Γιώργος Κοτσώνης: Του Μαυριανού και της αδερφής του (1971)

O σημαντικός Κύπριος συνθέτης Γιώργος Κοτσώνης (1937-2014) αποτελεί εθνικό κεφάλαιο για τη μουσική ζωή της Μεγαλονήσου έχοντας υπηρετήσει επί σειρά ετών στο μουσικό τμήμα του ΡΙΚ, έχοντας επίσης διευθύνει πολλές ορχήστρες σε αμέτρητες συναυλίες, ενώ είχε κι ένα σύντομο και γόνιμο πέρασμα από την ελληνική δισκογραφία στο πρώτο μισό της δεκαετίας του '70 με την κατάθεση τεσσάρων ολοκληρωμένων κύκλων τραγουδιών: Του Μαυριανού και της αδελφής του (1971), Αγία Τηλλυρία (1973), Η κυρά των αμπελιών (1975), Ύμνος και θρήνος για την Κύπρο (1976). Οι δυο τελευταίοι βασίζονται σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου.

Οι "παραλογές" αποτελούν ένα είδος δημοτικών τραγουδιών με αφηγηματικό περιεχόμενο και πολύστιχη ανάπτυξη, ενώ ο στίχος τους είναι ο κλασικός ανομοιοκατάληκτος ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος. Συγγενεύουν εν πολλοίς με τα ακριτικά τραγούδια, ενώ η θεματολογία τους περιλαμβάνει πλαστές ιστορίες που στηρίζονται πολύ στην υπερβολή, στα όρια του υπερφυσικού κι ενίοτε του μεταφυσικού. Οι πιο γνωστές παραλογές είναι το "Γεφύρι της Άρτας" και "Το τραγούδι του νεκρού αδερφού". Πολύ γνωστή επίσης είναι και η παραλογή "Του Μαυριανού και της αδερφής του" που πραγματεύεται το θέμα της γυναικείας αγνότητας και πίστης. Εμπνευσμένη από το κείμενο αυτό η συγγραφέας Γαλάτεια Καζαντζάκη συνέθεσε το έργο της "Ο άρχοντας, ο Μαυριανός και η αδερφή του" (1919), ενώ την ίδια πηγή έμπνευσης είχε και ο Γιώργος Θεοτοκάς για το θεατρικό του έργο "Παιχνίδι της τρέλας και της φρονιμάδας" (1944).

Ο Γιώργος Κοτσώνης εμφανίστηκε στην ελληνική δισκογραφία το 1970 με κάποια σκόρπια τραγούδια που ερμήνευσαν ο Μιχάλης Βιολάρης και η Μαρία Δουράκη, ενώ το 1971 παρουσίασε τον πρώτο ολοκληρωμένο του δίσκο που ήταν αφιερωμένος στην παραλογή Του Μαυριανού και της αδερφής του, βασισμένος όμως στην έμμετρη διασκευή του Γιάννη Κακουλίδη. Το έργο ξεκινά με μία οργανική εισαγωγή και αναπτύσσεται σε μορφή λαϊκής καντάτας σε 17 μέρη καταλήγοντας πανηγυρικά στο γάμο του Ρήγα και της Αρετής. Τραγουδούν: Μιχάλης Βιολάρης (Ρήγας), Γιάννης Θωμόπουλος (Μαυριανός), Μαρία Καρρά (Αρετή) και Λάκης Παππάς (αφηγητής). Την ορχήστρα και τη χορωδία διευθύνει ο συνθέτης. Το καλαίσθητο εξώφυλλο σχεδίασε η Σοφία Ζαραμπούκα.

Μικρό αφιέρωμα στον Κώστα Γεωργουσόπουλο (1937-2024)

Έφυγε χθες από τη ζωή ο Κώστας Γεωργουσόπουλος, γνωστότερος με το ψευδώνυμο Κ.Χ. Μύρης (1937-2024), κορυφαία πνευματική μορφή της μεταπολεμικής Ελλάδας, φιλόλογος, παιδαγωγός, κριτικός θεάτρου, μεταφραστής και στιχουργός. Γεννήθηκε στη Λαμία το 1937. Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών, καθώς και θέατρο στη Δραματική Σχολή του Ωδείου Αθηνών δίπλα σε εμβληματικούς θεατράνθρωπους, όπως ο Δημήτρης Ροντήρης. Το έργο του στη μελέτη και μετάφραση του αρχαίου δράματος είναι κολοσσιαίο και δόκιμες μεταφράσεις του αποτέλεσαν σταθερό σημείο αναφοράς για μνημειώδεις παραστάσεις του κλασικού δραματολογίου. Τα κριτικά του θεατρικά δοκίμια δημοσιεύονταν επί σειρά ετών στις εφημερίδες «Το Βήμα» και «Τα Νέα», ενώ έχουν κυκλοφορήσει κατά καιρούς πολλές συγκεντρωτικές εκδόσεις αυτών των δοκιμίων αποσπώντας πολλά βραβεία.

Στο χώρο του ελληνικού τραγουδιού βρέθηκε από τις αρχές της δεκαετίας του '60 με δεκάδες τραγούδια που έγραψε σε συνεργασία κυρίως με τον Γιάννη Μαρκόπουλο και τον Γιάννη Σπανό. Τα πρώτα τραγούδια του (1963-1970) κυκλοφόρησαν κυρίως σε δίσκους 45 στροφών και τα υπέγραφε με τον πραγματικό του όνομα. Από το 1970 ωστόσο, όταν με τον Γιάννη Μαρκόπουλο ξεκίνησε μια νέα μνημειώδη συνεργασία, την εποχή που ο συνθέτης υιοθέτησε το μουσικό δόγμα της "επιστροφής στις ρίζες", άρχισε πλέον να υπογράφει με το καλλιτεχνικό ψευδώνυμο Κ.Χ. Μύρης, ενώ με το ίδιο ψευδώνυμο υπέγραφε και το μεταφραστικό του έργο. Κατά την πολύ γόνιμη αυτή περίοδο η στιχουργική του τέχνη έφτασε στην απόλυτη ακμή της και μας πρόσφερε στιβαρούς ποιητικούς στίχους δωρικής λιτότητας τόσο μέσα από εμβληματικά έργα του Γιάννη Μαρκόπουλου, όσο και μέσα από συνεργασίες του και με άλλους συνθέτες, όπως η Ελένη Καραΐνδρου, ο Γιάννης Ζουγανέλης και ο Νίκος Ξυδάκης.

Η μικρή αφιερωματική συλλογή τραγουδιών του Κώστα Γεωργουσόπουλου που έφτιαξα, μοιράζεται σε δυο ενότητες: Η πρώτη περιλαμβάνει τα πρώιμα τραγούδια της περιόδου 1963-1970, όλα σχεδόν από τις 45 στροφές, με εξαίρεση κάποια τραγούδια του Γιάννη Σπανού που εντάχθηκαν και στο μεγάλο δίσκο Αποδημίες (1965). Είναι τραγούδια ανάλαφρου ύφους, άλλοτε στο πνεύμα της νεοκυματικής μπαλάντας κι άλλοτε πιο λαϊκά, με μουσική των Γιάννη Μαρκόπουλου, Γιάννη Σπανού και Βασίλη Κουμπή. Η δεύτερη και σημαντικότερη ενότητα καλύπτει την περίοδο 1970-2000 και περιλαμβάνει υλικό που κυκλοφόρησε πλέον αποκλειστικά σε δίσκους 33 στροφών με μουσική του Γιάννη Μαρκόπουλου (Χρονικό, Ιθαγένεια, Σειρήνες) και της Ελένης Καραΐνδρου (Η μεγάλη αγρυπνία), ενώ στο κλείσιμο της συλλογής έχω συμπεριλάβει και δυο δείγματα από το μεταφραστικό έργο του Γεωργουσόπουλου με μουσική του Γιάννη Ζουγανέλη (Ατρείδες) και του Νίκου Ξυδάκη (Εκάβη). 

Σε επίπεδο ερμηνείας έχουμε μερικά από τα μεγαλύτερα ονόματα του ελληνικού πενταγράμμου, όπως ο Νίκος Ξυλούρης, η Μαρία Φαραντούρη, ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου, η Μαίρη Λίντα, η Χάρις Αλεξίου, η Μαρία Δημητριάδη, αλλά και η Καίτη Χωματά, η Σούλα Μπιρμπίλη, η Μαίρη Δαλάκου και ο Μιχάλης Βιολάρης. 

Διονύσης Σαββόπουλος: Ο Πυρήνας (2007)

Ολοκληρώνουμε σήμερα την παρουσίαση των ζωντανών ηχογραφήσεων του Διονύση Σαββόπουλου που πέρασαν και στην προσωπική του δισκογραφία με ένα ακόμη ζωντανό άλμπουμ που κυκλοφόρησε το 2007 από τη Lyra με τίτλο Ο Πυρήνας. 

Πρόκειται για υλικό παρμένο από δύο βραδιές στο χώρο Gazarte (στο Γκάζι), όπου εμφανίστηκε ο τραγουδοποιός στις 10 και 12 Νοέμβρη του 2006 με αφορμή τη συμπλήρωση 40 χρόνων από την έκδοση του Φορτηγού (1966). Έτσι λοιπόν το υλικό του δίσκου αποτελεί μια επιτομή της σαββοπουλικής τραγουδοποιίας που χτίστηκε μέσα σε μια λαμπρή διαδρομή τεσσάρων δεκαετιών, μαζί με φευγαλέες ματιές και σε αγαπημένες του στιγμές άλλων Ελλήνων δημιουργών, όπως του Μάνου Χατζιδάκι ("Τα καλοτάξιδα πουλιά", "Ήρθε βοριάς, ήρθε νοτιάς", "Νανούρισμα") και του Ορφέα Περίδη ("Φεύγω"), αλλά και ξένων που υπήρξαν πρότυπά του, όπως του Bob Dylan ("Άγγελος εξάγγελος") και του Nick Cave ("Άδεια μου αγκαλιά") σε δική του διασκευή. 

Το πιο ενδιαφέρον όμως στοιχείο της συγκεκριμένης εκτέλεσης είναι οι πρωτότυπες κι ευφάνταστες ενορχηστρώσεις των τραγουδιών με τζαζ διάθεση που υπογράφονται από τους εξαιρετικούς μουσικούς Σταύρο Λάντσια (πιάνο) και Γιώτη Κιουρτσόγλου (ηλεκτρικό μπάσο). Το πρόγραμμα μάλιστα παρουσιάστηκε και σε άλλους επιλεγμένους χώρους ενταγμένο σε περιοδεία του Διονύση.

Η έκδοση είναι εξαιρετικά επιμελημένη σε μορφή μικρού βιβλίου που περιλαμβάνει κατατοπιστικό ένθετο με πλούσιο φωτογραφικό υλικό, ενώ συνοδεύεται και από ψηφιακό δίσκο εικόνας (dvd) με μαγνητοσκοπημένο το πρόγραμμα στην πλήρη του μορφή. Το εξώφυλλο μάλιστα είναι βασισμένο στη φωτογραφική σύνθεση που κοσμούσε το άλμπουμ Βρόμικο ψωμί (1972) με τις ανάλογες προσθήκες προσώπων και τον Διονύση στον παρόντα χρόνο. Χορταστικός δίσκος διάρκειας 73 λεπτών που θεωρώ πως αποτελεί το πιο ενδιαφέρον ζωντανό άλμπουμ από τα πολλά που μας έδωσε κατά καιρούς ο σπουδαίος τραγουδοποιός.

Διονύσης Σαββόπουλος: Σαββόραμα (2001)

Η δισκογραφία του Διονύση Σαββόπουλου αριθμεί γύρω στους 30 τίτλους μέσα σε μια διαδρομή εξήντα χρόνων, όχι ιδιαίτερα πλούσια δηλαδή, η οποία μάλιστα επί της ουσίας είναι ακόμη πιο μικρή, αν υπολογίσουμε ότι είναι λιγότεροι από τους μισούς οι δίσκοι με πρωτότυπο υλικό. Ακόμη πιο αξιοπρόσεκτο είναι ότι οι εννιά από τους δίσκους με πρωτότυπο υλικό εκδόθηκαν στην πρώτη εικοσαετία του δημιουργού (1963-1983) για λογαριασμό της δισκογραφικής εταιρείας Lyra, ενώ στα επόμενα 40 χρόνια όλη η πρωτότυπη δουλειά του καλύπτει μόλις τέσσερα άλμπουμ.

Από τις παραπάνω επισημάνσεις εύκολα προκύπτει ότι το μεγαλύτερο μέρος της δισκογραφημένης δουλειάς του τραγουδοποιού καλύπτεται από επαναλήψεις του παλιού του ρεπερτορίου μέσα από πολλαπλές ζωντανές ηχογραφήσεις ή διασκευές, αλλά και από τις πολυάριθμες συμμετοχές του σε εργασίες άλλων καλλιτεχνών (Μάνος Χατζιδάκις, Βαγγέλης Γερμανός, Δόμνα Σαμίου, Νίκος Πορτοκάλογλου, Λαυρέντης Μαχαιρίτσας, Αλκίνοος Ιωαννίδης, Θανάσης Παπακωνσταντίνου κ.ά.). Έχουμε ήδη παρουσιάσει τρία άλμπουμ με ζωντανές ηχογραφήσεις του Διονύση και θα ολοκληρώσουμε αυτό το αφιέρωμα με άλλες δύο που ίσως είναι και οι πιο ενδιαφέρουσες, αμφότερες δισκογραφημένες μέσα στην πρώτη δεκαετία του νέου αιώνα.

Η αρχή λοιπόν έγινε το 2001 με την κυκλοφορία του διπλού άλμπουμ Σαββόραμα που συνοδεύεται από τον διευκρινιστικό υπότιτλο: Θέατρο τραγουδιών με ζωγραφιές του Αλέξη Κυριτσόπουλου. Η έκδοση περιλαμβάνει ζωντανά ηχογραφημένη τη μεγάλη συναυλία σε δυο βραδιές που παρουσίασε ο Διονύσης Σαββόπουλος στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών στις 12 και 13 Δεκεμβρίου 2000. Ομολογουμένως είναι μια εξαιρετικά επιμελημένη δουλειά που αναδεικνύει την κρυφή γοητεία του εμβληματικού αυτού υλικού παρουσιασμένη με ένα συγκαλυμμένα λόγιο ύφος που τονίζεται από την παρουσία στο ορχηστρικό μέρος της υπέροχης ορχήστρας Καμεράτα και υπό την ενορχηστρωτική επιμέλεια του συνθέτη και κλασικού κιθαριστή Βασίλη Τενίδη. 

Το υλικό της παράστασης είναι δομημένο σε πέντε Εικόνες (ενότητες) αποτελούμενες από δέσμες τραγουδιών ταξινομημένων σε χρονική αλληλουχία. Η τρίτη ενότητα που είναι και η εκτενέστερη περιλαμβάνει μια νέα εκτέλεση της σημαντικής θεατρικής δουλειάς του δημιουργού για την αριστοφανική κωμωδία "Αχαρνής", η οποία είχε εκδοθεί αυτοτελώς σε πρώτη εκτέλεση το 1977, ενώ πρέπει να επισημάνω ότι το ίδιο έργο ευτύχησε και μιας τρίτης εκτέλεσης πριν από μερικά χρόνια (2014).

Ο ίδιος ο Διονύσης Σαββόπουλος είναι ο βασικός ερμηνευτής των τραγουδιών, ενώ μαζί του παρελαύνουν παλιοί και νεότεροι φίλοι του, όπως η Δόμνα Σαμίου, ο Νίκος Παπάζογλου, ο Σάκης Μπουλάς, η Μελίνα Τανάγρη, ο Αλκίνοος Ιωαννίδης, Μελίνα Κανά και η Νατάσσα Φλουρή. Συμμετέχει Κουαρτέτο Εγχόρδων της Καμεράτα, Μπάντα Πνευστών υπό την επιμέλεια του Λευτέρη Καλκάνη, Combo (οργανικό σύνολο) από τη μουσική ομάδα του Σαββόπουλου, καθώς και το Χοροθέατρο "Ροές" της Σοφίας Σπυράτου, η οποία επιμελήθηκε και τη σκηνοθεσία της παράστασης μαζί με τον συνθέτη, ενώ τα σκηνικά και κοστούμια επιμελήθηκε ο διαχρονικός συνεργάτης του Αλέξης Κυριτσόπουλος.

Η έκδοση είναι υψηλής αισθητικής με πλούσιο ένθετο φυλλάδιο που περιλαμβάνει φωτογραφικό και πληροφοριακό υλικό, καθώς και ενδιαφέροντα κείμενα που υπογράφουν οι Τάσος Φαληρέας, Γιάννης Καλιώρης, Στέλιος Ράμφος και ο δημοσιογράφος Νίκος Ξυδάκης.

Διονύσης Σαββόπουλος: Κάποτε στο Ολυμπιακό (1999)

Η δεκαετία του '90 είναι η τελευταία φάση της καριέρας του Διονύση Σαββόπουλου με πρωτότυπα τραγούδια και συγκεκριμένα με δύο προσωπικά άλμπουμ, πρώτα το Μην πετάξεις τίποτα (1994) και στο κλείσιμο της δεκαετίας και του αιώνα τον Χρονοποιό (1999). Στο μεσοδιάστημα αυτών των δίσκων μας έδωσε κι άλλες δουλειές, είτε με παλιότερο ανέκδοτο θεατρικό υλικό που συγκεντρώθηκε στο άλμπουμ Παράρτημα Α (1996), είτε με επανεκτελέσεις ξένων τραγουδιών (Ξενοδοχείο, 1997) ή και δικών του από άλλους ερμηνευτές (Τραγούδια έγραψα για φίλους, 1998). 

Η ίδια δεκαετία ωστόσο κλείνει για τον εκλεκτό τραγουδοποιό με άλλο ένα ζωντανό άλμπουμ που κυκλοφόρησε το 1999 με τίτλο Κάποτε στο Ολυμπιακό. Πρόκειται για ζωντανά ηχογραφημένο υλικό από τη μεγάλη συναυλία που έδωσε τον Σεπτέμβρη του 1983 στο νεότευκτο τότε Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας, το οποίο πλημμύρισε από 80.000 κόσμο, για να τιμήσει τον αγαπημένο δημιουργό που γιόρταζε τα 20 χρόνια του στο ελληνικό τραγούδι. Ένα μέρος από την ιστορική αυτή συναυλία είχε ήδη εκδοθεί με το άλμπουμ 20 Χρόνια Δρόμος (1983), αλλά στην έκδοση του 1999, η οποία κυκλοφόρησε ως παραγωγή του μουσικού περιοδικού Δίφωνo (τεύχος 50), συμπεριλήφθηκαν ακυκλοφόρηστα μέρη της συναυλίας εμπλουτισμένα και με ηχητικά ντοκουμέντα με πρωταγωνιστές πρόσωπα της δημόσιας ζωής που έπαιρναν το λόγο, για να χαιρετήσουν τον Διονύση, όπως η Δόμνα Σαμίου, ο Θανάσης Βέγγος, ο Τάσος Φαληρέας, ο Λουκιανός Κηλαηδόνης, ο καθηγητής Γ.Π. Σαββίδης, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Γιάννης Τσαρούχης, ακόμη και ο Βασίλης Τσιτσάνης! Η έκδοση επίσης περιλαμβάνει και αποσπάσματα από τη ραδιοφωνική μετάδοση της συναυλίας που επιμελήθηκε η ραδιοφωνική παραγωγός Μαριάννα Κορομηλά.

Τα τραγούδια ερμηνεύει φυσικά ο Διονύσης Σαββόπουλος, ενώ έκτακτη συμμετοχή στη συναυλία έχουν η Ελένη Βιτάλη, η Δήμητρα Γαλάνη και ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου.

Διονύσης Σαββόπουλος: Αναδρομή '63-'89 (1990)

Η δεκαετία του '80 υπήρξε ιδιαίτερα παραγωγική για τον Διονύση Σαββόπουλο, αν και οι πρωτότυπες δουλειές του ήταν μόλις δύο, τα Τραπεζάκια έξω (1983) και το Κούρεμα (1989). Ωστόσο ήταν η περίοδος των ασταμάτητων ζωντανών του εμφανίσεων, πολλές από τις οποίες πέρασαν και στη δισκογραφία, όπως το αναδρομικό άλμπουμ 20 χρόνια δρόμος (1983), αλλά και η συμμετοχή του στο περίφημο Πάρτι στη Βουλιαγμένη (1983) του Λουκιανού Κηλαηδόνη, καθώς κι ένας δίσκος ζωντανά ηχογραφημένος για τον Σείριο του Μάνου Χατζιδάκι με τίτλο Ο κ. Σαββόπουλος ευχαριστεί τον κ. Χατζιδάκι... (1988), ενώ την προηγούμενη χρονιά είχε εκδοθεί και το διπλό άλμπουμ Ζήτω το ελληνικό τραγούδι (1987) με το μουσικό υλικό από την ομώνυμη τηλεοπτική σειρά.

Το κλείσιμο λοιπόν εκείνης της δεκαετίας σημαδεύτηκε με άλλη μια ζωντανή ηχογράφηση που εκδόθηκε σε διπλό δίσκο από την Polydor το 1990 με τίτλο Αναδρομή '63-'89 δηλωτικό του χρονικού εύρους, από το οποίο αντλήθηκε το υλικό, όπως αυτό παρουσιάστηκε στις εμφανίσεις του τραγουδοποιού στη μπουάτ Zoom της Πλάκας κατά τη χειμερινή σεζόν 1989-1990. Βέβαια μοιάζει παράδοξο σε σχέση με τον τίτλο της έκδοσης ότι το ανθολογημένο υλικό ουσιαστικά περιορίζεται στο χρονικό διάστημα 1967-1988 με παλιότερο το τραγούδι "Σαν ρεμπέτικο παλιό" που εντάχθηκε στο άλμπουμ Το περιβόλι του τρελλού (1969), ενώ απουσιάζουν πλήρως τα τραγούδια του Φορτηγού (1966), όπου εν πολλοίς είχαν ενσωματωθεί συνθέσεις της περιόδου 1963-1965. Ο τίτλος δικαιώνεται μόνο από το εισαγωγικό και το επιλογικό θέμα με τίτλο "Αντί επιλόγου, απάνθισμα 1963-1989", ένα οκτάλεπτο ποτπουρί με μικρά θέματα τραγουδιών σε συνεχή ροή που καλύπτουν όλη αυτή την περίοδο.

Όλα τα τραγούδια φυσικά έχουν μουσική, στίχους και ερμηνεία από τον ίδιο τον Διονύση Σαββόπουλο, ενώ σε κάποια τραγούδια τον συνοδεύουν διάφοροι καλλιτέχνες, όπως η Νέννη Ζάππα, ο Βασίλης Πιερρακέας, ο Θανάσης Σοφράς, η Γιώτα Μάννεση και ο Πάνος Τσιάπης. Συμμετέχει επίσης η Λένα Πλάτωνος ερμηνεύοντας το "Μακρύ ζεϊμπέκικο για τον Νίκο". Το άλμπουμ επανεκδόθηκε σε μονό ψηφιακό δίσκο (με περικοπή ωστόσο κάποιων μερών) το 2002 και διανεμήθηκε δωρεάν από το μουσικό περιοδικό Echo & Artis.

Διονύσης Σαββόπουλος: 20 χρόνια δρόμος (1983)

Χθες είχαμε τα γενέθλια του Διονύση Σαββόπουλου, ο οποίος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 2 Δεκεμβρίου 1944, πριν από 80 ακριβώς χρόνια, όπως άλλωστε φρόντισε κι ο ίδιος να μας ενημερώσει με το αυτοβιογραφικό του τραγούδι "Γεννήθηκα στη Σαλονίκη" από τη Ρεζέρβα (1979). 

Η μακριά του διαδρομή στο ελληνικό τραγούδι που ξεκίνησε το 1964 με τα πρώτα σκόρπια 45άρια του, μπορεί εύκολα να διαχωριστεί σε τρεις διακριτές περιόδους με πρώτη και σημαντικότερη την πρώτη εικοσαετία (1963-1983), για να ακολουθήσει μια δεύτερη φάση από τα τέλη της δεκαετίας του '80 με το άλμπουμ Το κούρεμα, 1989 ως το κλείσιμο του αιώνα με το άλμπουμ Ο Χρονοποιός (1999) που αποτελεί και την τελευταία δουλειά του με πρωτότυπα τραγούδια, ενώ από την αλλαγή του αιώνα μέχρι σήμερα απλώνεται η τρίτη του φάση, όπου πλέον επαναπαυμένος στα κεκτημένα έχει περιοριστεί σε επανεκτελέσεις ή ζωντανές παρουσιάσεις του παλιότερου έργου του.

Η γόνιμη πρώτη περίοδος του σπουδαίου τραγουδοποιού (1963-1983) οριοθετείται με δυο εμβληματικά άλμπουμ, πρώτα το ιστορικό Φορτηγό του (1966) και τελικά το εξωστρεφές άλμπουμ Τραπεζάκια έξω (1983). Όλη η δουλειά του αυτής της περιόδου κυκλοφορούσε αποκλειστικά από τη δισκογραφική εταιρεία Lyra, με την οποία κλείνει τους λογαριασμούς του παρουσιάζοντας το πρώτο εξολοκλήρου ζωντανό του άλμπουμ με το χαρακτηριστικό τίτλο 20 Χρόνια Δρόμος, ακριβώς για να δηλώνει ξεκάθαρα την προέλευση του επιλεγμένου υλικού και το κλείσμο μιας ολόκληρης εποχής, πριν στραφεί προς άλλες κατευθύνσεις διαφοροποιώντας εκ βάθρων τις αισθητικές και ιδεολογικές του καταβολές.

Το ζωντανό αυτό άλμπουμ περιλαμβάνει συνολικά δεπαπέντε τραγούδια ζωντανά ηχογραφημένα, με εξαίρεση το ακροτελεύτιο ("Λαλαλά") που είναι ηχογραφημένο στο στούντιο και μοιάζει σαν ένας προσωπικός απολογισμός του τραγουδοποιού. Οι ηχογραφήσεις προέρχονται από δυο μεγάλες συναυλίες που έδωσε στο Παλαί Ντε Σπορ της Θεσσαλονίκης και στο Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας. Τα τραγούδια έχουν ανθολογηθεί από τα κυριότερα προσωπικά του άλμπουμ στη Lyra: Φορτηγό (1966), Το περιβόλι του τρελού (1969), Μπάλλος (1971), Βρόμικο ψωμί (1972), Δέκα χρόνια κομμάτια (1975), Ρεζέρβα (1979) και Τραπεζάκια έξω (1983), καθώς και από κάποιες πρώιμες ηχογραφήσεις (1964-1965) για τις 45 στροφές.

Μαρία Κάλλας: Η φωνή του αιώνα (1987)

Σήμερα συμπληρώνονται 101 χρόνια από τη γέννηση της κορυφαίας λυρικής ερμηνεύτριας του 20ου αιώνα, της Ελληνίδας υψίφωνου (σοπράνο) Μαρίας Κάλλας (1923-1977), κατά κόσμον Μαρίας Σοφίας Άννας Καικιλίας Καλογεροπούλου, της αποκαλούμενης και divina (θεϊκής), η οποία γεννήθηκε στις 2 Δεκεμβρίου 1923 στη Νέα Υόρκη από Έλληνες μετανάστες, αν και τις βασικές της μουσικές σπουδές τις πραγματοποίησε στην Αθήνα. Τα πρώτα επαγγελματικά της βήματα τα έκανε στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, για να ακολουθήσει αμέσως μετά τον πόλεμο μια λαμπρή διεθνή καριέρα που την έφερε στην κορυφή του οπερατικού στερεώματος με απόλυτη κυριαρχία τόσο επί σκηνής, όσο και στη δισκογραφία για τουλάχιστον μια δεκαπενταετία με βασικούς της μέντορες τον επί μία δεκαετία (1949-1959) σύζυγό της Τζιοβάνι Μπατίστα Μενεγκίνι και τον διάσημο οπερατικό μαέστρο Τούλιο Σεραφίν. Στη λαμπρή αυτή πορεία αξιώθηκε να ερμηνεύσει όλους τους μεγάλους λυρικούς ρόλους, όπως η Νόρμα, η Τόσκα, η Κάρμεν και άλλες εμβληματικές μορφές που κοσμούν το λυρικό θέατρο. Από τις αρχές της δεκαετίας του '60 είχαν αρχίσει να εμφανίζονται τα πρώτα φωνητικά της προβλήματα που την οδήγησαν στη σταδιακή απόσυρση από την ενεργό δράση και στην απομόνωσή της στο διαμέρισμά της στο Παρίσι, όπου τη βρήκε ο θάνατος σε ηλικία μόλις 54 ετών.

Από την πλούσια διακογραφική παρακαταθήκη της μεγάλης αοιδού έχω επιλέξει ένα μικρό πορτρέτο της που εκδόθηκε το 1987 από την EMI με τον χαρακτηριστικό τίτλο La Voix du Siècle (Η φωνή του αιώνα). Έχουν ανθολογηθεί μερικές κλασικές στιγμές της μυθικής της καριέρας με τρόπο αντιπροσωπευτικό των μεγάλων οπερατικών της ρόλων. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν οι θεσπέσιες άριες: "Casta diva" από τη Norma του Μπελλίνι, "Vissi d' arte" από την Tosca του Πουτσίνι, "Un bel di, vedremo" από τη Madame Butterfly επίσης του Πουτσίνι, "L' amour est un oiseau rebelle" από την Carmen του Μπιζέ. Έχουμε επίσης κι άλλες υπέροχες στιγμές από τις όπερες La sonnabula (Η υπνοβάτις) του Μπελλίνι, Il barbiere di Siviglia του Ροσσίνι, La Traviata και Rigoletto του Βέρντι, La wally του Καταλάνι, Turandot του Πουτσίνι και Werther του Μασνέ.

Τα επιλεγμένα μέρη προέρχονται από ηχογραφήσεις μονοφωνικές ή στερεοφωνικές, που πραγματοποιήθηκαν κυρίως κατά τη δεκαετία του '50 με διάφορες ορχήστρες, όπως η Ορχήστρα της Σκάλας του Μιλάνου, η Ορχήστρα Φιλαρμόνια και η Ορχήστρα του Εθνικού Θεάτρου της Γαλλίας με τους μαέστρους Tullio Serafin, Antonino Votto, Herbert von Karajan, Alceo Galliera, Georges Pretre και Franco Ghione.

Αμάραντος Αμαραντίδης: Παραλλαγές και Σπουδές ύφους για Κιθάρα (1991)

Ποιος θυμάται άραγε τον πρόωρα χαμένο συνθέτη Αμάραντο Αμαραντίδη (1947-1995), ο οποίος το 1974 είχε ένα σύντομο πέρασμα από το χώρο του λαϊκού τραγουδιού με το δίσκο Του έρωτα τ' αντάρτη σε στίχους Άκου Δασκαλόπουλου, όπου μοιραζόταν τη σύνθεση των τραγουδιών με τον άσημο τότε νεαρό συνθέτη Μιχάλη Τερζή, ενώ στη συνέχεια τον χάσαμε από το προσκήνιο;

Κι όμως, ο Αμάραντος Αμαραντίδης υπήρξε εκλεκτός συνθέτης, μουσικός παιδαγωγός, σολίστ του κλαρινέτου και συγγραφέας μουσικών βιβλίων. Γεννήθηκε στη Δράμα με μικρασιατικές ρίζες από μουσική οικογένεια, η οποία τον έστρεψε από νωρίς στη μουσική. Μελέτησε κλαρινέτο στο Ωδείο Αθηνών, αλλά σύντομα στράφηκε στη συστηματική μελέτη της μουσικής θεωρίας φοιτώντας στο Εθνικό Ωδείο, ενώ στο διάστημα 1977-1980 βρέθηκε στην Εκόλ Νορμάλ του Παρισιού, για να επιστρέψει το 1980 και να εγκατασταθεί οριστικά στην Αθήνα εργαζόμενος ως δάσκαλος μουσικής σε διάφορα ωδεία, όπως το Εθνικό, το Ελληνικό και το Κεντρικό Ωδείο, ενώ παράλληλα εξέδιδε πολύ ενδιαφέρουσες μελέτες μουσικής θεωρίας, όπως: Το τονικό μουσικό σύστημα Ι (Η αρμονία, 1985), ΙΙ (Η αντίστιξη, 1986), ΙΙΙ (Η θεωρία, 1987), Μορφολογία της μουσικής (1991), Ο Μπετόβεν μέσα από την αλληλογραφία του (1988) κ.ά.

Παράλληλα με όλες αυτές τις δραστηριότητες ο Αμαραντίδης καταπιάστηκε και με τη σύνθεση δικών μουσικών έργων, όπως: Κοντσέρτο για κλαρινέτο (1988), Δωδεκάφθογγα πρελούντια και φούγκες (για πιάνο, 1989), 12 Σπουδές (για κιθάρα, 1990), Δοκίμια (για φλάουτο βιόλα και κιθάρα, 1990), Tre scherzi (για κλαρινέτο και πιάνο, 1991), Ποντιακοί χοροί (για έγχορδα, φλάουτο, άρπα και κρουστά, 1992), Παραλλαγές σε ένα θέμα του Σκαλκώτα (για σόλο βιολί, 1992, αλλά και σε μεταγραφή για πιάνο, 1993), Παραλλαγές σε θέμα του Θ. Αντωνίου (για πιάνο, 1993), Κοντσέρτο για κοντραμπάσο (1994), διάφορα μικρά κομμάτια για σόλο όργανα κ.ά. Κύκνειο άσμα του στάθηκε το έργο Παραμύθια του Πόντου σε παραγγελία του ΜΜA, που εκτελέστηκε λίγο μετά τον πρόωρο θάνατό του. 

Από το μεγάλο αυτό λόγιο έργο ατυχώς στη δισκογραφία πέρασαν μόλις δύο κιθαριστικές του συνθέσεις, οι οποίες εκδόθηκαν σε ένα ψηφιακά ηχογραφημένο (DDD) άλμπουμ από τη δισκογραφική εταιρεία Musica Viva το 1991. Η πρώτη σύνθεση επιγράφεται Παραλλαγές "Lully-Lulla" και βασίζεται στο αναγεννησιακό χριστουγεννιάτικο τραγούδι "Coventry Carol", η υπέροχη μελωδία του οποίου αναπτύσσεται σε μια σειρά οκτώ συνολικά παραλλαγών για σόλο κλασική κιθάρα με εμφανή τη διάθεση του συνθέτη να ξεφύγει από το αναγεννησιακό πρότυπο δημιουργώντας μια λυρική και ρομαντική ατμόσφαιρα. Η δεύτερη σύνθεση έχει τίτλο 12 Σπουδές ύφους για Κιθάρα, έργο κατά βάσιν εκπαιδευτικού χαρακτήρα ως ένα είδος εγχειριδίου για τους σπουδαστές κλασικής κιθάρας μέσω της μεθοδικής υφολογικής ανάπτυξης που ακολουθεί επιλεγμένα πρότυπα από την ιστορία της μουσικής ξεκινώντας από τον Πέρσελ και τον Μπαχ, διατρέχοντας την κλασική περίοδο (Μότσαρτ, Μπετόβεν) και το ρομαντισμό (Σούμπερτ, Σούμαν, Μπραμς) και καταλήγοντας στα πρωτοποριακά ρεύματα του 20ου αιώνα (Σένμπεργκ, Στραβίνσκι, Ρότα).

Τα δύο έργα ερμηνεύει με άψογη τεχνική δεξιοσύνη ο σημαντικός σολίστ της κλασικής κιθάρας Απόλλων Κουσκουμβεκάκης, επί σειρά ετών μέλος του Ελληνικού Τρίο και από το 2008 αρχιμουσικός του μουσικού συνόλου Athens Chamber Orchestra, με το οποίο έχει συμπράξει σε δημόσιες εμφανίσεις με πολλούς λαϊκούς καλλιτέχνες, όπως ο Μιχάλης Κουμπιός και ο Μπάμπης Τσέρτος.