηδόνης, Θόδωρος Αναστασίου, Βασίλης Νικολαΐδης, Κώστας Θωμαΐδης, Βούλα Σαββίδη, Ελένη Τσαλιγοπούλου, Βαγγέλης Κορακάκης, Γιώργος Ανδρέου, Στέλιος Βαμβακάρης, Γιώργος Κόρος, Ψαραντώνης και τα συγκροτήματα Λαθρεπιβάτες και Βόσπορος. Μαζί τους φυσικά ο Ευγένιος Σπαθάρης και ο Γιώργος Ζαμπέτας που προαναφέραμε.

Η έκδοση περιλαμβάνει ακόμη μία ιδιαίτερη συμμετοχή, αυτή του Παύλου Σιδηρόπουλου, του μόνου που δεν βρισκόταν πια στη ζωή, αφού είχε πεθάνει μόλις δυο μήνες πριν κυκλοφορήσει ο δίσκος, ο οποίος είναι αφιερωμένος στη μνήμη του.

Ευγένιος Σπαθάρης: Ιστορίες του Καραγκιόζη (1962-1966)

Στις αρχές αυτού του μήνα, συγκεκριμένα στις 2 Ιανουαρίου, συμπληρώθηκαν 102 χρόνια από τη γέννηση ενός σπουδαίου λαϊκού καλλιτέχνη που άφησε βαθύ το στίγμα του στο σύγχρονο λαϊκό πολιτισμό μας και αγαπήθηκε όσο λίγοι από ένα ευρύτατο σύνολο ανθρώπων που μεγάλωσε μαζί του και κουβαλάει στο θυμικό του τις όμορφες ιστορίες που φέρουν το όνομά του. Ο λόγος για τον μεγάλο καραγκιοζοπαίκτη Ευγένιο Σπαθάρη (1924-2009), γιο του επίσης σημαντικού σκαπανέα του ελληνικού θεάτρου σκιών Σωτήρη Σπαθάρη (1887-1974).

Ο Ευγένιος Σπαθάρης ήταν ένας ολοκληρωμένος δημιουργός, αφού ο ίδιος σχεδίαζε και κατασκεύαζε τις κλασικές φιγούρες του Καραγκιόζη και των υπόλοιπων εμβληματικών μορφών που συγκροτούσαν εκείνον τον πολυαγαπημένο θίασο, με τον οποίο μεγαλώσαμε τρέχοντας στις γειτονιές, όπου τυχόν παιζόταν ζωντανά ο «Καραγκιόζης», ή καρφωνόμασατν στο δέκτη του ραδιοφώνου, για να τον απολαύσουμε ηχητικά με τη χαρακτηριστική φωνή του Ευγένιου Σπαθάρη που τόσο επιδέξια μεταλλάσσονταν υποδυόμενη τις φωνές όλων των ηρώων κάθε παράστασης! Άλλωστε ο σπουδαίος αυτός καλλιτέχνης δεν ήταν καθόλου τυχαία περίπτωση, αφού ανέπτυξε την τέχνη του στον απόλυτο βαθμό καταφέρνοντας να προσδώσει σ' αυτό το μάλλον περιθωριακό είδος διασκέδασης μια εγκυρότητα γνήσιου καλλιτεχνικού δημιουργήματος, πράγμα που επιβεβαιώθηκε και μέσα από τις πολυβραβευμένες εκθέσεις των εικαστικών του δημιουργιών εντός κι εκτός Ελλάδας, αλλά και από την επίδραση που άσκησε στο υπόλοιπο καλλιτεχνικό στερέωμα. Αρκεί να θυμηθούμε ότι ο Μάνος Χατζιδάκις και η χορογράφος Ραλλού Μάνου στήριξαν στις δικές του ιδέες την κλασική παράσταση χοροδράματος «Το καταραμένο φίδι» που ανέβηκε επί σκηνής το 1951, ενώ αργότερα (1991) ο Σταύρος Ξαρχάκος μαζί με τον Νίκο Γκάτσο εμπνεύστηκαν για ραδιοφωνική εκπομπή τα τραγούδια «Ο Καραγκιόζης και ο ...Τέως» (αναφορά στον έπτωτο βασιλιά) και «Ο Καραγκιόζης και τα τούβλα» (αναφορά στο διαβόητο σκάνδαλο Κοσκωτά) με ερμηνευτή τον ίδιο τον Σπαθάρη! Θυμίζω επίσης ότι στο ενδιάμεσο είχε εκδοθεί ο δίσκος «Ο Καραγκιόζης και οι Βάτραχοι» (1980) σε μουσική του Δημήτρη Λέκκα με υλικό εμπνευσμένο από το έργο του Σπαθάρη.

Από τις αρχές της δεκαετίας του '60 ο Ευγένιος Σπαθάρης μπήκε και στο χώρο της δισκογραφίας συνεργαζόμενος με τη His Master's Voice / Columbia, όπου ηχογράφησε δεκάδες από τις πανέξυπνες ιστορίες του Καραγκιόζη. Η αρχή έγινε το 1962 με μια σειρά δίσκων για τις 45 στροφές, ενώ το 1966 παρουσίασε με το λιτό τίτλο «Καραγκιόζης» τον πρώτο του δίσκο μεγάλης διάρκειας (33 στροφών), για να ακολουθήσουν δεκάδες άλλες παρόμοιες ηχογραφήσεις τα επόμενα χρόνια. Από την όμορφη αυτή δισκογραφική ανθοφορία έχω επιλέξει οκτώ κλασικές ιστορίες του Καραγκιόζη δημιουργημένες από τον Ευγένιο Σπαθάρη μέσα από τα πρώτα του 45άρια. Πρόκειται για τις ιστορίες: «O Μέγας Αλέξανδρος και το καταραμένο φίδι», «Ο Καραγκιόζης γιατρός», «Ο Καραγκιόζης γραμματικός», «Ο Καραγκιόζης φούρναρης», «Ο Καραγκιόζης και τα αινίγματα της Βεζυροπούλας», «Ο γάμος του Καραγκιόζη», « Καραγκιόζης στο δικαστήριο» και «Ο Καραγκιόζης τυφλός». 

Βασίλης Τσιτσάνης, Μαρίκα Νίνου: Αθανάτα ρεμπέτικα (1976)

Μιας και χθες μιλήσαμε για τις «μούσες» του Βασίλη Τσιτσάνη, θεωρώ πως το καταλληλότερο κλείσιμο αυτού του αφιερώματος στη μνήμη του μεγάλου δημιουργού δεν μπορεί παρά να γίνει με την κορυφαία από τις «μούσες» που βάδισαν μαζί του κατά καιρούς στο λαϊκό πεντάγραμμο. Κι αυτή φυσικά δεν είναι άλλη από τη μυθική ερμηνεύτρια Μαρίκα Νίνου (1918 ή 1922 - 1957) που το πραγματικό της όνομα ήταν Ευαγγελία Αταμιάν ή Νικολαΐδου και είχε αρμενική καταγωγή, ενώ στην Ελλάδα βρέθηκε μετά τη  Μικρασιατική Καταστροφή κι αρχικά εργαζόταν ως ακροβάτρια, πριν βρεθεί στο περιβάλλον των μεγάλων μαστόρων του ρεμπέτικου κι αποφασίσει οριστικά να ταχτεί στο τραγούδι.

H Μαρίκα Νίνου ηχογράφησε τα πρώτα της τραγούδια το 1948, συνθέσεις κυρίως του Μανώλη Χιώτη και του Γιώργου Μητσάκη, ενώ η ιστορική της γνωριμία με τον Βασίλη Τσιτσάνη ήρθε λίγο αργότερα, πιθανόν το 1949, για να ακολουθήσει η στενή συμπόρευσή τους (σε καλλιτεχνικό και προσωπικό επίπεδο), αρχικά στο περίφημο στέκι του Τζίμη του Χοντρού, με παράλληλη ηχογράφηση δεκάδων τραγουδιών σόλο ή σε ντουέτο που έχουν αφήσει εποχή. Ήδη έχουμε ασχοληθεί με τον κλασικό δίσκο της Philips για τις 33 στροφές που ηχογραφήθηκε το 1954 στην αίθουσα Παρνασσός από γαλλικό συνεργείο και σήμερα έχουμε την ευκαιρία να σταθούμε σε άλλο ένα δίσκο που διασώζει μερικές ακριβές στιγμές από τη μνημειώδη αυτή συνεργασία με ηχογραφήσεις της ίδιας εποχής για τις 78 στροφές. 

Ο δίσκος επιγράφεται «Αθάνατα ρεμπέτικα» και, όπως μας πληροφορεί ο έγκυρος μουσικός παραγωγός Γιώργος Τσάμπρας που επιμελήθηκε την ψηφιακή επανέκδοση του 1994, τα τραγούδια αυτά ηχογραφήθηκαν στις αρχές του 1954 για τις δισκογραφικές ανάγκες της ακμαίας ακόμη Ελληνικής Κοινότητας της Αιγύπτου και γιαυτό μέσα στο τραγούδι «Απόψε κάνεις μπαμ» ακούγεται από τη Μαρίκα Νίνου η ατάκα «Γιαχαμπίμπι Σεντερία» (Γλυκιά μου Αλεξάνδρεια), ενώ περιλαμβάνονται και δύο τραγούδια («Κάτω στο γιαλό», «Εύχομαι και στα δικά σου») από ηχογραφήσεις της Νίνου στην Αμερική, κάπου στις αρχές του 1955. 

Πρέπει επίσης να επισημάνουμε ότι ο δίσκος δεν περιλαμβάνει αποκλειστικά συνθέσεις του Βασίλη Τσιτσάνη, αλλά και τραγούδια του Κώστα Καπλάνη («Κάτω στο γιαλό»), του Λουκά Νταράλα («Το βουνό»), του Θόδωρου Δερβενιώτη («Εύχομαι και στα δικά σου»), καθώς κι ένα αρχοντορεμπέτικο του Μιχάλη Σουγιούλ («Ο μήνας έχει εννιά»), ενώ οι νησιώτικοι «Μπάλλοι» στο φινάλε του δίσκου έχουν διασκευαστεί για λαϊκή ορχήστρα από τον Βασίλη Τσιτσάνη. 

Οι Μούσες του Βασίλη Τσιτσάνη (1996)

Σήμερα θα σταθούμε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα έκδοση από το αρχείο της Minos-EMI που κυκλοφόρησε το 1996 με το τεύχος 13 του περιοδικού Μετρό. Το ένθετο αυτό ψηφιακό άλμπουμ περιλαμβάνει 14 τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη, όλα ερμηνευμένα από γυναικείες φωνές και γιαυτό ο δίσκος πήρε τον τίτλο «Οι μούσες του Βασίλη Τσιτσάνη».

Το υλικό του άλμπουμ διακρίνεται σαφώς σε δύο άτυπες ενότητες, μία με αυθεντικές ηχογραφήσεις από την εποχή των 78 στροφών του γραμμοφώνου κι άλλη μία με ηχογραφήσεις (σε πρώτη ή δεύτερη εκτέλεση) από την όψιμη περίοδο του συνθέτη, δηλαδή από τα τέλη της δεκαετίας του '60 και μετά. Στην πρώτη περίπτωση ανήκουν οι κλασικές φωνές μιας Μαρίκας Νίνου, μιας Σωτηρίας Μπέλλου, μιας Ιωάννας Γεωργακοπούλου, μιας Στέλλας Χασκίλ, μιας Άννας Χρυσάφη, μιας Καίτης Γκρέυ και μιας Νταίζης Σταυροπούλου, ενώ στη δεύτερη περίπτωση έχουμε σημαντικές φωνές που λάμπρυναν το ελληνικό πεντάγραμμο κατά τις δεκαετίες του '60 και '70, όταν πια οι ηχογραφήσεις καταγράφονταν στις 45 και 33 στροφές, δηλαδή τη Χαρούλα Λαμπράκη, τη Βίκυ Μοσχολιού, τη Δήμητρα Γαλάνη, την Αλεξάνδρα και τη Λιζέτα Νικολάου. 

Δε λείπουν τα μεγάλα τραγούδια του εμβληματικού δημιουργού («Τι σήμερα, τι αύριο, τι τώρα», «Σαν απόκληρος γυρίζω», «Η Σεράχ», «Αργοσβήνεις μόνη», «Κάθε βράδυ λυπημένη», «Απόψε στις ακρογιαλιές»), αλλά ανάμεσά τους περιλαμβάνονται και κάποια λιγότερο γνωστά, όπως το ζεϊμπέκικο «Μαζί μου δεν ταιριάζεις» που ηχογραφήθηκε τη μέρα που έμπαιναν οι Γερμανοί στην Αθήνα το 1941 (αν και φυσικά κυκλοφόρησε αρκετά χρόνια αργότερα). Το υπέροχο αργό ζεϊμπέκικο «Δεν είναι όνειρο η ζωή» (ηχογραφημένο το 1968) που κλείνει το δίσκο δίνει την ευκαιρία στη Βίκυ Μοσχολιού για μια αξεπέραστη ερμηνεία αποδεικνύοντας ταυτόχρονα τη μεγάλη προσαρμοστικότητα του συνθέτη στο νέο ήχο του ελληνικού τραγουδιού. 

Τα περισσότερα τραγούδια έχουν στίχους του ίδιου του συνθέτη, ενώ ο Κώστας Βίρβος υπογράφει  τους στίχους τριών τραγουδιών («Τι σήμερα, τι αύριο, τι τώρα», «Περιπλανώμενη ζωή, «Η σκιά μου κι εγώ») και ο Νίκος Λούπας τους στίχους του χαριτωμένου «Τσολιά».

Ο Μανώλης Μητσιάς τραγουδά Βασίλη Τσιτσάνη και Μάνο Χατζιδάκι (2010)

Ο τρίτος κορυφαίος ερμηνευτής - της ίδιας γενιάς με τον Γιώργο Νταλάρα και τον Γιάννη Πάριο - που επιχείρησε μια εκτεταμένη προσέγγιση στο έργο του Βασίλη Τσιτσάνη, σε δεύτερη πάντα εκτέλεση, ήταν ο Μανώλης Μητσιάς, ένας διαχρονικός ερμηνευτής ταυτισμένος με το λεγόμενο «έντεχνο» λαϊκό τραγούδι, αλλά με συχνές προσφυγές και στις αυθεντικές πηγές του λαϊκού τραγουδιού. 

Το 2010 λοιπόν από τη Legend εκδόθηκε το διπλό ψηφιακό άλμπουμ «Από τον Τσιτσάνη στον Χατζιδάκι» που περιλαμβάνει ζωντανά ηχογραφημένο υλικό από παλιότερες συναυλίες του Μανώλη Μητσιά με τη σπουδαία Ορχήστρα Νυκτών Εγχόρδων του Δήμου Πατρέων υπό τη διεύθυνση του αρχιμουσικού της Θανάση Τσιπινάκη. Συγκεκριμένα, η έκδοση έχει περιλάβει 42 συνολικά τραγούδια σε διαλεκτική διάταξη με συνθέσεις του βάρδου του λαϊκού τραγουδιού Βασίλη Τσιτσάνη και του κορυφαίου «έντεχνου» συνθέτη Μάνου Χατζιδάκι. Τα τραγούδια του Τσιτσάνη ανθολογήθηκαν από μια διπλή συναυλία αφιερωμένη στο έργο του με τίτλο «Σου λέω λόγια μαγικά» που δόθηκε στο Συνεδριακό Πολιτιστικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Πατρών στις 18 και 19 Δεκεμβρίου 2001, ενώ τα τραγούδια του Χατζιδάκι από μια μεταγενέστερη συναυλία με τίτλο «Της γης το χρυσάφι» που δόθηκε στον ίδιο χώρο στις 17 Δεκεμβρίου 2007.

Η ιδέα της διαπλοκής του ετερόκλητου αυτού υλικού σε ένα εναιαίο σύνολο δεν προκαλεί καμία απορία για όσους παρακολουθούν τη διαδρομή στο τραγούδι του σπουδαίου ερμηνευτή. Μην ξεχνάμε άλλωστε ότι ο Μανώλης Μητσιάς υπήρξε ισόβιος συνοδοιπόρος του Μάνου Χατζιδάκι ήδη από τα πρώτα χρόνια της παρουσίας του στο ελληνικό πεντάγραμμο έχοντας πλουτίσει το προσωπικό του ρεπερτόριο με δεκάδες δικά του αριστουργηματικά τραγούδια. Και είναι γνωστή η απεριόριστη εκτίμηση που είχε ο μεγάλος συνθέτης για το έργο του Βασίλη Τσιτσάνη, για τον οποίο είχε δηλώσει κάποια στιγμή: «Πιστεύω ότι ο Τσιτσάνης είναι η μετεμψύχωση ενός Μπαχ, ενός Μπετόβεν, ενός Μότσαρτ. Αυτός ο καλλιτέχνης, χωρίς να ξέρει να βάλει στο πεντάγραμμο ούτε μια νότα, δημιουργεί αριστουργήματα! Τραγούδια που αν τα πάρουν ως βάση μεγάλοι σύγχρονοι μουσουργοί, θα συνθέσουν έργα υψηλής τέχνης...»! Λίγα χρόνια αργότερα η μεγάλη αυτή κουβέντα του Μάνου Χατζιδάκι γνώρισε μια απολύτως πειστική επιβεβαίωση με το βαρυσήμαντο ορχηστρικό έργο του Σταύρου Ξαρχάκου «Τσιτσάνη διάλογοι» (2004).

Οι ερμηνείες του Μανώλη Μητσιά είναι λιτές, σχεδόν τελετουργικές και καταφέρνουν να αναδείξουν τη φρεσκάδα και και τη διαχρονική ομορφιά των σπουδαίων αυτών τραγουδιών. Διόλου τυχαία ο Λευτέρης Παπαδόπουλος στο ένθετο σημείωμά του επισημαίνει: «Τα ’χω ακούσει χίλιες φορές αυτά τα τραγούδια με λαϊκή ορχήστρα, όπου κυριαρχούν τα μπουζούκια. Με μαντολίνα, όμως ποτέ. Τ’ άκουσα τώρα. Και έμεινα άφωνος! Άφησα για το τέλος τον Μανώλη Μητσιά. Αυτόν το μεγάλο τραγουδιστή, που δεν έχει ηλικία, όπως δεν έχει ηλικία το πάθος. Ωραιότερο Μητσιά δεν έχω απολαύσει στη ζωή μου! Φωνή αντρική, χλωρή, σχεδόν εφηβική, που μοσχοβολάει Ελλάδα και καλεί σε γιορτές, πανηγύρια, αλλά και ξαφνικούς εσπερινούς. Και όλη αυτή η πανδαισία, όχι σε κονσέρβα, αλλά μαγνητοφωνημένη από ζωντανή συναυλία». 

Να προσθέσω απλώς ότι στην ερμηνεία των τραγουδιών συμμετέχει το φωνητικό σύνολο Ηχώ. Το εξώφυλλο της έκδοσης κοσμεί μια όμορφη ζωγραφιά του Γιώργου Σταθόπουλου. 

Γιάννης Πάριος: Ο δικός μου Βασίλης Τσιτσάνης (2013)

Άλλος ένας μεγάλος Έλληνας ερμηνευτής που δοκίμασε τις φωνητικές του δυνατότητες στα τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη είναι ο Γιάννης Πάριος, ο μεγάλος ερωτικός του τραγουδιού μας, ο οποίος άλλωστε είχε ήδη δοκιμάσει τη φωνή του στο ακριβό μουσικό υλικό του Μίκη Θεοδωράκη που είχε αποφέρει το διπλό άλμπουμ «Ο ερωτικός Θεοδωράκης» (2001) από ζωντανή ηχογράφηση μεγάλης συναυλίας στο Λυκαβηττό.

Η φωνή του Γιάννη Πάριου βέβαια έχει αγαπηθεί κυρίως για τις αισθαντικές της ερμηνείες στο ερωτικό τραγούδι, αλλά ο σημαντικός αυτός ερμηνευτής δε διστάζει να ξανοιχτεί και σε άλλα πεδία κατά καιρούς, όπως είχε κάνει παλιότερα με τις εμβληματικές ερμηνείες των νησιώτικων τραγουδιών, αλλά και με την έκπληξη της συνεργασίας του με τον Μίκη Θεοδωράκη που προαναφέραμε. Με το καθαρόαιμο λαϊκό τραγούδι όμως δεν είχε κάποια προϊστορία, μέχρι να αποφασίσει να παρουσιάσει στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών επί τρεις συνεχόμενες βραδιές, από τις 23 ως τις 25 Απριλίου 2013, ένα πρόγραμμα αφιερωμένο αποκλειστικά στον μεγάλο βάρδο του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού Βασίλη Τσιτσάνη (1915-1984), το οποίο ηχογραφήθηκε ζωντανά και κυκλοφόρησε σχεδόν αμέσως σε διπλό ψηφιακό δίσκο από τη Minos-EMI, ενώ διανεμήθηκε μέσω της εφημερίδας Real News.

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει 30 συνολικά τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη που καλύπτουν ένα χρονικό διάστημα σχεδόν 40 χρόνων, από τα τέλη της δεκαετίας του '30 ως τα μέσα της δεκαετίας του '70, αφού ο μεγάλος συνθέτης δεν έπαψε ποτέ να είναι ενεργός μέχρι και το τέλος της ζωής του. Ο Ντίνος Γεωργούντζος ενορχήστρωσε το υλικό, το οποίο ξεκινάει με μια οργανική εισαγωγή, εν είδει οπερατικής ουβερτούρας, όπου διαπλέκονται οι μελωδίες μερικών από τα γνωστότερα τραγούδια του Τσιτσάνη. Μπουζούκι παίζουν ο Σπύρος Ιωαννίδης και ο Θοδωρής Κατσαρός, ενώ ένα πέρασμα κάνει με τον κλαρίνο του και ο Βασίλης Σαλέας. Στα φωνητικά συμμετέχουν ο Κώστας Αναγνώστου και η Ελένη Βαλτετσιώτη, καθώς και η οκταμελής Χορωδία του Κυριάκου Τσολάκη. Οι ερμηνείες του Γιάννη Πάριου είναι εκφραστικές και ισορροπημένες, χωρίς φωνητικές υπερβολές, αν και το χρώμα της φωνής του είχε πλέον χάσει τη γλυκύτητα του παρελθόντος. 

Γιώργος Νταλάρας: Αφιέρωμα στον Βασίλη Τσιτσάνη (2003)

18 Ιανουαρίου σήμερα, μια σημαδιακή μέρα, αφού η μοίρα το θέλησε μια τέτοια μέρα να έρθει στη ζωή, αλλά και να φύγει από αυτήν ο πρωτομάστορας του αυθεντικού λαϊκού μας τραγουδιού Βασίλης Τσιτσάνης (1915-1984). Έχουμε ήδη αναφερθεί επανειλημμένα και αναλυτικά στο μέγιστο αυτόν δημιουργό, ο οποίος μας κληροδότησε έναν αληθινό θησαυρό έξοχων λαϊκών τραγουδιών από το 1936 που βρέθηκε στην Αθήνα ίσαμε το τέλος της ζωής του, καθώς δεν έπαψε ποτέ να γράφει καινούργια τραγούδια, να τα παίζει ο ίδιος στους χώρους όπου εμφανιζόταν με την ορχήστρα του και να τα ηχογραφεί ασταμάτητα με νεότερους ερμηνευτές.

Το μικρό μας αφιέρωμα στον μεγάλο δημιουργό θα επικεντρωθεί σε μια σειρά νεότερων εκτελέσεων των τραγουδιών του από κορυφαίους Έλληνες ερμηνευτές. Η αρχή θα γίνει με τον Γιώργο Νταλάρα, έναν ερμηνευτή μπολιασμένο με τα γνήσια νάματα του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού, με το οποίο ξεκίνησε και στο οποίο επιστρέφει διαρκώς στη μεγάλη του μέχρι σήμερα διαδρομή στο ελληνικό τραγούδι. Από τις πάμπολλες ηχογραφήσεις που μας έδωσε κατά καιρούς με υλικό από τη χρυσή εποχή του ρεμπέτικου ασφαλώς ξεχωρίζουν δύο εμβληματικές εκδόσεις, πρώτα το διπλό άλμπουμ «50 Χρόνια Ρεμπέτικο» (1975) και λίγο αργότερα το θεματικό άλμπουμ «Ρεμπέτικα της Κατοχής» (1980).

Το 2003 λοιπόν από τη Minos-EMI κυκλοφόρησε το τριπλό ψηφιακό άλμπουμ «Αφιέρωμα στον Βασίλη Τσιτσάνη» με τον υπότιτλο «Ό,τι κι αν πω δε σε ξεχνώ». Το κύριο μέρος της έκδοσης (δύο ψηφιακοί δίσκοι) περιλαμβάνει 45 τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη σε ζωντανή ηχογράφηση που πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα Φίλων της Μουσικής του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών από μια σειρά αφιερωματικών παραστάσεων που παρουσιάστηκαν κατά το διάστημα 14-18 Φεβρουαρίου 2001 σε μια πολύ επιμελημένη παραγωγή που σκηνοθέτησε ο Σταμάτης Φασουλής και συμμετείχαν οι ηθοποιοί Σούλα Αθανασιάδου, Γιάννης Σκαραγκάς και Βαγγέλης Χατζηδημητρίου. Ο Γιώργος Νταλάρας επέλεξε το μουσικό υλικό των παραστάσεων αυτών και διασκεύασε κατάλληλα κάποια από τα τραγούδια του μεγάλου βάρδου. Ο ίδιος ήταν ο βασικός ερμηνευτής, ενώ έπαιξε κατά περίσταση και μπουζούκι, μπαγλαμά και κιθάρα. Δίπλα του οι σημαντικοί νεότεροι ερμηνευτές Γεράσιμος Ανδρεάτος και Ελένη Τσαλιγοπούλου, ενώ διακριτική συμμετοχή είχε η Γιώτα Δρακιά και η υπέροχη Παιδική Χορωδία του Δημήτρη Τυπάλδου. Μπουζούκι έπαιξαν ο Μανώλης Καραντίνης, ο Μανώλης Πάππος και ο Γιώργος Κοντογιάννης, ενώ την ενορχηστρωτική επιμέλεια είχε ο Κώστας Γανωσέλης.

Την έκδοση συμπληρώνει ένας τρίτος ψηφιακός δίσκος με τίτλο: «Η μάγισσα της Αραπιάς και άλλα παραμύθια...». Το υλικό του δίσκου αυτού συγκροτούν ανέκδοτες καταγραφές τραγουδιών του Τσιτσάνη που ερμηνεύει ο ίδιος μαζί με τον Γιώργο Νταλάρα από ανεπίσημες ηχογραφήσεις της περιόδου 1979-1983 που διέθετε στο αρχείο του ο σπουδαίος παραγωγός και ρέκτης του ρεμπέτικου τραγουδιού Κώστας Χατζηδουλής. Στο σπάνιο αυτό υλικό περιλαμβάνεται κι ένα παλιότερο ηχητικό ντοκουμέντο με τη φωνή του Βασίλη Τσιτσάνη που τραγουδά σε πρόβα το τραγούδι «Πέρα στα κάστρα του Γεντί», το οποίο ακούμε στην ολοκληρωμένη του μορφή από τον Γιώργο Νταλάρα από νεότερη ηχογράφηση του 2001.

Ο Δημήτρης Μαλαβέτας διαβάζει Καβάφη (1985)

Η πρόσφατη γενέθλια επέτειος του ηθοποιού και σκηνοθέτη Δημήτρη Μαλαβέτα (γεννήθηκε στις 13 Ιανουαρίου 1939), στον οποίο αναφερθήκαμε και στη χθεσινή παρουσίαση του δίσκου με απαγγελίες ποιημάτων του Κωστή Παλαμά, μας δίνει την ευκαιρία να σταθούμε και στη δεύτερη ανάλογη έκδοση με τη δική του φωνή σε απαγγελίες ποιημάτων που κυκλοφόρησε λίγο νωρίτερα από την προηγούμενη. 

Πρόκειται για το άλμπουμ «Ο Δημήτρης Μαλαβέτας διαβάζει Κώστα Καβάφη», το οποίο στην αναλογική του έκδοση κυκλοφόρησε το 1985 από τη United Records του Κώστα Γιαννίκου, για να γνωρίσει δύο ψηφιακές επανεκδόσεις, μία το 1998 από τη Legend κι άλλη μία το 1998 από τη Lyra. Το άλμπουμ περιλαμβάνει 22 συνολικά αναγνώσεις ποιημάτων του ολιγογράφου Αλεξανδρινού ποιητή Κωνσταντίνου Π. Καβάφη (1863-1933) ανθολογημένων από το μικρό ποιητικό του corpus με επιλογές από όλες τις θεματικές κατηγορίες (ερωτικά, ιστορικά, διδακτικά). Μεταξύ αυτών και τα εμβληματικά: «Η πόλις» και «Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον» (τα οποία μελοποίησε έξοχα ο Δήμος Μούτσης στην «Τετραλογία» του), «Κεριά», «Θερμοπύλες», «Επέστρεφε» (που μελοποίησε επίσης εξαιρετικά ο Θάνος Μικρούτσικος στο «Ο γέρος της Αλεξάνδρειας»), «Μέρες του 1903» (μνημειώδης η μελοποίηση του από τον Μάνο Χατζιδάκι στον «Μεγάλο Ερωτικό»), «Περιμένοντας του βαρβάρους», «Ας φρόντιζαν», «Ομνύει», «Ιθάκη» και άλλα.

Τις αισθαντικές αναγνώσεις του Δημήτρη Μαλαβέτα συνοδεύει διακριτική πιανιστική υπόκρουση από τον λόγιο συνθέτη και πιανίστα Κωνσταντίνο Κυδωνιάτη (1908-1996), δάσκαλο και μέντορα του Σταμάτη Σπανουδάκη, ο οποίος πήρε τη σκυτάλη από το δάσκαλό του συνθέτοντας με τη σειρά του την μουσική υπόκρουση του επόμενου δίσκου του Δημήτρη Μαλαβέτα με ποίηση του Κωστή Παλαμά.

Ο Δημήτρης Μαλαβέτας διαβάζει Κωστή Παλαμά (1986)

Ολοκληρώνουμε το μικρό μας αφιέρωμα στον κορυφαίο ποιητή Κωστή Παλαμά (1959-1943) με άλλη μια ενδιαφέρουσα έκδοση που περιλαμβάνει αναγνώσεις ποιημάτων του. Πρόκειται για το αναλογικό άλμπουμ «Ο Δημήτρης Μαλαβέτας διαβάζει Κωστή Παλαμά» που κυκλοφόρησε το 1986 από τη United Records του γνωστού παραγωγού Κώστα Γιαννίκου.

Ο Δημήτρης Μαλαβέτας (1939-1988), ο οποίος έφυγε πρόωρα από τη ζωή με αυτοχειρία στις 13 Ιανουαρίου του 1988, υπήρξε ένας αξιόλογος θεατρικός ηθοποιός και σκηνοθέτης που πέρασε από το Εθνικό Θέατρο, εμφανίστηκε και στην Επίδαυρο με έργα του κλασικού ρεπερτορίου, ενώ κατά τη δεκαετία του '70 και μετέπειτα καταπιάστηκε συστηματικά με το μιούζικαλ σε έργα, όπως: «Γλυκιά Ίρμα», «Λουκιανού Νεκρικοί Διάλογοι», «Ορφέας και Ευρυδίκη», «Εβίτα» και άλλα. Είχε επίσης και μια ενδιαφέρουσα δισκογραφική δραστηριότητα συνεργαζόμενος με συνθέτες, όπως ο Γιώργος Κουρουπός, ο Γιάννης Σπανός και ο Μίμης Πλέσσας με συμμετοχή στους δίσκους: «Ελένη, τραγούδι από την Ιλιάδα» (1965), «Η γλυκιά Ίρμα» (1972) και «Λουκιανού Διάλογοι» (1979). Λίγα χρόνια μάλιστα πριν δώσει τέλος στη ζωή του είχε καθιερώσει τακτικές εμφανίσεις στη μπουάτ Τιπούκειτος με απαγγελίες ποιημάτων, στο πλαίσιο των οποίων ηχογράφησε και δύο κύκλους με ποιήματα δύο κορυφαίων μας ποιητών, εντελώς διαφορετικού ύφους και με ανταγωνιστική μεταξύ τους σχέση, του Κ.Π. Καβάφη και του Κωστή Παλαμά.

Ο δίσκος λοιπόν που είναι αφιερωμένος στον Κωστή Παλαμά περιλαμβάνει δεκαέξι συνολικά ποιήματα ανθολογημένα από τις κυριότερες ποιητικές συλλογές του: «Λόγος και αντίλογος», «Ίαμβοι και ανάπαιστοι», «Καημοί της Λιμνοθάλασσας», «Η φλογέρα του βασιλιά», «Δειλοί και σκληροί στίχοι», «Σατιρικά γυμνάσματα», «Ασάλευτη ζωή», «Τα μάτια της ψυχής μου», «Ο τάφος», «Ασάλευτη ζωή» και «Δωδεκάλογος του Γύφτου». Ευαίσθητες κι εκφραστικές απαγγελίες που συνοδεύονται από ατμοσφαιρικά μουσικά θέματα συμφωνικού ύφους με την υπογραφή του Σταμάτη Σπανουδάκη.

Ο Κωστής Παλαμάς διαβάζει ποίησή του (ηχογράφηση 1930)

Σήμερα έχουμε ένα σημαντικό ηχητικό ντοκουμέντο που διασώζει τη φωνή του μεγάλου ποιητή Κωστή Παλαμά με απαγγελίες ποιημάτων του που έχουν καταγραφεί σε δίσκους φωνογράφου. Συγκεκριμένα, από το Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο της Μέλπως Μερλιέ διασώζεται μια ηχογράφηση με τη φωνή του ποιητή, την οποία κατέγραψε ο Γάλλος ελληνιστής Hubert Pernod. Η Μέλπω Μερλιέ (1889-1979), πραγματικό όνομα Μέλπω Λογοθέτη, σύζυγος του Γάλλου λαογράφου Οκτάβιου Μερλιέ, υπήρξε η ίδια σπουδαία μουσικολόγος, πιανίστρια και λαογράφος που αφιέρωσε όλη τη δραστηριότητά της στην καταγραφή και φωνογράφηση ελληνικών παραδοσιακών τραγουδιών από κάθε γωνιά του ελληνισμού κληροδοτώντας μας το εμβληματικό επώνυμο αρχείο της. 

Στα πολύτιμα λοιπόν αυτά αρχεία υπάρχει και η καταγραφή της φωνής του Κωστή Παλαμά, ο οποίος αποδέχθηκε χωρίς μεγάλη προθυμία την πρόταση να φωνογραφηθεί η απαγγελία μερικών ποιημάτων του με τη δική του φωνή. Η ηχοληψία πραγματοποιήθηκε το 1930 και περιλαμβάνει αναγνώσεις επιλεγμένων ποιημάτων από τις ποιητικές συνθέσεις «Ο τάφος» (έργο του 1898 γραμμένο με αφορμή τον ξαφνικό θάνατο του γιου του ποιητή Άλκη), «Η ασάλευτη ζωή» (1904), «Ο δωδεκάλογος του γύφτου» (1907) και «Καημοί της λιμνοθάλασσας» (1912). Ο ηχολήπτης του ιστορικού αυτού ντοκουμέντου αναφέρει σχετικά: «Στην πρώτη αυτή ηχογράφηση, ο ποιητής ήρθε λίγο συναχωμένος. Εξάλλου τον ενοχλούσε λίγο που έπρεπε να μιλήσει μπροστά από ένα μηχάνημα, και όχι μπροστά στο κοινό. Η φυσική του ντροπαλότητα και η αίσθηση ότι η φωνή του δεν ήταν τόσο καλή όσο παλιά προστέθηκαν στις υλικές δυσκολίες. Στο νο 3090 έκανε ένα λάθος ανάγνωσης: φωνή, αντί για φωτιά. Θεώρησα καλό να διατηρήσω όλες τις ηχογραφήσεις που η καθεμία τους είναι ενδιαφέρουσα από μόνη της».

Οι ιστορικές αυτές ηχογραφήσεις εκδόθηκαν για πρώτη φορά σε δίσκο 33 στροφών από τη Lyra (Διόνυσος) το 1965 στο πλαίσιο της σειράς Ελληνικά Ποιήματα, η οποία αφιέρωσε στον ποιητή δύο δίσκους που περιλαμβάνουν πέρα από το συγκεκριμένο ηχητικό ντοκουμέντο και μια σειρά αναγνώσεων παλαμικών ποιημάτων από τον λογοτέχνη και εμβληματικό κριτικό λογοτεχνίας Γιάννη Κατσίμπαλη (1899-1978).