Η δισκογραφική περιπέτεια του "Canto General"

Όπως το ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ είναι η Βίβλος του ελληνικού λαού, έτσι το CANTO GENERAL είναι η Βίβλος της αμερικάνικης ηπείρου. Σε αυτό το «opus magnum» των 342 ποιημάτων, o χιλιανός ποιητής Pablo Neruda (1904-1973), «ο μηχανικός της ψυχής», όπως τον χαρακτήρισε η Δανάη Στρατηγοπούλου, αναπαριστά με εντυπωσιακές εικόνες τη γένεση της ηπείρου και την ιστορία των λαών που την κατοίκησαν, που την κατοικούν ακόμη, που υποφέρουν και αγωνίζονται ενάντια στους καταπιεστές που κατέφθασαν με τη δύναμη των όπλων να απομυζήσουν τους ανθρώπους και τα πλούτη μιας οργιαστικής φύσης. Αυτό άλλωστε προσδίδει στο έργο παγκόσμιο χαρακτήρα.
Με δυνατές μεταφορές, χείμαρρους εικόνων και μελωδιών, αυτή η ποίηση μιλά για το σύμπαν, στο κέντρο του οποίου στέκει ο άνθρωπος -ο άνθρωπος ως στοιχείο της φύσης- από την οποία υποφέρει αλλά και αντλεί ταυτόχρονα τη δύναμη του. Η σχέση του ανθρώπου με τη φύση γίνεται σύμβολο και πρότυπο, μέτρο για τις ανθρώπινες οχέσεις.

Ο Pablo Neruda έγραψε το μεγαλύτερο μέρος αυτού του έπους στα τέλη της δεκαετίας του '40, ενόσω βρισκόταν, φυγάς, στην παρανομία. Ο πρόεδρος -και μετέπειτα δικτάτορας- της Χιλής, Γονζάλες Βιδέλα, τον είχε επικηρύξει, αφότου ο ποιητής εξαπέλυσε κατηγορίες εναντίον του. Κυνηγημένος, διέσχισε «κάμπους, λιμάνια, πολιτείες...» Γι' αυτό το CANTO GENERAL έγινε η σπαρακτική κραυγή του ξεσηκωμού ενάντια σ' όλες τις δυνάμεις και τις μορφές καταπίεσης: από τον κατατρεγμο των ιθαγενών από τους κονκισταδόρ μέχρι τον τρόμο που σπέρνουν οι σύγχρονοι δικτάτορες, οι «μύγες». Γίνεται όμως και το μέγα τραγούδι της αλληλεγγύης προς τους καταπιεσμένους, τους ταπεινωμένους και τους εξανδραποδισμένους: εργάτες στα ορυχεία χαλκού και νιτρικού άλατος, ινδιάνους, πιονέρους, ξυλοκόπους, μια έκφραση αγάπης προς τους απλούς ανθρώπους, για τον άνδρα και τη γυναίκα που αγαπιούνται και πασχίζουν για ένα καλύτερο αύριο: «Γράφω για το λαό κι ας μη μπορεί να διαβάσει την ποίηση μου με τα απλοϊκά του μάτια». Ποτέ άλλοτε δεν δημιουργήθηκε τόσο δυνατή σχέοη ανάμεσα σ' ένα ποιητικό έργο και οε μια ολόκληρη ήπειρο....Όταν ο Neruda πήρε το βραβείο Νόμπελ το 1971, το CANTO GENERAL θεωρήθηκε το «αμερικάνικο ποίημα που δίνει ζωή στο πεπρωμένο και τα όνειρα μιας ηπείρου, ποίημα μέσω του οποίου μια ήπειρος συνειδητοποιεί την αξία της». 

 Δεν μας παραξενεύει λοιπόν που αυτό το ιδιαίτερο, το μοναδικό στη σύγχρονη λογοτεχνία, έργο εντυπωσίασε τον Μίκη Θεοδωράκη. Πάντοτε τον ενέπνεαν ιδανικά ανάλογα με αυτά του Neruda, ιδανικά για το οποία και οι δύο καλλιτέχνες φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και εξορίστηκαν. 

Για πρώτη φορά ο συνθέτης δεν χρησιμοποιεί ένα ελληνικό κείμενο ή ελληνική μετάφραση κάποιου ξένου κειμένου -όπως έκανε στην περίπτωση των Μπίαν και Λόρκα- αλλά το ισπανικό πρωτότυπο. O καινούριος ήχος των λέξεων μετατρέπεται σε καινούρια μουσική ηχητική. Σολίστες, χορωδίες και ορχήστρα -με ένα γιγαντιαίο σύνολο κρουστών μοναδικής ποικιλίας- εκτινάσσονται στη σφαίρα της υμνωδίας (...)

(Απόσπασμα από το βιβλίο του Guy Wagner «Μίκης Θεοδωράκης-Μια ζωή για την Ελλάδα», εκδόσεις τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδανός, 2002)

   

Ο Μίκης Θεοδωράκης καταπιάστηκε με το έργο για πρώτη φορά στη Γαλλία το 1972 μελοποιώντας αρχικά 4 μέρη, τα οποία ηχογραφήθηκαν στο Παρίσι το 1974. Τα μέρη ήταν: Los Libertadores, America insurecta, Vegetaciones και Vienen los Pajaros. Τα ερμήνευσαν η Μαρία Φαραντούρη και ο Πέτρος Πανδής. Ο δίσκος κυκλοφόρησε το 1975 πρώτα στη Γαλλία κι αμέσως μετά στην Ελλάδα από την ΕΜΙ, ενώ παράλληλα ο συνθέτης μελοποιεί ακόμη 3 μέρη (Voy a Vivir, La United Fruit Co., Algunas Bestias) και ηχογραφεί ζωντανά τα επτά πλέον μελοποιημένα κομμάτια στην Αθήνα (Στάδιο Καραϊσκάκη και γήπεδο Παναθηναϊκού) στις 13 & 16 Αυγούστου 1975. Τραγουδούν: Μαρία Φαραντούρη και Πέτρος Πανδής, ενώ προλογίζει ο Μάνος Κατράκης. Ο δίσκος εκδόθηκε από τη MINOS το 1975 και αποτελεί την επίσημη εκδοχή του έργου στη δισκογραφία του συνθέτη. H ίδια ηχογράφηση κυκλοφόρησε επίσης από την RCA στη Γερμανία (1975, RCA/2LPs, 1991/2CDs).

Το 1980 ηχογραφείται εκ νέου το έργο ζωντανά στο Ανατολικό Βερολίνο (σε 8 μέρη) με τη Μαρία Φαραντούρη και τον Heiner Vogt. Διευθύνει ο Μίκης (1980, Hansa Musikproduktion / 1994 Barbarossa). Μέχρι το 1981 ο συνθέτης μελοποιεί 5 ακόμη μέρη (Amor America, γραμμένο ήδη από το 1972, Emiliano Zapata, A mi Partido, Sandino, Lautaro) προσθέτοντας ένα ακόμη σε ποίηση δική του αφιερωμένο στη μνήμη του ποιητή (Neruda Requiem Aeternam) δίνοντας έτσι την τελική και ολοκληρωμένη μορφή του έργου σε δεκατρία (13) μέρη, τα οποία θα ηχογραφήσει το ίδιο έτος ζωντανά στο Μόναχο (Olympia Halle) με τους Μαρία Φαραντούρη και Πέτρο Πανδή, τη Χορωδία Jakob και την Ορχήστρα της Στοκχόλμης με διεύθυνση του Μίκη (MINOS-EMI, 1981 / 3LPs)

Το 1982 έγινε μια ακόμη ηχογράφηση με επτά μέρη του έργου από το σύνολο The Athenians, ειδικευμένο σε δισκογραφίες τουριστικού προσανατολισμού (ARC, 1982 / 2002).

Το 1985 θα ηχογραφηθούν εννέα μέρη του έργου με τον Πέτρο Πανδή και την Arja Saijonmaa (Blue Angel, 1985/2LPs), ακολουθεί το 1988 μια αμερικάνικη ηχογράφηση με τον Πέτρο Πανδή και την Mary Preus (Atma Sphere, 1988), ενώ το 1989 θα γίνει μια δεύτερη ηχογράφηση της ολοκληρωμένης μορφής του έργου (13 μέρη) με συμφωνική ορχήστρα και λυρικούς ερμηνευτές στο Βερολίνο με αρχιμουσικό τον Λουκά Καρυτινό και σολίστες την Αλεξάνδρα Παπατζιάκου και τον Φραγκίσκο Βουτσίνο. Η ψηφιακή εγγραφή θα κυκλοφορήσει σε διπλό CD το 1993 (INTUITION RECORDS)
Το 2002 η ηχογράφηση της MINOS-EMI του 1981 θα επανεκδοθεί από την FM Records σε διπλό ψηφιακό δίσκο, ενώ από την ίδια εταιρία θα επανεκδοθεί το 2008.

 
Να προσθέσουμε επίσης ότι μέρη του έργου μελοποιήθηκαν και από άλλους Έλληνες συνθέτες σε ελληνική απόδοση των στίχων: Το 1971 ο Γιάννης Γλέζος ηχογράφησε το δίσκο «Εμιλιάνο Ζαπάτα» σε ελληνική απόδοση του Λευτέρη Παπαδόπουλου, όπου περιλαμβάνονται μέρη από το Canto General, ενώ το 1975 ο Χρήστος Λεοντής συμπεριέλαβε στο δίσκο «Παραστάσεις» τρία αποσπάσματα από το Canto General σε ελληνική απόδοση της Δανάης Στρατηγοπούλου («Οι νεκροί της πλατείας», «Μοραζάν» και «Οι ελευθερωτές»). Δύο συνθέσεις επίσης της ίδιας της Δανάης συμπεριλαμβάνονται στο δίσκο «Χαμένο τίποτα δεν πάει» (1974) του δίδυμου Σπύρου και Λήδας (κόρης της Δανάης).

Ο Pablo Neruda στην ελληνική δισκογραφία:
(από το προσωπικό μου αρχείο)

Danai canta Neruda (1969) Δανάης Στρατηγοπούλου • Εμιλιάνο Ζαπάτα (1971) Γιάννη Γλέζου [«Εμιλιάνο Ζαπάτα», «Ο άνεμος στο νησί», «Όταν γέρνεις στα βράδια», μφρ. Λευτ. Παπαδόπουλου] • Χαμένο τίποτα δεν πάει (1974) Σπύρου Βλασσόπουλου, Λήδας [«Ven conmigo, ven», «Balada de Matilde» σε μουσική Δανάης Στρατηγοπούλου] • Δόξα και Θάνατος (1975) Βασίλη Δημητρίου [“Lovely Boy”, “Θρήνος” σε μφρ. Μανώλη Μαυρομάτη, ελεύθ. απόδ. Λ. Παπαδόπουλου] • Canto General (1974, 1975, 1981, 1989) Μίκη Θεοδωράκη [«Algunas bestias», «Voy a vivir», «Los Libertadores», «A mi partido», «Lautaro», «Vienen Los Pajaros», «Sandino», «La United Fruit Co.», «Vegetaciones», «Amor America», «Emiliano Zapata», «America insurrecta» & «Neruda Requiem Aeternam» σε ποίηση Μ. Θεοδωράκη] • Παραστάσεις (1975) Χρήστου Λεοντή [«Οι νεκροί της πλατείας», «Μοραζάν», «Οι ελευθερωτές», μφρ. Δ. Στρατηγοπούλου] • Εικόνες (1978) Ηλία Ανδριόπουλου [«Πικρή μπαλάντα»] • Τα ερωτικά (1980) Χρήστου Γκάρτζου [«Μικρή και τριανταφυλλένια», «Ασχημούλα μου», «Πεινάω για σένα», «Το γυμνό χέρι», «Όχι εγώ δε σ’ αγαπώ», «Γυναίκα μήλο σάρκινο», «Αν μας ρωτήσουν οι ουρανοί», «Γυναίκα που αγάπησα», «Ήμουν δικός σου», Η ώρα του θανάτου», «Ένα ταξίδι μέσα στη νύχτα», μφρ. Λευτ. Παπαδόπουλου] • Amor (1996) Μιχάλη Γρηγορίου • Στης νύχτας την ανάσα (2001) δίσκος της Λίας Βίσση [«Το σπίτι» σε μουσική Σ. Σάββα, ελλ. απόδοση Τάκη Καλογερόπουλου] • Δρόμοι της θάλασσας (2007) Μίμη Πλέσσα [«Poema de amor»] • Eros y muerte (2007) Angelique Ionatos [«Sabras que note amo», «Tal vez no ser…», «Amor mio, si muero», «No te toque la noche», «No estees lejos de mi…»]

Ο Μίκης και οι ποιητές: Canto General (1975)

Όπως το "Άξιον Εστί" είναι η Βίβλος του ελληνικού λαού, έτσι το "Canto General" είναι η Βίβλος της αμερικάνικης ηπείρου. Σε αυτό το «opus magnum» των 342 ποιημάτων o Χιλιανός ποιητής Pablo Neruda (1904-1973), «ο μηχανικός της ψυχής», όπως τον χαρακτήρισε η Δανάη Στρατηγοπούλου, αναπαριστά με εντυπωσιακές εικόνες τη γένεση της ηπείρου και την ιστορία των λαών που την κατοίκησαν, που την κατοικούν ακόμη, που υποφέρουν και αγωνίζονται ενάντια στους καταπιεστές που κατέφθασαν με τη δύναμη των όπλων να απομυζήσουν τους ανθρώπους και τα πλούτη μιας οργιαστικής φύσης. Αυτό άλλωστε προσδίδει στο έργο παγκόσμιο χαρακτήρα.

Με δυνατές μεταφορές, χείμαρρους εικόνων και μελωδιών, αυτή η ποίηση μιλά για το σύμπαν, στο κέντρο του οποίου στέκει ο άνθρωπος -ο άνθρωπος ως στοιχείο της φύσης- από την οποία υποφέρει αλλά και αντλεί ταυτόχρονα τη δύναμη του. Η σχέση του ανθρώπου με τη φύση γίνεται σύμβολο και πρότυπο, μέτρο για τις ανθρώπινες οχέσεις.

Ο Pablo Neruda έγραψε το μεγαλύτερο μέρος αυτού του έπους στα τέλη της δεκαετίας του '40, ενόσω βρισκόταν, φυγάς, στην παρανομία. Ο πρόεδρος -και μετέπειτα δικτάτορας- της Χιλής, Γονζάλες Βιδέλα, τον είχε επικηρύξει, αφότου ο ποιητής εξαπέλυσε κατηγορίες εναντίον του. Κυνηγημένος, διέσχισε «κάμπους, λιμάνια, πολιτείες...». Γι' αυτό το "Canto General" έγινε η σπαρακτική κραυγή του ξεσηκωμού ενάντια σ' όλες τις δυνάμεις και τις μορφές καταπίεσης: από τον κατατρεγμο των ιθαγενών από τους κονκισταδόρ μέχρι τον τρόμο που σπέρνουν οι σύγχρονοι δικτάτορες, οι «μύγες». Γίνεται όμως και το μέγα τραγούδι της αλληλεγγύης προς τους καταπιεσμένους, τους ταπεινωμένους και τους εξανδραποδισμένους: εργάτες στα ορυχεία χαλκού και νιτρικού άλατος, ινδιάνους, πιονέρους, ξυλοκόπους, μια έκφραση αγάπης προς τους απλούς ανθρώπους, για τον άνδρα και τη γυναίκα που αγαπιούνται και πασχίζουν για ένα καλύτερο αύριο: «Γράφω για το λαό κι ας μη μπορεί να διαβάσει την ποίηση μου με τα απλοϊκά του μάτια». Ποτέ άλλοτε δεν δημιουργήθηκε τόσο δυνατή σχέοη ανάμεσα σ' ένα ποιητικό έργο και οε μια ολόκληρη ήπειρο....Όταν ο Neruda πήρε το βραβείο Νόμπελ το 1971, το "Canto General" θεωρήθηκε το «αμερικάνικο ποίημα που δίνει ζωή στο πεπρωμένο και τα όνειρα μιας ηπείρου, ποίημα μέσω του οποίου μια ήπειρος συνειδητοποιεί την αξία της». 

Δεν μας παραξενεύει λοιπόν που αυτό το ιδιαίτερο, το μοναδικό στη σύγχρονη λογοτεχνία, έργο εντυπωσίασε τον Μίκη Θεοδωράκη. Πάντοτε τον ενέπνεαν ιδανικά ανάλογα με αυτά του Neruda, ιδανικά για το οποία και οι δύο καλλιτέχνες φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και εξορίστηκαν. 

Για πρώτη φορά ο συνθέτης δεν χρησιμοποιεί ένα ελληνικό κείμενο ή ελληνική μετάφραση κάποιου ξένου κειμένου - όπως έκανε στην περίπτωση των Μπίαν και Λόρκα - αλλά το ισπανικό πρωτότυπο. O καινούριος ήχος των λέξεων μετατρέπεται σε καινούρια μουσική ηχητική. Σολίστες, χορωδίες και ορχήστρα -με ένα γιγαντιαίο σύνολο κρουστών μοναδικής ποικιλίας- εκτινάσσονται στη σφαίρα της υμνωδίας (...)

(Απόσπασμα από το βιβλίο του Guy Wagner «Μίκης Θεοδωράκης-Μια ζωή για την Ελλάδα», εκδόσεις τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδανός, 2002)

Ο Μίκης Θεοδωράκης καταπιάστηκε με το έργο για πρώτη φορά στη Γαλλία το 1972 μελοποιώντας αρχικά 4 μέρη, τα οποία ηχογραφήθηκαν στο Παρίσι το 1974. Τα μέρη ήταν: Los Libertadores, America insurecta, Vegetaciones και Vienen los Pajaros. Τα ερμήνευσαν η Μαρία Φαραντούρη και ο Πέτρος Πανδής. Ο δίσκος κυκλοφόρησε το 1975 πρώτα στη Γαλλία κι αμέσως μετά στην Ελλάδα από την ΕΜΙ.

Ταυτόχρονα ο συνθέτης μελοποιεί ακόμη 3 μέρη (Voy a Vivir, La United Fruit Co., Algunas Bestias) και ηχογραφεί ζωντανά τα 7 μελοποιημένα κομμάτια στην Αθήνα (Στάδιο Καραϊσκάκη και γήπεδο Παναθηναϊκού) στις 13 & 16 Αυγούστου 1975. Τραγουδούν: Μαρία Φαραντούρη και Πέτρος Πανδής, ενώ προλογίζει ο Μάνος Κατράκης. Στην εκτέλεση αυτή συμμετέχει η Εθνική Χορωδία της Γαλλίας υπό τη διεύθυνση του Jacques Gribert, τα Κρουστά του Στρασβούργου και λαϊκή ορχήστρα υπό τη διεύθυνση του Γιάννη Διδίλη. Τη γενική διεύθυνση έχει ο ίδιος ο Μίκης Θεοδωράκης. Ο δίσκος εκδόθηκε από τη MINOS το 1975 και αποτελεί την επίσημη εκδοχή του έργου στη δισκογραφία του συνθέτη. H ίδια ηχογράφηση κυκλοφόρησε επίσης από την RCA στη Γερμανία (1975, RCA/2LPs, 1991/2CDs).

Pablo Neruda: Μελοποιημένα ποιήματα (1971-2016)

Σήμερα είναι η επέτειος της γέννησης μιας κορυφαίας πνευματικής μορφής του 20ου αιώνα, του εμβληματικού Χιλιανού ποιητή Pablo Neruda (1904-1973), ο οποίος γεννήθηκε πριν από 120 ακριβώς χρόνια, ενώ δύο χρόνια πριν από το θάνατό του, το 1971, τη χρονιά που πέθανε και ο Γιώργος Σεφέρης, βραβεύτηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. 

Είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτο το γεγονός ότι ο Νερούδα από τη χρονιά της βράβευσής του και μέχρι σήμερα έχει γίνει ένας από τους πλέον αγαπημένους ξένους ποιητές στο ελληνικό κοινό, αλλά και στους Έλληνες συνθέτες που καταπιάστηκαν με το έργο του και μας έδωσαν κατά καιρούς πολύ ενδιαφέρουσες έως εξαιρετικές δουλειές. Ήδη από το 1969 η μεγάλη Ελληνίδα τραγουδίστρια Δανάη (Στρατηγοπούλου) ζώντας χρόνια στη Χιλή κι έχοντας γνωρίσει από κοντά τον ποιητή ηχογράφησε ένα άλμπουμ βασισμένο στην ποίησή του με τίτλο "Danai canta a Neruda" (εκδόθηκε το 1972). Στα χρόνια της χούντας ο Γιάννης Γλέζος μελοποίησε έναν ολόκληρο κύκλο ποιημάτων του Νερούδα με τίτλο "Emiliano Zapata" (1971) βασισμένο σε ελληνική απόδοση του Λευτέρη Παπαδόπουλου με ερμηνευτή τον Γιάννη Πουλόπουλο και ενορχηστρωτή τον Νίκο Μαμαγκάκη, ένα έργο που ακούστηκε πολύ εκείνα τα δύσκολα χρόνια.

Βεβαίως δεσπόζει η επική και μεγαλόπνοη σύνθεση του Μίκη Θεοδωράκη "Canto General" (1975) και μάλιστα στη γλώσσα του πρωτότυπου με τις φωνές της Μαρίας Φαραντούρη και του Πέτρου Πανδή, την οποία ξεκίνησε ο συνθέτης ζώντος ακόμη του ποιητή που μάλιστα πρόλαβε ν' ακούσει κάποια μέρη του έργου και εξέφρασε τον ενθουσιασμό του. Το έργο του Μίκη γνώρισε πάμπολλες μεταγενέστερες εκτελέσεις, από τις οποίες ξεχωρίζει αυτή του 1993 για λογαριασμό της γερμανικής εταιρείας Intuition σε συμφωνική γραφή με αρχιμουσικό τον Λουκά Καρυτινό. 

Μέσα στο 1975 έχουμε επίσης άλλες δυο δισκογραφικές καταγραφές με ποίηση του Νερούδα: Το άλμπουμ "Παραστάσεις" του Χρήστου Λεοντή με αποσπάσματα από το Canto General σε μετάφραση της Δανάης, καθώς και το δίσκο του Βασίλη Δημητρίου "Δόξα και θάνατος" βασισμένο στο ομώνυμο θεατρικό του ποιητή με ελληνικούς στίχους του Λευτέρη Παπαδόπουλου. Λίγο αργότερα ο Χρήστος Γκάρτζος μελοποίησε ερωτικά ποιήματα του Νερούδα στο δίσκο "Τα ερωτικά" (1980) με τον Δημήτρη Ψαριανό, πάλι σε ελληνική απόδοση του Λευτέρη Παπαδόπουλου. 

Ακολούθησαν αρκετές ακόμη μελοποιήσεις, όπως του Μιχάλη Γρηγορίου ("Amor", 1996, ανέκδοτο), του Σάββα Σάββα ("Στης νύχτας την ανάσα", 2001) με τη Λία Βίσση, του Μίμη Πλέσσα ("LaMar", 2007) με την Klaudia Delmer, της αγαπημένης Angelique Ionatos ("Eros y muerte", 2007) και πιο πρόσφατα των Μιχάλη και Παντελή Καλογεράκη ("Προσωπικό", 2016). 

Ο σκηνικός Θεοδωράκης: État de Siège (1973)

Η δεύτερη και - κατά τη γνώμη μου - σημαντικότερη συνεργασία του Μίκη Θεοδωράκη με τον σκηνοθέτη Κώστα Γαβρά ήρθε τρία χρόνια μετά το πολύ πετυχημένο "Ζ" με την ταινία «État de Siège», στα ελληνικά "Κατάσταση πολιορκίας", που ασφαλώς δεν πρέπει να συγχέεται με τον ομότιτλο κύκλο πολιτικών τραγουδιών που είχε γραφτεί λίγο νωρίτερα (1969). 

Πρόκειται για το τρίτο κατά σειρά πολιτικό θρίλερ του Κώστα Γαβρά με σταθερό πρωταγωνιστή τον Υβ Μοντάν μετά το "Ζ" (1969) και την "Ομολογία" (1970). Το σενάριο βασίστηκε στο πραγματικό γεγονός της απαγωγής και εκτέλεσης του αμερικανού πράκτορα της CIA Νταν Μιτριόνε το 1970 από τους ακροαριστερούς αντάρτες Τουπαμάρος της Ουρουγουάης. 

Ο Μίκης Θεοδωράκης την ίδια εποχή συνέθετε και την επική μουσική του για το Canto General σε ποίηση του μεγάλου χιλιανού ποιητή Pablo Neruda κι έτσι δε δυσκολεύτηκε να μπει στο κλίμα της ταινίας του Γαβρά που γυρίστηκε το 1972 στη Χιλή του Αλιέντε και αναδεικνύει τη σκληρή εικόνα της ιμπεριαλιστικής επιβολής των Αμερικανών στις χώρες της Λατινικής Αμερικής. Έγραψε λοιπόν ένα γοητευτικό soundtrack πλημμυρισμένο από ρυθμούς και μελωδίες με ηχοχρώματα των Άνδεων που αναδεικνύονται ιδανικά από το υπέροχο χιλιανό συγκρότημα Los Calchakis με τις συναρπαστικές κιθάρες, τα φλάουτα, τις άρπες και μαρίμπες που ταίριαξαν ιδανικά με τις εμπνευσμένες συνθέσεις του Μίκη. Κάποια μέρη μάλιστα του soundtrack ο συνθέτης τα ενσωμάτωσε και στο Canto General. Θέματα, όπως τα "Tupamaros", "Pueblo en lucha", "America insurrecta", "Lebertadores" (το 2ο είναι συγκλονιστικό) και η θεσπέσια τρυφερή μελωδία του "Paola 11099", αποδεικνύουν τη γενναιόδωρη συνεισφορά του μεγάλου συνθέτη σ' αυτή την ταινία, έστω κι αν για λόγους αισθητικής επιλογής του σκηνοθέτη, τα περισσότερα δεν ακούγονται στην τελική εκδοχή που βγήκε στις κινηματογραφικές αίθουσες.

Η Δανάη τραγουδά Pablo Neruda (1969/1972)

Η μεγάλη Ελληνίδα ερμηνεύτρια του ελαφρού τραγουδιού Δανάη Στρατηγοπούλου (1913-2009), η μούσα του Αττίκ, του Χαιρόπουλου και των άλλων σπουδαίων τραγουδοποιών του Μεσοπολέμου, υπήρξε ένα πνεύμα ανήσυχο και πολυσύνθετο. Στα μέσα της δεκαετίας του '60 βρέθηκε στη Χιλή, όπου ήταν εγκατεστημένη η αδελφή της, κι εκεί γνώρισε τον μεγάλο Χιλιανό ποιητή Pablo Neruda (1904-1973), με τον οποίο ανέπτυξε αμέσως στενή σχέση κι άρχισε να μεταφράζει το έργο του και ιδιαίτερα την επική σύνθεση "Canto General". Αργότερα ακολούθησε και ακαδημαϊκή δραστηριότητα στο πανεπιστήμιο του Σαντιάγο διδάσκοντας ελληνική λαογραφία και παράδοση μέχρι το 1973, όταν ανατράπηκε βίαια το καθεστώς του Αλλιέντε και πέθανε ο Νερούδα.

Εκείνη λοιπόν την εποχή η Δανάη μελοποίησε μια σειρά ποιημάτων του Νερούδα, πράγμα που είχε ενθουσιάσει τον ποιητή. Η μελοποίηση αυτή μάλιστα προηγήθηκε της σύνθεσης του Canto General από τον Μίκη Θεοδωράκη και χρονικά είναι η πρώτη μουσική προσέγγιση στο έργο του ποιητή από Έλληνα δημιουργό, λίγο πριν ο Γιάννης Γλέζος παρουσιάσει το Εμιλιάνο Ζαπάτα (1971). 

Συνολικά πρόκειται για οκτώ λυρικά ποιήματα που ηχογραφήθηκαν το 1969 στη Χιλή και κυκλοφόρησαν στη συνέχεια σε δίσκο με τίτλο Danai canta a Neruda με την προσθήκη τεσσάρων ελληνικών τραγουδιών της Δανάης. Οι μελωδίες των τραγουδιών είναι έντονα λυρικές με λιτότατη ενορχήστρωση, όπου τον πρωταγωνιστικό ρόλο κατέχει η κιθάρα, ενώ διακριτικά περνούν και κάποια φευγαλέα ηχοχρώματα από τον χαρακτηριστικό ήχο των Άνδεων. Η ερμηνεία της Δανάης, στην πρωτότυπη γλώσσα, αλλά και στα ελληνικά, είναι αφοπλιστικά πειστική επιβεβαιώνοντας την έτσι κι αλλιώς σημαντική θέση που καταλαμβάνει στην ιστορία του τραγουδιού μας. Ο δίσκος μάλιστα έχει στην εισαγωγή του ένα σπάνιο ντοκουμέντο με τη φωνή του ίδιου του Νερούδα.

Ο δίσκος βέβαια δεν κυκλοφόρησε στην Ελλάδα λόγω του χουντικού καθεστώτος και για χρόνια πολλά ήταν περιζήτητος και δυσεύρετος για τους μουσικόφιλους. Μόνο δύο τραγούδια ("Ven conmigo, ven", "Balada de Matilde") είχαν ακουστεί σε δεύτερη εκτέλεση από τη Λήδα, την κόρη της Δανάης, στο δίσκο της "Χαμένο τίποτα δεν πάει" (1974). Η Λήδα μάλιστα είναι αυτή που το 2010, με αφορμή τον εορτασμό των 200 χρόνων από την απελευθέρωση της Χιλής, σε συνεργασία με την εδώ χιλιανή πρεσβεία, φρόντισε την ψηφιακή επανέκδοση αυτού του ακριβού υλικού, ώστε να γίνει προσιτό για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό. 

Μίκης Θεοδωράκης, Pablo Neruda: Canto General (Λουκάς Καρυτινός)

Ο Μίκης Θεοδωράκης συνέθεσε το ορατόριο Canto General σε ποίηση του νομπελίστα Χιλιανού ποιητή Pablo Neruda (1904-1973) στην πρωτότυπη γλώσσα (ισπανικά) το 1972 στο Παρίσι, αλλά η πρώτη του εκτέλεση παρουσιάστηκε στις 28 Αυγούστου της ίδιας χρονιάς στο Μπουένος Άιρες, ενώ στη συνέχεια, γνωρίζοντας διαδοχικά στάδια γραφής με προσθήκες νέου υλικού (1973-1980), πέρασε στη δισκογραφία, αρχικά το 1975 σε ημιτελή ακόμη μορφή και στη συνέχεια σε πάμπολλες ηχογραφήσεις εντός κι εκτός Ελλάδας, πάντα σε μορφή λαϊκού ορατορίου, δηλαδή με ερμηνευτές λαϊκούς τραγουδιστές (Μαρία Φαραντούρη, Πέτρος Πανδής, Arja Sajonmaa και άλλοι).

Τον Ιανουάριο του 1989 το έργο παρουσιάστηκε στο Βερολίνο για πρώτη φορά σε γραφή για συμφωνική ορχήστρα με λυρικούς ερμηνευτές σε μια μνημειώδη εκτέλεση, η οποία αποτελεί και την οριστική μορφή του έργου εναρμονισμένου πλέον στους νέους κώδικες της συμφωνικής αντίληψης που είχε διαμορφώσει ο συνθέτης, ανασύροντας μάλιστα στο προσκήνιο και αναμορφώνοντας ουκ ολίγα έργα της πρώτης του συνθετικής περιόδου. Το έργο παρουσιάστηκε στην πλήρη του μορφή που περιλαμβάνει δώδεκα μελοποιημένα μέρη της επικής σύνθεσης του Neruda, στα οποία είχε ήδη προστεθεί και το μέρος "Neruda Requiem Aeternam" σε κείμενο του συνθέτη ως τιμητική αναφορά στο θάνατο του ποιητή (1973). Η ψηφιακή αυτή εγγραφή (DDD) εκδόθηκε το 1993 σε διπλό ψηφιακό δίσκο από τη Γερμανική εταιρεία Intuition Recods σε μια ιδιαίτερα επιμελημένη και καλαίσθητη έκδοση.

Στη συγκεκριμένη εκτέλεση έλαβε μέρος το συμφωνικό σύνολο Berliner Instrumentalisten υπό τη διεύθυνση του σημαντικού Έλληνα αρχιμουσικού Λουκά Καρυτινού, ενώ συμμετείχε και το φωνητικό σύνολο Rundfunkchor Berlin με διευθυντή τον Sigurd Brauns. Τα σόλο μέρη του έργου ερμήνευσαν οι Έλληνες λυρικοί τραγουδιστές Αλεξάνδρα Παπατζιάκου (μεσόφωνος) και Φραγκίσκος Βουτσίνος (βαρύτονος).

Ο ΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ - Παιδική Χορωδία Δ. Τυπάλδου: Olympia (2002)

Η Παιδική Χορωδία Δημήτρη Τυπάλδου είναι ένα εξαιρετικό πολυμελές χορωδιακό σχήμα με παιδιά που λειτουργεί ακατάπαυστα από τα μέσα της δεκαετίας του '80 έχοντας έντονη παρουσία στα μουσικά μας πράγματα και ήδη αρκετά μεγάλη δισκογραφική δραστηριότητα συνεργαζόμενη με σημαντικούς δημιουργούς, όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Νότης Μαυρουδής, ο Παναγιώτης Μάργαρης, ο Θανάσης Πολυκανδριώτης, αλλά και η Αλίκη Βουγιουκλάκη και ο Γιώργος Νταλάρας, μαζί με αρκετές ηχογραφήσεις γιορτινού περιεχομένου (κυρίως χριστουγεννιάτικα τραγούδια). 

Η πρώτη εμφάνιση της χορωδίας στο χώρο της δισκογραφίας έγινε με συνθέσεις κυρίως του Μίκη Θεοδωράκη (μαζί με επιλογές από το διεθνές και κλασικό ρεπερτόριο), όταν το 1991 από τη Motivo κυκλοφόρησε ο δίσκος βινυλίου "Άνθη της πέτρας". Η πρώτη αυτή γνωριμία με τον μεγάλο συνθέτη είχε και συνέχεια τα επόμενα χρόνια κι έτσι το 2002 προέκυψε η πολύ ενδιαφέρουσα έκδοση του ψηφιακού δίσκου "Olympia" που εκδόθηκε από την FM Records και περιλαμβάνει επιλεγμένες συνθέσεις του Μίκη από το ανεξάντλητο ρεπερτόριό του. 

Ο τίτλος της έκδοσης προήλθε από το λόγιο έργο Canto Olympico που είχε γράψει ο συνθέτης το 1991 πάνω σε ποίηση της Δήμητρας Μαντά μετά από παραγγελία της διεθνούς ολυμπιακής επιτροπής προκειμένου να παιχτεί στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Βαρκελώνης το 1992. Από το έργο λοιπόν αυτό σταχυολογήθηκαν τρεις Ωδές (Ωδή στον Δία, στον Απόλλωνα και στον Πρώτο Ολυμπιονίκη) σε κατάλληλη προσαρμογή για παιδική χορωδία.

Ο δίσκος συμπληρώνεται με επιλογές από τα τρία κλασικά έργα του συνθέτη βασισμένα σε ποίηση τριών μεγάλων ποιητών που τιμήθηκαν με βραβείο Νόμπελ λογοτεχνίας, δηλαδή τα "Επιφάνια" (1961) του Γιώργου Σεφέρη, το "Άξιον Εστί" (1964) του Οδυσσέα Ελύτη και το Canto General (1972) του Pablo Neruda, ενώ για επίλογος επιλέχθηκε η τρυφερή μελωδία "Μαργαρίτα μαγιοπούλα" σε στίχους του Ιάκωβου Καμπανέλλη από την παράσταση "Μαγική πόλις" (1963).

Μαρία Φαραντούρη: 17 Τραγούδια (1990)

Μετά τα τραγούδια του Λιβανελί που μας παρουσίασε η Μαρία Φαραντούρη το 1982, ακολούθησε μια πιο χαλαρή δισκογραφική περίοδος χωρίς πολλές νέες ηχογραφήσεις. Ουσιαστικά τη βρίσκουμε κυρίως σε κάποιες ζωντανές της εμφανίσεις στο Olympia του Παρισιού (1985, 1987) και σε δυο συνεργασίες της με τον Μάνο Χατζιδάκι μέσα στο 1986 ("Σκοτεινή μητέρα", "Ρωμαϊκή αγορά"). Κι έτσι η επόμενη σημαντική προσωπική της δουλειά ήρθε λίγο αργά, μπαίνοντας πια στη δεκαετία του '90.

Ο δίσκος "17 Τραγούδια" κυκλοφόρησε από τη Minos το 1990 και χωρίς αμφιβολία αποτελεί ένα χαρακτηριστικό και απόλυτα πειστικό δείγμα των απεριόριστων φωνητικών και ερμηνευτικών δυνατοτήτων της Μαρίας Φαραντούρη. Είναι ένας δίσκος με πολύ ετερόκλητο υλικό, τραγούδια ελληνικά και ξένα, πρωτότυπα ή επανεκτελεσμένα, διαφορετικών χωρών και εποχών, από τη Λατινική Αμερική, τη Γερμανία, την Ιταλία, την Ισπανία και φυσικά την Ελλάδα.

Στο ξεκίνημα ακούμε την εξαιρετική σύνθεση του Lucio Dalla "Caruso" και η έκπληξη εδώ είναι η συμμετοχή του Διονύση Σαββόπουλου. Βεβαίως η ερμηνεία που λάμπρυνε αυτό το κομμάτι από τον Luciano Pavarotti παραμένει απλησίαστη, αλλά κι αυτή εδώ είναι ενδιαφέρουσα. Πρωτότυπα είναι τα τρία τραγούδια του Βαγγέλη Παπαθανασίου που ακούγονται στο δίσκο με στίχους του Μιχάλη Μπουρμπούλη. Ξεχωρίζει το "Τώρα ξέρω", όπου η Φαραντούρη μας δίνει μια συγκλονιστική ερμηνεία.

Επίσης περιλαμβάνονται και δύο κλασικά τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι, "Οι κύκνοι" από τους "Όρνιθες" και το "Νανούρισμα" από τον "Ματωμένο Γάμο" σε ποίηση Λόρκα (μετάφραση Νίκου Γκάτσου), που αποδίδει στα ελληνικά η μεγάλη αργεντινή ερμηνεύτρια Mercedes Sosa (1935-2009), η οποία επίσης συνοδεύει τη Φαραντούρη στο "Sol Negro" του Βραζιλιάνου συνθέτη Gaetano Veloso.
Ο δίσκος συμπληρώνεται με μερικά ακόμη μεγάλα τραγούδια του διεθνούς ρεπερτορίου που υπογράφονται από τους Kurt Weill, Michel Legrand, Nicola Piovani, Leon Gieco, Milton Naschimento και Hollaender, καθώς και παραδοσιακές μελωδίες από την Ισπανία και την Καλαβρία.

Η ενορχήστρωση του δίσκου ανήκει στον διάσημο Κουβανό κιθαριστή και συνθέτη Leo Brouwer, που ενοποιεί θαυμάσια το ύφος του ετερόκλητου αυτού υλικού.

Η Φλέρυ Νταντωνάκη τραγουδά τον Επιτάφιο (1970)

Παγκόσμια ημέρα ποίησης η σημερινή και μια καλή ευκαιρία να ξαναμιλήσουμε γι' αυτή την ευλογημένη συνάντηση της μεγάλης αυτής τέχνης με την άλλη τέχνη, την τέχνη των Μουσών! Ποίηση και μουσική λοιπόν συμπορεύονται ανά τους αιώνες σε μια αρμονική συζυγία που μοιάζει αδιάσπαστη κι απόλυτα φυσιολογική. Από τα χρόνια των ομηρικών ραψωδών, μέχρι τους σπουδαίους λυρικούς ποιητές της αρχαϊκής εποχής, μέχρι τους δραματουργούς του 5ου αιώνα στην κλασική Αθήνα κι από κει μέχρι τους τροβαδούρους του Μεσαίωνα και τους πρώτους επώνυμους δημιουργούς της Αναγέννησης και του Μπαρόκ ίσαμε τα πλέον πρωτοποριακά ρεύματα του 20ου αιώνα, η μουσική συμπορεύονταν πάντα με την ποίηση, είτε τη λόγια είτε τη λαϊκή και ανώνυμη του δημοτικού τραγουδιού.

Στον τόπο μας εκεί στα τέλη της δεκαετίας του '50 συντελέστηκε μια μικρή επανάσταση που άλλαξε ριζικά το μουσικό τοπίο, όταν ο Μίκης Θεοδωράκης αποφάσισε να ντύσει με λαϊκά χρώματα τον "Επιτάφιο" του Γιάννη Ρίτσου καταφέρνοντας έτσι να περάσει στο ευρύ κοινό την υψηλή ποίηση και να την κάνει λαϊκό έργο που μπορούσε να ψιθυρίζεται και να σιγοτραγουδιέται ακόμη κι απ τον πιο απλό κι αγράμματο ανθρωπάκο σε κάθε γωνιά του τόπου μας. 

Ήταν κάτι μοναδικό αυτό που ακολούθησε. Ένα παλιρροϊκό κύμα κάλυψε μεμιάς το ελληνικό τραγούδι που βρισκόταν σε μια φάση παρακμής μετά την εποχή της κυριαρχίας του ρεμπέτικου και του ορθόδοξου λαϊκού, αλλά και του μάλλον απαξιωμένου ελαφρού τραγουδιού των προηγούμενων δεκαετιών. Mια μεγάλη γενιά μουσικών με υψηλή μουσική κατάρτιση (Γιάννης Μαρκόπουλος, Σταύρος Ξαρχάκος, Νίκος Μαμαγκάκης, Γιάννης Σπανός, Δήμος Μούτσης, Χρήστος Λεοντής, Μάνος Λοΐζος, ο Θάνος Μικρούτσικος και πολλοί άλλοι) πήρε το μήνυμα του "Επιτάφιου" και χάρισε στο ελληνικό τραγούδι μερικούς μνημειώδεις κύκλους τραγουδιών βασισμένων σε κείμενα ενός Σολωμού, ενός Κάλβου, ενός Παλαμά, ενός Καβάφη, ενός Βάρναλη, ενός Σικελιανού, ενός Σεφέρη, ενός Ρίτσου, ενός Ελύτη, ενός Αναγνωστάκη, αλλά και ξένων ποιητών, όπως ο Λόρκα, ο Μπρεχτ, ο Χικμέτ, ο Νερούδα, ο Μαγιακόφσκι και τόσοι άλλοι. 

Στη λαμπρή αυτή διαδρομή καταγράφονται μεγαλειώδεις στιγμές που αποτελούν πλέον σημεία διαχρονικής αναφοράς, όπως τα "Επιφάνια" (1961), το "Άξιον Εστί" (1964), οι "Μικρές Κυκλάδες" (1964), το "Ένας όμηρος" (1964), ο "Ερωτόκριτος" (1964), ο "Ματωμένος Γάμος" (1965), η "Ρωμιοσύνη" (1966), ο "Καπετάν Μιχάλης" (1966), το "Romancero gitano" (1967), οι δύο πρώτες "Ανθολογίες" (1967/68), το "Μυθιστόρημα / Επιφάνια Αβέρωφ" (1968), ο "Μπολιβάρ" (1968), το "Άσμα ηρωικό και πένθιμο..." (1968), το "Πνευματικό Εμβατήριο" (1969), η "Αρκαδία 4 & 8" (1969), ο "Ήλιος ο πρώτος" (1969), ο "Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσιεθ Μεχίας" (1969), τα "12 Τραγούδια του Λόρκα" (1969), η "Συλλογή 1" (1970), το "Εμιλιάνο Ζαπάτα" (1971), τα "Πρελούδια" (1971), τα "Τραγούδια του νέου πατέρα" (1972), τα "11 λαϊκά τραγούδια του Γιάννη Ρίτσου" (1972), το "Η Άννα Συνοδινού διαβάζει Φεραίο, Κάλβο, Σολωμό, Μακρυγιάννη" (1972), το "Θαλασσινό τριφύλλι" (1972), τα "18 Λιανοτράγουδα" (1973), ο "Στράτης Θαλασσινός" (1973), το "Ηλιοσκόπιο" (1973), οι "Σκλάβοι πολιορκημένοι" (1974), το "Αχ, έρωτα" (1974), το "Αντόνιο Τόρρες Χερέδια" (1974), το "Ποίησις και μελωδία" (1974), οι "Μπαλάντες" (1975), το "Canto general" (1975), η "Τετραλογία" (1975), η "Τρίτη Ανθολογία" (1975), το "Καπνισμένο τσουκάλι" (1975), τα "Πολιτικά Τραγούδια" (1975), η "Κυρά των αμπελιών" (1975), το "Οροπέδιο" (1976), το "Της πικρής αγάπης τα τραγούδια" (1976), ο "Κύκλος Σεφέρη" (1976), η "Καντάτα για τη Μακρόνησο / Σπουδή σε ποιήματα του Μαγιακόφσκι" (1976), ο "Ύμνος και θρήνος για την Κύπρο" (1976), η "Κραυγή στα πέρατα" (1976), οι "Γειτονιές του κόσμου" (1977), οι "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι" (1977), το "Μαρίζα Κωχ" (1977), ο "Κύκλος με την κιμωλία" (1977), τα "Ανεπίδοτα γράμματα" (1977), το "Κάψαμε τα καράβια μας" (1977), η "Λαϊκή ανθολογία Βάρναλη" (1977), η "Πορεία (μες) στη νύχτα" (1977), τα "Λυρικά" (1978), η "Μουσική πράξη στον Μπρεχτ" (1978), το "Σάλπισμα" (1978), η "Ποδηλάτισσα" (1979), το "Περιμένοντας τους βαρβάρους" (1979), ο "Σταυρός του Νότου" (1979) και πάμπολλα άλλα σπουδαία έργα στη συνέχεια. Η κορύφωση όμως όλων αυτών των στιγμών φέρει την υπογραφή του Μάνου Χατζιδάκι με τον μοναδικό, αλλά αξεπέραστο κύκλο μελοποιημένης ποίησης που μας έδωσε το 1972, τον εμβληματικό "Μεγάλο Ερωτικό" του.

Ο "Επιτάφιος" όμως του Μίκη Θεοδωράκη και του Γιάννη Ρίτσου στάθηκε μόνιμα το σημείο αναφοράς όλων αυτών των μελοποιητικών σταθμών στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού. Το έργο ηχογραφήθηκε σε διπλή εκτέλεση αρχικά τον Αύγουστο του 1960 με τις φωνές της Νάνας Μούσχουρη (με λυρική ενορχήστρωση του Μάνου Χατζιδάκι) και του Γρηγόρη Μπιθικώτση (με καθαρόαιμη λαϊκή ενορχήστρωση του Μίκη), αλλά και της Μαίρης Λίντα λίγο αργότερα, όπως και της Χορωδίας Τρικάλων στα μέσα της δεκαετίας του '60. 

Υπάρχουν όμως και αρκετές νεότερες εκτελέσεις του έργου! Ανάμεσα σ' αυτές και μια ανέκδοτη που έχει πολύ ξεχωριστή αξία. Γιατί σ' αυτήν ξανασυναντιούνται οι δυο Διόσκουροι της μουσικής μας, ο Μίκης και ο Μάνος, όπως είχε γίνει εκείνον τον αλησμόνητο Αύγουστο του 1960. Τούτη τη φορά η άτυπη συνάντηση έγινε στη Νέα Υόρκη το 1970, την εποχή που ο Μάνος Χατζιδάκις ήταν εγκατεστημένος στην Αμερική. Ήταν η εποχή που ανακάλυψε μια άγνωστη φωνή, η οποία έμελλε να γίνει η μούσα του τα επόμενα χρόνια. Η φωνή αυτή δεν ήταν άλλη από την υπέροχη Φλέρυ Νταντωνάκη. Μαζί της ο συνθέτης θα ηχογραφήσει με πρόχειρα μέσα στο σπίτι του διάφορους κύκλους ελληνικής μουσικής, όπως τα μνημειώδη "Λειτουργικά". 

Τότε λοιπόν ηχογράφησε μαζί της και τον "Επιτάφιο" του Μίκη. Η Φλέρυ τραγουδά κι ο Μάνος τη συνοδεύει στο πιάνο. Δυστυχώς, ενώ τα "Λειτουργικά" κάμποσα χρόνια αργότερα βρήκαν το δρόμο της δισκογραφίας, ο "Επιτάφιος" ξεχάστηκε κι έμεινε για πάντα στα αρχεία του συνθέτη. Πολύ κρίμα! Γιατί πρόκειται για μια σπαραχτική ερμηνεία που δίνει μια καινούργια διάσταση στο αριστουργηματικό αυτό έργο. 

Ελένη Καραΐνδρου, Μαρία Φαραντούρη: Η μεγάλη αγρυπνία (1975)

Ανοίγουμε σήμερα ένα νέο θεματικό κύκλο αφιερωμένο στη μετά Θεοδωράκη προσωπική δισκογραφία της μεγάλης ελληνίδας ερμηνεύτριας Μαρίας Φαραντούρη. Είναι γνωστό βέβαια ότι η πρώτη δεκαετία της μουσικής της πορείας ήταν απόλυτα ταυτισμένη με τον Μίκη Θεοδωράκη και επισφραγίστηκε με μνημειώδεις ηχογραφήσεις ("Η μπαλάντα του Μαουτχάουζεν", "Ένας όμηρος", "Romancero gitano", "Αρκαδία 6 & 8", "Canto general"), χωρίς ποτέ να διακόψει τη συμπόρευσή της μαζί του και τις κατοπινές δεκαετίες. Από τα μέσα της δεκαετίας του '70 ωστόσο άρχισε τα ανοίγματά της και σε άλλους συνθέτες ξεκινώντας το 1975 με τα "Νέγρικα" του Μάνου Λοΐζου και τη "Μεγάλη αγρυπνία" της Ελένης Καραΐνδρου, για να ακολουθήσει μια πολύ σημαντική προσωπική δισκογραφία με πολυσυλλεκτικό υλικό ("Τραγούδια διαμαρτυρίας", "Η Φαραντούρη τραγουδά Μπρεχτ", "Η Φαραντούρη τραγουδά Λιβανελλί", "17 τραγούδια"), αλλά και η συνεργασία της με τον Μάνο Χατζιδάκι ("Τα παράλογα", "Η εποχή της Μελισσάνθης", "Σκοτεινή μητέρα") και πιο πρόσφατα με τη Λένα Πλάτωνος ("Η τρίτη πόρτα"), ενώ συχνά ηχογραφούσε και πολλές από τι; ζωντανές της εμφανίσεις.

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν με οριακή δισκογραφική στιγμή της Μαρίας Φαραντούρη, την πρώτη της συνάντηση με την εκλεκτή συνθέτρια Ελένη Καραΐνδρου, της οποίας εδώ και χρόνια η φήμη έχει υπερβεί τα στενά όρια της ελληνικής επικράτειας. Και λέω "πρώτη" συνάντηση, γιατί αργότερα ξαναβρέθηκαν σε νέες ηχογραφήσεις ("Ωδείον Ηρώδου του Αττικού", "Elegy of the Uprooting").

Η Ελένη Καραΐνδρου πρωτοεμφανίστηκε στα χρόνια της δικτατορίας ευρισκόμενη ακόμη στη Γαλλία για μουσικές σπουδές. Το 1969 ηχογράφησε τα δύο πρώτα της τραγούδια με ερμηνεύτρια τη Δήμητρα Γαλάνη ("Μια νύχτα σ' έχασα", "Ποια πόρτα να χτυπήσω") γραμμένα σε λαϊκό ύφος, με το οποίο μάλιστα συνέχισε την επόμενη χρονιά ηχογραφώντας άλλα τέσσερα τραγούδια με τον Μανώλη Μητσιά ("Δεν είναι αυλή να δροσιστείς", "Έλα αύριο βράδυ στις εννιά", "Απόψε τα μεσάνυχτα", "Μαζί σου να την πάρεις δεν μπορείς"). Παράλληλα είχε και μια μικρή συνεργασία με τη Νάνα Μούσχουρη, ενώ άρχισε να συνθέτει τα τραγούδια του πρώτου της προσωπικού δίσκου. Με την πτώση της δικατορίας επιστρέφει οριστικά στην Ελλάδα κι αρχίζει η λαμπρή της μουσική διαδρομή στο χώρο του θεάτρου και του κινηματογράφου.

Πριν όμως αρχίσει να δισκογραφεί τις υπέροχες κινηματογραφικές της μουσικές, παρουσίασε τον μοναδικό της κύκλο τραγουδιών εν έτει 1975 με τίτλο "Η μεγάλη αγρυπνία". Πρόκειται για δέκα τραγούδια σε ύφος έντεχνο συνδυασμένο με παραδοσιακά στοιχεία και με δωρικές μελωδίες που συνταιριάζουν αρμονικά με την απογυμνωμένη από κάθε περιττό στολίδι, αλλά με στέρεες βάσεις πάνω στη δημοτική παράδοση ποίηση του Κ.Χ. Μύρη, ο οποίος είχε ήδη στο ενεργητικό του μια πολύ γόνιμη συνεργασία του με τον Γιάννη Μαρκόπουλο ("Χρονικό", "Ιθαγένεια"). 

Τα τραγούδια αυτά γράφτηκαν το 1972, στα δύσκολα χρόνια της δικτατορίας, και αντικατοπτρίζουν άμεσα το σκληρό κλίμα της εποχής με τον εύγλωττα υπαινικτικό λόγο των στίχων. Η ηχογράφηση ξεκίνησε μέσα στο 1973 και ολοκληρώθηκε σε δύο φάσεις, καθώς η εγγραφή της ορχήστρας έγινε στην Αθήνα, αλλά η προσθήκη της φωνής, λόγω των περιστάσεων, έγινε στο στούντιο Apple του Λονδίνου. 

Η στιβαρή ερμηνεία βέβαια της Μαρίας Φαραντούρη σφραγίζει ανεξίτηλα τα σπουδαία αυτά τραγούδια. Κι αυτή είναι η πρώτη επίσημη παρασπονδία της από το περιβάλλον του Μίκη Θεοδωράκη, με τον οποίο ήταν απόλτυτα συνδεδεμένη ως τότε η καριέρα της.

Η Μαρία Φαραντούρη τραγουδά Μίκη Θεοδωράκη (1965-1998)

Η μεγάλη Ελληνίδα ερμηνεύτρια Μαρία Φαραντούρη συμπληρώνει σήμερα αισίως τα 78 της χρόνια, καθώς γεννήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 1947 στην Αθήνα, ενώ σε πολύ μικρή ηλικία, μόλις στα 16 της, είχε την τύχη να βρεθεί δίπλα στον Μίκη Θεοδωράκη, για να γίνει έτσι η ισόβια μούσα του, με την επική φωνή της οποίας είναι ταυτισμένο το μεγαλύτερο μέρος της έντεχνης λαϊκής μουσικής του. 

Θα αποτελούσε κοινοτοπία να γράψουμε για άλλη μια φορά τη σημασία αυτής της διαχρονικής συνεργασίας που ξεπέρασε τα ελληνικά σύνορα και - ειδικά στα χρόνια της χουντικής Επταετίας - έφτασε στα πέρατα της γης μέσα από τις εκατοντάδες συναυλίες του μεγάλου συνθέτη, όπου τον ακολουθούσε πάντα η Φαραντούρη. Εκείνο που μας ενδιαφέρει στο σημερινό αφιέρωμα είναι η συνεργασία των δύο κορυφαίων καλλιτεχνών σε επίπεδο δισκογραφίας, όπου ο σχετικός κατάλογος αριθμεί δεκάδες εκδόσεις, οι περισσότερες από την Columbia. Η αρχή έγινε το 1965 με το τραγούδι «Ματωμένο φεγγάρι» σε στίχους Νίκου Γκάτσου που εντάχθηκε στον κύκλο «Χρυσοπράσινο φύλλο», ενώ αργότερα συμπεριλήφθηκε και στον κύκλο «Θαλασσινά φεγγάρια» (1974). Την ίδια εποχή κυκλοφόρησε και ο εμβληματικός δίσκος «Η μπαλάντα του Μαουτχάουζεν» με τέσσερα αριστουργηματικά τραγούδια σε ποίηση Ιάκωβου Καμπανέλλη μαζί με τον άτυπο «Κύκλο Φαραντούρη» με έξι πανέμορφα λυρικά λαϊκά τραγούδια γραμμένα για τη φωνή της Φαραντούρη. Παράλληλα ηχογραφήθηκε σε δεύτερη εκτέλεση και ο θεατρικός κύκλος «Ένας Όμηρος» που είχε πρωτοκυκλοφορήσει με τη φωνή του συνθέτη το 1964.

Στα χρόνια της Επταετίας ο συνθέτης ήταν πλέον απαγορευμένος κι αυτό ανέστειλε αναγκαστικά και τη δραστηριότητα της Μαρίας Φαραντούρη. Όταν ο συνθέτης κατάφερε να απαλλαγεί από τους περιορισμούς του καθεστώτος και να καταφύγει στο εξωτερικό, είχε την ευκαιρία να αναπτύξει μια έντονη δραστηριότητα με ζωντανές εμφανίσεις σε πολλές χώρες του εξωτερικού έχοντας πάντα δίπλα του τη Μαρία Φαραντούρη και μαζί της να ηχογραφήσει αρκετά από τα έργα που είχε ήδη συνθέσει στις φυλακές και τους τόπους απομόνωσης που του είχε επιβάλει το χουντικό καθεστώς. Είναι η εποχή που δημιουργήθηκαν έργα, όπως: «Ο ήλιος και ο χρόνος» (1967), «Romancero gitano» (1967) σε ποίηση F.G. Lorca και ελληνική απόδοση Οδυσσέα Ελύτη, «Μυθιστόρημα» (1968) σε ποίηση Γιώργου Σεφέρη,  «Κατάσταση πολιορκίας» (1968), «Αρκαδία 8» (1969) σε ποίηση Μανώλη Αναγνωστάκη, «Πνευματικό εμβατήριο» (1969) σε ποίηση Άγγελου Σικελιανού και άλλα. Τα περισσότερα από τα έργα αυτά ηχογραφήθηκαν στο εξωτερικό κυρίως κατά το διάστημα 1971-1974 και φυσικά στην ελληνική αγορά κυκλοφόρησαν μαζικά αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση. 

Ο επόμενος μεγάλος σταθμός της συνεργασίας της Μαρίας Φαραντούρη με τον Μίκη Θεοδωράκη ήρθε το 1975 με τη ζωντανή ηχογράφηση της πρώτης εκδοχής του επικού έργου «Canto general» σε ποίηση του Pablo Neruda και μάλιστα στην πρωτότυπη γλώσσα, ενώ το 1979 κυκλοφόρησε ο μελοποιημένος ποιητικός κύκλος «Οι γειτονιές του κόσμου» σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου και δυο χρόνια αργότερα ο κύκλος «Ο επιβάτης» σε στίχους του Κώστα Τριπολίτη. Μεσολάβησε μια σχετικά μακρά περίοδος χωρίς οι δυο καλλιτέχνες να παρουσιάσουν κάτι καινούργιο, για να ακολουθήσει την επόμενη δεκαετία ένας νέος κύκλος συνεργασίας που απέφερε τα έργα: «Η Βεατρίκη στην Οδό Μηδέν» (1994), «Τα Λυρικότερα» ή «Poetica» (1996), αμφότερα σε ποίηση Διονύση Καρατζά, «Τα λυρικότατα» ή «Άσματα» (1998) και «Σερενάτες» (1998). 

Με το νέο αιώνα έχουμε άλλες δυο δισκογραφικές συναντήσεις, μία το 2006 με το άλμπουμ «Ερημιά» (στίχοι Λευτέρη Παπαδόπουλου) με κοινούς ερμηνευτές τη Μαρία Φαραντούρη και τον Μανώλη Μητσιά που επιμελήθηκε ο Σταύρος Ξαρχάκος, και άλλη μία το 2007 με τον κύκλο «Οδύσσεια» σε ποίηση Κώστα Καρτελιά, για να ολοκληρωθεί έτσι η μακρά συνεργασία της Μαρίας Φαραντούρη με τον Μίκη Θεοδωράκη σε επίπεδο πρωτότυπης δημιουργίας. Φυσικά μέχρι και σήμερα δεν έπαψαν ποτέ να εκδίδονται αμέτρητες ανθολογίες ή επανεκτελέσεις ή ζωντανές ηχογραφήσεις βασισμένες στο σπουδαίο αυτό υλικό που σφράγισε με τις ανυπέρβλητες ερμηνείες της η μεγάλη ερμηνεύτρια.